Кіріспе
Жексенбідегі іс-әрекеттерге арналған заңдық шектеулер
restriction of all activities on Sundays
Жексенбідегі барлық іс-әрекеттерді шектеу. Көк заңдар, сондай-ақ жексенбі заңдары, жексенбі сауда заңдары және жексенбіде жабылу заңдары деп те аталады, бұл белгілі бір күндері, әдетте батыс әлемінде жексенбіде белгілі бір іс-әрекеттерді шектеу немесе тыйым салу мақсатын көздейтін заңдар. Бұл заңдар бастапқыда діни себептермен, әсіресе христиан дінінің құдайға табыну күнін сақтауды қолдау үшін қабылданды, бірақ содан бері олар дүниелік мақсаттарға да қызмет етеді. Көк заңдар көбінесе жексенбіде белгілі бір бизнес және демалыс шараларын тыйымдайды және, әсіресе алкогольдік сусындар сияқты, заттық тауарлар мен тұтыну тауарларының бөлшек саудасына шектеулер қояды. Заңдар сонымен қатар саяхат, сән, аң аулау, кәсіби спорт, сахналық қойылымдар, кино көрсетулер және құмар ойындар сияқты басқа да көптеген іс-әрекеттерге шектеулер қояды. Бүгінде бұл заңдардың қолданылуы азайғанмен, АҚШ пен Канаданың кейбір аймақтарында, сондай-ақ Австрия, Германия, Норвегия және Польша сияқты Еуропа елдерінде әлі де күшіне енген, онда көптеген дүкендер жексенбі күні жабылуға міндетті. АҚШ-та Жоғарғы Сот көк заңдарды конституциялық деп таныды, олардың діни тамырларын мойындады, бірақ олардың нәтижесінде пайда болған секулярлық негіздемелерді атап өтті, ең бастысы – жалпы халық үшін демалыс күнін қамтамасыз ету. Алайда, әртүрлі штаттардың соттары бұл заңдарды күшін жойылды деп немесе штаттарының конституциясын бұзады деп таныды. Оған жауап ретінде штат заң шығарушылары кейбір жексенбілік заңдарды қайта қабылдады, бұл сот шешімдерін қанағаттандыру үшін, ал қалған заңдарды оларды күшіне енгізу ниеті болмаған күйде кітаптарда қалдырды.
Тарих
Рим императоры Константин 321 жылы діни себептермен жексенбілік еңбекке тыйым салу туралы алғашқы белгілі заңды жариялады: «Құрметті Күн күні қалаларда тұратын билер мен халық демалсын, және барлық шеберханалар жабылсын». (Codex Justinianus, 3-кітап, 12-тарау, 3-бөлім)
On the venerable Day of the Sun let the magistrates and people residing in cities rest, and let all workshops be closed.|source=Codex Justinianus, lib. 3, tit. 12, 3
The earliest laws in North America addressing Sunday activities and public behavior were enacted in the Jamestown Colony in 1619 by the first General Assembly of Virginia. Among the 70 laws passed by the assembly was a mandate requiring attendance by all colonists at both morning and afternoon worship services on Sundays. The laws adopted that year also included provisions addressing idleness, gambling, drunkenness, and excessive apparel. Similar laws aimed at keeping the Sabbath holy and regulating morals were soon adopted throughout the colonies. The first known example of the phrase "blue laws" in print was in the March 3, 1755, edition of the New York Mercury, in which the writer imagines a future newspaper praising the revival of "our [Connecticut's] old Blue Laws". In his 1781 book General History of Connecticut, the Reverend Samuel Peters (1735–1826) used the phrase to describe numerous laws adopted by 17th century Puritans that prohibited various activities on Sunday, recreational as well as commercial. Beyond that, Peters' book is regarded as an unreliable account of the laws and probably was written to satirize their puritanical nature. Other explanations have been offered. One of the most widely circulated is that early blue laws adopted in Connecticut were printed on blue paper. However, no copies have been found that would support this claim. A more plausible explanation, one that is gaining general acceptance, is that the laws adopted by Puritans were aimed at enforcing morality and thus were "blue nosed", though the term "blue" may have been used in the vernacular of the times as a synonym for puritanism itself, in effect, overly strict. In Canada, the Ligue du Dimanche, a Roman Catholic Sunday league, supported the Lord's Day Act in 1923 and promoted first day Sabbatarian legislation. Beginning in the 1840s, workers, Jews, Seventh Day Baptists, freethinkers, and other groups began to organize opposition. Throughout the century, Sunday laws fueled churchstate controversy, and as an issue that contributed to the emergence of modern American minority rights politics. On the other hand, the more recent Dies Domini, written by Pope John Paul II in 1998, advocates Sunday legislation in that it protects civil servants and workers; the North Dakota Catholic Conference in 2011 likewise maintained that blue laws, in accordance with the Compendium of the Social Doctrine of the Church, "ensure that, for reasons of economic productivity, citizens are not denied time for rest and divine worship". Similarly, Chief Justice Earl Warren, while recognizing the partial religious origin of blue laws, acknowledged the "secular purpose they served by providing a benefit to workers at the same time that they enhanced labor productivity".
