Кіріспе

Орегон штатының Адам ресурстары департаментінің Жұмыспен қамту бөлімі Смитке қарсы, 494 АҚШ 872 (1990) – АҚШ Жоғарғы Сотының қарауына алынған іс. Бұл істе мемлекет, егер адам діни ғұрыптың бөлігі болған пейотаны қолдануға қатысты штаттық тыйымды бұзғаны үшін жұмыстан босатылса, оған жұмыссыздыққа байланысты төленетін жәрдемақыны төлемеуге құқылы екендігі белгіленді. Штаттар діни сенімдерді іске асыру мақсатында жасалған басқаша заңға қайшы келетін әрекеттерге бейімделе алады, бірақ олар мұндай іс атқаруға міндетті емес.

Көпшілік пікір

Антонин Скалия судьясы көпшілік пікірін жеткізді. Бірінші түзету үкіметке діннің "еркін танылуына" тыйым салуға тыйым салады. Бұл үкімет наным-сенімдерді мәжбүрлеу немесе тыйым салу арқылы наным-сенімдерді реттей алмайды дегенді білдіреді. Діни сенім көбінесе физикалық әрекеттерді орындауды қамтиды - құлшылыққа жиналу, нан мен шарапты тұтыну, белгілі бір тағамдардан немесе мінез-құлықтан бас тарту. Үкімет діни себептермен осы физикалық әрекеттерді орындауға тыйым сала алмайды, сондай-ақ осы әрекеттерді бастапқыда мәжбүрлейтін діни сенімдерге тыйым сала алмайды. "Мысалы, құлшылық үшін пайдаланылатын мүсіндерді құюға тыйым салу немесе алтын бұзауға иіліп сәжде жасауға тыйым салу, әрине, конституцияға қайшы болар еді". Бірақ Орегонның пейот иеленуіне тыйым салуы - бұл діни себеппен жасалатын физикалық әрекетке бағытталған нақты заң емес. Керісінше, ол пейот иеленгісі келетін кез келген адамға қатысты заң - "бетарап, жалпы қолданылатын заң". Скалия қызметкерлердің аргументін Орегонның бетарап, жалпыға бірдей қолданылатын пейот иеленуіне тыйым салуынан тыс қалу үшін олардың діни мотивациясын пайдалану әрекеті ретінде сипаттады. Сот Бірінші түзетуде "діннің еркін танылуына" қорғау қарастырылғанын, бірақ адамның діни мотивацияны осындай жалпы қолданылатын заңдарға бағынбау себебі ретінде пайдалануға рұқсат берілмейді деп шешті. Рейнольдс АҚШ-қа қарсы (1878) ісіне сілтеме жасап, Скалия былай деп жазды: "Оған рұқсат беру - бұл діни сенімнің доктриналарын елдің заңынан жоғары қою және әрбір азаматқа өзіне-өзі заң болуға мүмкіндік беру болар еді". Осылайша, сот діни сенімнің адамдарды көп әйелділік, бала еңбегі, жексенбі күндері жұмыс істемеу, азаматтарды әскери қызметке тіркеу немесе әлеуметтік сақтандыру салығын төлеуді талап ететін заңдарды орындаудан босатпайды деген шешімге келді. Алайда, сот діни мотивацияны жалпы қолданылатын заңнан босатуға рұқсат берген жағдайларда, еркін танылу құқығы басқа құқықпен бірге қолданылды. Сондықтан, егер үкімет қандай да бір баспагерді діни емес деп санаса, онда ол лицензия алуды талап ететін заңнан босатылады. Үкімет діни уәкілдерге салық салмайды. Әміш ата-аналары, барлық ата-аналар сияқты, өз балаларының біліміне басшылық етуге құқылы. Смит пен Блэк гибридтік құқықты талап етпегендіктен, олар Орегонның пейотқа тыйым салуынан Бірінші түзету