Солтүстік Америкада жексенбілік іс-әрекеттер мен қоғамдық мінез-құлықты реттеуге қатысты алғашқы заңдар 1619 жылы Джеймстаун колониясында Вирджинияның бірінші Бас Ассамблеясы тарапынан қабылданды. Ассамблея қабылдаған 70 заңның ішінде колониялықтардың барлығының жексенбі күні таңғы және кешкі құлшылыққа қатысуын міндеттейтін талап болды. Сол жылы қабылданған заңдарға қанағатсыздық, құмар ойындар, маскүнемдік және артық киім кию сияқты мәселелерге қатысты ережелер де енгізілді. Осыған ұқсас заңдар тез арада барлық колонияларда демалыс күнін қасиетті сақтап, моральдық нормаларды реттеу мақсатымен қабылданды. «Көк заңдар» термині алғаш рет 1755 жылғы 3 наурыздағы «New York Mercury» газетінде пайда болды, онда автор болашақтағы газеттің «біздің [Коннектикут] ескі Көк заңдарымыздың» қайта жаңғыруын мадақтағанын көріп тұрды. 1781 жылы шыққан «Коннектикут штатының жалпы тарихы» атты кітабында пастор Сэмюэл Петерс (1735–1826) бұл терминді 17 ғасырдағы пуритандар қабылдаған, жексенбі күні түрлі іс-әрекеттерге тыйым салатын көптеген заңдарды сипаттау үшін қолданды. Алайда, Петерстің кітабы заңдар туралы сенімсіз дереккөз ретінде қарастырылады және оның пуритандық көзқарасты сатиралық тұрғыдан бейнелеу үшін жазылған болуы мүмкін. Басқа да түсіндірмелер де бар. Ең көп таралғандарының бірі – Коннектикут штатында қабылданған алғашқы көк заңдар көк түсті қағазға басылған деген болжам. Бірақ, бұл пікірді растайтын бірде-бір мысал табылмады. Көбінесе қабылданған түсіндірме, пуритандар қабылдаған заңдар моральдық принциптерді сақтауға бағытталған, сондықтан олар «көк мұрынды» болды. «Көк» сөзі сол кездегі тілде пуританизмнің синонимі ретінде қолданылған болуы мүмкін, яғни, өте қатаң. Канадада, 1923 жылы Рим-католик шіркеуінің жексенбілік лигасы – Ligue du Dimanche, Иеміздің күні туралы заңды қолдады және бірінші күнді демалыс күні ретінде заңдастыруды жақтады. 1840 жылдардан бастап жұмысшылар, яһудилер, жетінші күн баптистері, атеистер және басқа да топтар қарсылық көрсету үшін біріге бастады. Ғасыр бойы жексенбілік заңдар шіркеу мен мемлекет арасындағы дау-жанжалдарды тудырды және қазіргі американдық азшылықтардың құқықтары саясатының қалыптасуына әсер етті. Ал 1998 жылы Папа Иоанн Павел II жазған «Dies Domini» кітабы, мемлекеттік қызметкерлер мен жұмысшыларды қорғау мақсатымен жексенбілік заңнаманы қолдайды. Солтүстік Дакотадағы католик конференциясы 2011 жылы шіркеудің әлеуметтік ілімінің жинағына сәйкес, көк заңдар «экономикалық өнімділікті қамтамасыз ету үшін азаматтардың демалуға және құдайға ғибадат етуге мүмкіндік береді» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, бас судья Эрл Уоррен көк заңдардың ішінара діни себептермен қабылданғанын мойындағанмен, олардың «жұмысшыларға пайдасын тигізіп, еңбек өнімділігін арттыру арқылы қызмет еткен зайырлы мақсаты бар екенін» де атап өтті.
On the venerable Day of the Sun let the magistrates and people residing in cities rest, and let all workshops be closed.|source=Codex Justinianus, lib. 3, tit. 12, 3
The earliest laws in North America addressing Sunday activities and public behavior were enacted in the Jamestown Colony in 1619 by the first General Assembly of Virginia. Among the 70 laws passed by the assembly was a mandate requiring attendance by all colonists at both morning and afternoon worship services on Sundays. The laws adopted that year also included provisions addressing idleness, gambling, drunkenness, and excessive apparel. Similar laws aimed at keeping the Sabbath holy and regulating morals were soon adopted throughout the colonies. The first known example of the phrase "blue laws" in print was in the March 3, 1755, edition of the New York Mercury, in which the writer imagines a future newspaper praising the revival of "our [Connecticut's] old Blue Laws". In his 1781 book General History of Connecticut, the Reverend Samuel Peters (1735–1826) used the phrase to describe numerous laws adopted by 17th century Puritans that prohibited various activities on Sunday, recreational as well as commercial. Beyond that, Peters' book is regarded as an unreliable account of the laws and probably was written to satirize their puritanical nature. Other explanations have been offered. One of the most widely circulated is that early blue laws adopted in Connecticut were printed on blue paper. However, no copies have been found that would support this claim. A more plausible explanation, one that is gaining general acceptance, is that the laws adopted by Puritans were aimed at enforcing morality and thus were "blue nosed", though the term "blue" may have been used in the vernacular of the times as a synonym for puritanism itself, in effect, overly strict. In Canada, the Ligue du Dimanche, a Roman Catholic Sunday league, supported the Lord's Day Act in 1923 and promoted first day Sabbatarian legislation. Beginning in the 1840s, workers, Jews, Seventh Day Baptists, freethinkers, and other groups began to organize opposition. Throughout the century, Sunday laws fueled churchstate controversy, and as an issue that contributed to the emergence of modern American minority rights politics. On the other hand, the more recent Dies Domini, written by Pope John Paul II in 1998, advocates Sunday legislation in that it protects civil servants and workers; the North Dakota Catholic Conference in 2011 likewise maintained that blue laws, in accordance with the Compendium of the Social Doctrine of the Church, "ensure that, for reasons of economic productivity, citizens are not denied time for rest and divine worship". Similarly, Chief Justice Earl Warren, while recognizing the partial religious origin of blue laws, acknowledged the "secular purpose they served by providing a benefit to workers at the same time that they enhanced labor productivity".
Германия
Ladenschlussgesetz "дүкендерді жексенбі және мереке күндері жабу" заңдары 1956 жылдан бері қолданыста.
Дания
Данияда жексенбі күндері бөлшек сауданы шектеу туралы заңдар 2012 жылдың 1 қазанынан бастап күшін жойды. Осы күннен бастап бөлшек сауда тек мемлекеттік мерекелерде (Жаңа жыл, Ұлы бейсенбі, Ұлы жұма, Пасха жексенбісі, Пасха дүйсенбісі, Дұға күні, Көктем тойы, Аспанға көтерілу күні, Ұлы шілде жексенбісі, Ұлы шілде дүйсенбісі, Рождество және Сыйлық күні) және Конституция күні, Рождество алды және Жаңа жыл алдында (Жаңа жыл алдында сағат 15:00-ден бастап) ғана шектеледі. Осы күндері көптеген дүкендер жабық болады. Бірақ нан пісіретін дүкендер, құрылыс материалдары сататын дүкендер, бау-бақша орталықтары, жанармай құю станциялары және шағын супермаркеттерге бұл шектеу қолданбасқа тиіс.