бойынша діни бостандыққа сүйене алмайды. Смит пен Блэк соттан Орегонның пейотты діни мақсатта қолдануға тыйым салуға мүдделі болса ғана, Орегонның пейотты тыйым салуын қолдауын талап етті. Сот осы стандарт бойынша жұмыссыздық бойынша өтемақыны шектеудің тағы үш түрін жарамсыз деп таныған. Бірақ бұл шектеулердің өзінде жеке жағдайларды қарастыру қажет болды, мысалы, діни себептермен сенбіде жұмыс істей алмайтын адамға жұмыссыздық өтемақысын беруден бас тарту. Егер мемлекет жеке қарастыру жүйесін енгізсе, конституция мемлекеттің осы жүйені дінге қатысты қиындықтарға байланысты жағдайларға қолданудан бас тартуына рұқсат бермейді. Соттың басқа жұмыссыздық істері мен осы істің арасындағы айырмашылық Орегонның пейотқа тыйым салуы барлық адамдарға бірдей қатысты - басқаша айтқанда, ол адамның пейотты пайдалану себептерін жеке қарастыруға мүмкіндік бермеді. "Үкіметтің қызығушылығын күшейту" талабы жақсы көрінеді, өйткені ол басқа салаларда танымал. Бірақ оны үкіметтің нәсілге байланысты әртүрлі қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беру стандарты ретінде пайдалану, мысалы, Палмор Сидотиге қарсы, немесе үкіметтің сөз мазмұнын реттеуіне мүмкіндік беру, мысалы, Калифорнияның Сэбл Коммуникациясы FCC-ге қарсы, осы жерде мәлімделген мақсат үшін пайдаланумен салыстыруға болмайды. Бұл басқа салаларда теңдікті қамтамасыз етуді және даулы сөздердің шектеусіз ағынын конституциялық нормалар деп санайды; бұл жерде жалпы қолданылатын заңдарды елемеу жеке құқықтың конституциялық аномалиясы болып табылады. Респонденттер қолдаған ереже конституциялық талап етілген діни бостандықтарды ашып, азаматтық міндеттерді орындау мүмкіндігін береді. Бұл міндетті әскери қызметтен бастап, салық төлеуге дейін денсаулық сақтау және қауіпсіздікті реттеуге дейін, мысалы, адам өлтіру және балаларды қараусыз қалдыру заңдары, міндетті вакцинация заңдары, есірткі заңдары және жол қозғалысы заңдары; әлеуметтік қамқорлық заңдарына дейін, мысалы, ең төменгі жалақы заңдары, бала еңбегі заңдары, жануарларға қатысты қатыгездік заңдары, қоршаған ортаны қорғау заңдары және нәсілдерге тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету заңдары. Смит пен Блэк соттан талап еткен босатуды талап ету үшін Бірінші түзеткеніне емес, сот оларға заң шығарушы органдардан өтемақы алуға кеңес берді. Ол Аризона, Колорадо және Нью-Мексиконың пейотқа қатысты жалпы қолданылатын тыйымдарынан діни мақсаттағы қолдануды босататынын атап өтті. "Егер қоғам баспасөзді қорғайтын Бірінші түзетуге кепілдік берсе, ол басылған сөзді таратуға ынталандыратын заңдарды қабылдауы мүмкін, солайша діни сенімді қорғайтын қоғам да осы құндылығын заңнамасында ескереді". Дінге қатысты босату туралы талаптарды заң шығару процесі арқылы тексеру аз танымал діндерге қатысты кемшіліктерге әкелуі мүмкін, бірақ сот бұл жағдай "әрбір сана заңға айналатын жүйеге" қарағанда жақсы екенін мәлімдеді.