1994 жылға дейін
1994 жылға дейін сауда заңдары кейбір тауарларды жексенбі күні сатуға тыйым салған. Сатуға рұқсат етілген және рұқсат етілмеген тауарлар арасындағы шешімнің негізсіздігі көріне бастады, сондай-ақ заңдар тиісті деңгейде орындалмады және жиі бұзылды. Мысалы, кейбір супермаркеттер салыстырмалы түрде шағын айыппұлдарды бизнес шығыны ретінде қарастырып, оған қарамастан жұмыс істей берді.
1994 жылдан бастап
1994 жылғы жексенбілік сауда туралы заң жексенбілік саудаға қойылған шектеулерді жеңілдетті. Бұл Keep Sunday Special науқаны және Lord's Day Observance Society сияқты ұйымдардың қарсылығын тудырды: діни негізде, тұтынушылықты арттырады деген опасы мен дүкен қызметкерлерінің демалыс уақытын қысқартады деген алаңдаушылықтарға байланысты. Заңнамада үлкен дүкендерге (ішкі ауданы 280 шаршы метрден асатын; 3000 шаршы фут) жексенбіде күніне алты сағатқа дейін жұмыс істеуге рұқсат берілді. Кішкентай дүкендер, яғни 280 шаршы метрден (3000 шаршы фут) кіші дүкендер, өздерінің жексенбілік сауда уақытын еркін белгілей алады. Кейбір үлкен дүкендер, мысалы, алкогольдік сусындар сататын дүкендер, жанармай құю станциялары және автогараждар бұл шектеулерден босатылған. Кейбір өте үлкен дүкендер (мысалы, универмагтар) жексенбіде алты сағаттан артық жұмыс істейді, себебі алты сағаттық шектеу тек дүкен сауда жасауға болатын уақытқа ғана қатысты, ал сатудан бұрын 30 минут бойы клиенттерге тауарды қарауға рұқсат беруге болады. Рождество күні мен Пасха жексенбісі сауда жасауға тыйым салынған күндер болып табылады. Бұл ереже тіпті бау-бақша орталықтарына да қатысты, олар бұрын Пасха күні сауда жасаған, бірақ кішкентай дүкендерге (ауданы 280 шаршы метрден төмен; 3000 шаршы фут) қатысты емес.
Нидерланды
1996 жылға дейін дүкендер көбінесе жексенбі күндері жабық болатын. Жаңа заң ахуалды өзгертіп, бұл шешімді негізінен жергілікті әкімдіктерге қалдырды. Zondagswet ("Жексенбі заңы"), сенбі күнін ұлықтауға қатысты заң, ең алдымен жексенбі және христиан мейрамдарында шіркеу қызметтерінің кедергісіз өтуін қамтамасыз етуге бағытталған. Ол жексенбі күні сағат 13:00-ге дейін қоғамдық тойларды, сондай-ақ 200 метрден (ярд) жоғары естілетін шуды тыйымдайды, бірақ шіркеу қызметтеріне кедергі келтірмейтін іс-әрекеттерге шектеу қойылмайды.
Солтүстік Ирландия
2008 жылға дейін Солтүстік Ирландияда Ирландия футбол қауымдастығына қатысқан клубтарға жексенбі күні футбол ойнауға тыйым салынған. Еден ауданы белгілі бір мөлшерден асатын дүкендер жексенбі күндері сағат 13:00-ден 18:00-ге дейін ғана ашылуы мүмкін. Белфаста қоғамдық ойын алаңдары 1965 жылға дейін жексенбі күндері жабылып тұрды. Қоғамдық саябақтардағы серуентегілер байланып, құлыпталған, осылай пайдалануларына жол берілмеді. Бұрын осыған ұқсас заңдар кинотеатрларға, пабтарға және саябақтарға да қолданылған.
Польша
2007 жылдан бастап «көк заңдар» қабылданды, нәтижесінде Польшада 13 мемлекеттік мереке күні дүкендер жабылды. Бұл діни және зайырлы демалыс күндері. 2014 жылы Сеймде «Заң және әділдік» партиясының жексенбі және мемлекеттік мереке күндері сауда-саттыққа тыйым салу туралы бастамасы қабылданбады. Алайда, 2018 жылдан бастап үкімет және Польша Президенті 2018 жылдың 1 наурызынан бастап дүкендердің саудасын айдың бірінші және соңғы жексенбісіне, құрма жексенбісіне, үшінші және төртінші Адвент жексенбілеріне шектеуін қойды, сондай-ақ Пасха сенбісі мен Рождество қарсаңында сағат 14.00-ге дейін сауда жасауға рұқсат берді. 2019 жылы шектеулер күшейтілді, сауда-саттыққа тек айдың соңғы жексенбісінде, құрма жексенбісінде, үшінші және төртінші Адвент жексенбілерінде, сондай-ақ Пасха сенбісі мен Рождество қарсаңында сағат 14.00-ге дейін рұқсат етілді. 2020 жылдан бастап дүкендер жыл бойы тек жеті жексенбіде ғана ашық бола алады: құрма жексенбісі, үшінші және төртінші Адвент жексенбілері, қаңтар, сәуір, маусым және тамыз айларының соңғы жексенбілері, сондай-ақ Пасха сенбісі мен Рождество қарсаңында сағат 14.00-ге дейін сауда жасауға болады. COVID-19 пандемиясымен байланысты шектеулердің нәтижесінде екінші Адвент жексенбісі де сауда күні ретінде қосылды.
Канада
1906 жылдан бері жексенбі күні сауда-саттық жасауға тыйым салған Иеміздің күні туралы заң 1985 жылы R. v. Big M Drug Mart Ltd. ісі бойынша конституцияға қайшы деп жарияланды. Калгари полиция қызметкерлері Big M Drug Mart дүкенінде бірнеше мәміле жасалғанын көрді, олардың барлығы жексенбі күні болған. Big M-ге Иеміздің күні туралы заңды бұзғаны үшін айып тағылды. Провинциялық сот Иеміздің күні туралы заңның конституциялық емес екенін анықтады, бірақ прокуратура Канаданың Жоғарғы сотына дейін шағымдануға тырысты. Бір дауысты, 6:0 шешіммен Иеміздің күні туралы заң Құқықтар мен бостандықтар хартасының 2-бабында белгіленген дін мен ар-ождан бостандығын бұзушылық деп танылды. 1950 жылы Торонтода өткен референдумда жексенбі күні тек командалық спорт түрлерін кәсіби деңгейде ойнауға рұқсат берілді. Театрлық қойылымдар, кино көрсетулер және ат жарыстары 1960 жылға дейін рұқсат етілмеді. Кейіннен Жоғарғы сот R. v. Edwards Books and Art Ltd. [1986] (2 S. C. R. 713) ісінде Онтарионың бөлшек сауда бизнесіне арналған мерекелік заңы, кейбір жексенбі күндері жабылуды талап ететін, діни мақсаты болмағандықтан Хартаны бұзбайды деген шешімге келді. Дегенмен, бүгінгі күнгі жағдай бойынша, провинциялық жексенбілік жабылу заңдарының басым бөлігі жойылды. Бірқатары провинциялық соттармен күштен шығарылды, ал көпшілігі жай ғана таратылды, көбінесе провинциядан тыс немесе шетелдік саудагерлердің ашық болуына байланысты бәсекелестік себептерімен байланысты.
Кук аралдары мен Ниуэ
Көк заңдар Полинезия аралдарындағы Кук аралдары мен Ниуэде де кездеседі. Кук аралдарында бұл 1827 жылы Лондондық миссионерлік қоғам арикилердің (басшылардың) келісімімен қабылдаған алғашқы жазбаша заңнама болды. Ниуэдегі заңдар жексенбі күні белгілі бір іс-әрекеттерге тыйым салады, бұл елдің христиан дінінің сенбі күнін сақтау тарихын көрсетеді.
Тонга
Тонга корольдігінде Вавау кодексі (1839) – методист миссионерлерінің үйретулерінен пайда болған көк заңның бір түрі. 1875 жылғы 4 маусымда қабылданған Тонга конституциясының алтыншы бабында былай делінген: «Тонгада сенбі күні қасиетті сақталуға тиіс, және ешкім заңмен рұқсат етілмесе, сенбі күні өзінің кәсібін немесе мамандығын жасай алмайды немесе кез келген коммерциялық қызметпен айналыса алмайды; сондай-ақ, сол күні жасалған немесе куә болған кез келген келісім күшсіз және заңдық күші жоқ болып есептеледі».