Біркелкі пікір

Сот судьясы Сандра Дей О’Коннор көпшіліктің талдаулық негіздерімен келіспей, Орегон штатының пейотқа қатысты тыйымын қарастыру үшін дәстүрлі маңызды мүдделерді тексеруді қолдануды ұсынды. Ол соттың діни сенімдері де, діни көзқарастары да еркін дін тану құқығының қолданыс аясына кіретіні туралы бастапқы пікірімен келісті, бірақ жалпыға бірдей қолданылатын, көріне нейтралды заңның да адамның дін тануын жүзеге асыруына кедергі келтіруі мүмкін екенін атап өтті, егер ол заң адамға діни көзқарастарға сәйкес әрекеттер жасаудан тыйым салса немесе дініне қайшы әрекеттер жасауға мәжбүр етсе. Бірінші түзету діни көзқарастарды тікелей атаған заңдарға да, жалпыға бірдей қолданылатын заңдарға да қолданылуы керек; әйтпесе, заң дін танудың конституциялық қорғалуын «Теңдік туралы ережеде көзделген ең төменгі деңгейдегі тексеруге» дейін төмендетіп тастайды. Бірақ Бірінші түзетудегі құқықтар абсолютті емес. Заң дін тану құқығына кедергі келтіретін жағдайларға жол береді, егер ол кедергілер маңызды мемлекеттік мүдделерге қызмет етсе және осы мүдделерге қатысты нақты шектеулерге ие болса. «Маңызды мүдделерді тексеру Бірінші түзетудегі діни бостандық – тәуелсіз құқық екенін, оған басымдық берілетінін және сот бұл бостандыққа тікелей немесе жанама түрде қол сұғуға жол бермейді, егер оны жоғары деңгейдегі анық және маңызды мемлекеттік мүдделер талап етпесе, рұқсат етпейді» деп мәлімдеді. Осылайша, осы істегі маңызды мәселе – жауапкерлерді штаттың жалпы қылмыстық тыйымынан босату «мемлекеттік мүдденің орындалуына қанағаттандырмас кедергі келтірмейтінін» анықтау болып табылады, - деп жазды О’Коннор. «Сұраққа жауап беру қиын болғанымен, мен Орегон штатының қылмыстық тыйымын біркелкі қолдану «жетілу үшін маңызды» деген қорытындыға келдім, оның басты мүддесі – I тізіміндегі бақыланатын заттарды қолданудан туындайтын денсаулыққа зиян келтірмеу». Бірінші кезекте О’Коннор Смит пен Блэктің мүдделерін қарастырды. Орегон штатының пейотқа қатысты тыйымын күштен шығару Смит пен Блэк үшін сылтау болмағаны анық болды. Бұл олардың діни сенімдерін жүзеге асырумен тікелей байланысты болды, және сот олардың ниетіне күмән келтірмеді және келтіруі керек емес. Пейот – американдықтардың діни бірлестіктеріндегі қасиетті рәсім; сондықтан мүшелері «діни рәсімдерді орындау мен қылмыстық қудалаудан қашудың арасында таңдау жасауы керек. Бұл таңдау Бірінші түзетуді тексеру үшін жеткілікті». Осы таңдауға қарамастан, «Орегон штатының қылмыстық тыйымы бақыланатын заттарды, тіпті бір адамның иелігінде болса да, табиғи түрде зиянды және қауіпті деп санайды», - деп жазды О’Коннор. «Бақыланатын заттарды қолданудың салдары пайдаланушының ниетіне қарамастан туындайды, сондықтан оларды тіпті діни мақсаттарда қолдану оларды тыйым салатын заңдардың мақсатына қайшы келеді». Сонымен қатар, бақыланатын заттардың таратпауын қамтамасыз етуге қоғамның мүддесі Орегон штатының пейотқа қатысты тыйымын күшпен жүзеге асыру үшін де маңызды болды. О’Коннор сонымен қатар Смит пен Блэктің сотқа емес, штаттық заң шығарушы органдарға жүгінуін ұсынды, өйткені басқа штаттар пейотты діни мақсатта қолдануға рұқсат бергені Орегонды солай істеуге міндеттемейді. Шын мәнінде, тіпті Смит пен Блэк те Орегон штатының пейотты заңсыз етудегі мүддесінің маңызды екеніне күмән келтірген жоқ.

Келіспеушілік

Сотталушы Гарри Блэкмун О’Коннормен келісіп, Орегон штатының пейотты тыйым салуына қатысты міндетті мүдделілік тестісі қолданылуы керек екенін айтты, бірақ тыйым салудың тар мақұлданған міндетті мүдделілікпен қамтамасыз етілгенімен келіспеді. Блэкмун «мемлекеттік мүддені нақты айқындай отырып» бастады. Ол мемлекеттің «есірткіге қарсы күрес» сияқты кең ауқымды мәселелерге деген қызығушылығына қарағанда, пейотты қолдануға қатысты жалпыға бірдей қолданылатын тыйым салудан діни мақсаттағы пайдалануды босатудағы мүддесіне ғана назар аударды. Блэкмун мәселені осылай қарастырды, себебі «бәсекелес мүдделерді бірдей деңгейге келтірмеу мемлекеттің пайдасына салмақтау процесін бұрмалауы мүмкін». Ол Орегонның діни мақсатта пейотты қолданушыларға қарсы қылмыстық тыйым салуды қаншалықты жүзеге асырғанын күмәнданды, Смит пен Блэк іс жүзінде қудаланбағанын атап өтті. Орегон штаты пейотты діни мақсатта қолданғандарды қудаламағандықтан, оның «мүддесі тек қана шектеусіз тыйым салуды сақтап қалудың символдық мәнін білдіреді. Бірақ мемлекеттік символизмге, тіпті заңсыз есірткілерді жою сияқты құнды мақсатқа деген қызығушылық, адамдардың конституциялық құқықтарын жоюға жеткіліксіз». Орегон сонымен қатар өз азаматтарының денсаулығы мен қауіпсіздігін заңсыз есірткілерді қолданудың қауптерінен қорғауға мүдделі екенін мәлімдеді, бірақ пейотты діни мақсатта қолдану ешкімге зиян келтіргеніне ешқандай дәлел жоқ. Пейоттың I тізімдегі есірткі болып табылуы Блэкмунға әсер етпеді. Федералды үкімет пейотты I тізімге енгізгенімен, федералды үкімет пейотты діни мақсатта қолдануға да жол берді. Сонымен қатар, басқа да I тізімдегі есірткілердің (мысалы, марихуананың) заңды қолданылуы бар. Діни қолдану – демалыс үшін қолдану емес; Американың жергілікті шіркеуінің пейотты тұтыну рәсімдері қатаң бақыланады, бұл Орегонның денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықтарын азайтады. Діни қолдану мемлекет тарапынан белгіленген жалпы тыйым салумен үйлесімді жағдайда жүзеге асырылады. Американың жергілікті шіркеуі пейотты діни емес мақсатта қолдануға тыйым салады және отбасылық келісімді, өзін-өзі қамтамасыз етуді және алкогольден бас тартуды қолдайды. Зерттеулер көрсеткендей, пейотты діни мақсатта қолдану «жергілікті американдықтар арасында алкоголизмнің трагедиялық салдарына» қарсы күресуге көмектеседі. Ал есірткі саудасын жоюға мемлекеттің мүдделілігі туралы Блэкмун «пейоттың заңсыз саудасы дерлік жоқ» деп атап өтті. Соңында Блэкмун «бір мемлекеттің азшылық діннің жақтастарына қатысты шектеулерінің ауыр әсеріне» алаңдаушылық білдірді. Пейотты жеу – «ғибадат ету және қарым-қатынас құрудың бір түрі», «Ұлы Рухпен байланысу құралы». Егер Орегон америкалықтардың дінін ұстануға қолайсыз орта болса, онда оның жақтастары «басқа, көбірек төзімді аймаққа көшіп кетуге» мәжбүр болуы мүмкін. Блэкмун «ортодоксальды емес» діни тәжірибені осылайша қорлаудың Бірінші түзету құндылықтарына қайшы келетінін анықтады.

Салдары

Смит "дінге қатысты белгілі бір амалдарға әсер ететін заңдар бейтарап, барлыққа бірдей қолданылатын және дінге деген ниеті жоқ болса, дін тану бостандығы құқығын бұзбайды" деген үрдіс орнатты. Басқаша айтқанда: "Егер үкіметтің "барлыққа бірдей қолданылатын" заңы немесе ережесі болса және ол заңды бейтарап түрде қолданса, үкіметтің әрекеті, тіпті ол діни топқа немесе адамға "қосымша" кері әсер тигізсе де, заңды деп есептеледі". Фултон ісінде Филадельфия қаласы (2021) Жоғарғы Сот кейбір қызметтердің, мысалы, асырап алуды растаудың, Смит ісіндегі кемсітуге қарсы принциптерге бағынбайтын, қоғамдық қызметтер санатына кірмейтінін және осы қызметтерге қатысты кемсітушілік саясатқа қатаң тексеру жүргізілуі мүмкін екенін шешті. Фултон ісінде Жоғарғы Сот Филадельфияның, бір жынысты жұптарға қарсы саясаты бар діни негіздегі асырап алу агенттігімен келісімшарт жасаудан бас тартуы, дін тану бостандығы құқығын бұзғанын анықтады. 77 беттік қатар пікірде судья Сэмюэл Алито, судьялар Кларенс Томас және Нил Горсучпен бірге, Смит ісін күштен шығаруға дауыс беретінін жазды.