Кіріспе

Калифорниядағы Мелонес бөгеті, Кубадағы Мелонес бөгеті – Калаверас және Туолумн округтерінің шекарасында, Калифорния штатының Джеймстаун қаласынан батысқа қарай шамамен 8 шақырым жерде орналасқан, жер және тас аралас бөгет. 190 метрлік бөгет су жинап, Калифорния штатындағы ең ірі төртінші су қоймасы – Нью-Мелонес көлін құрайды. Көл Сан-Хоакин аңғарының шығысындағы Сьерра-Невада тауларының етегінде жатыр. Бөгет негізінен суармалы егіс үшін сумен қамтамасыз етуге, сондай-ақ гидроэнергия өндіруге, су тасқынын бақылауға және демалыс орны ретінде пайдаланылады. Бөгет 1944 жылы, құнарлы Орталық аңғар аймағына су жеткізу мақсатындағы федералдық Орталық аңғар жобасының бір бөлігі ретінде мақұлданды. Құрылысын АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы (Corps) жүргізіп, аяқталғаннан кейін АҚШ-тың Қайта құру бюросына (Reclamation) берілді. 1966 жылы екі суару ауданы бұрын салған, кішкентайрақ бөгеттің орнына жаңа, биік бөгеттің негізін қазу жұмыстары басталды. Негізгі бөгет құрылысы 1976 жылы басталып, 1978 жылдың соңында аяқталды. Нью-Мелонес көлін сумен толтыру 1978 жылы басталды, ал бөгеттің гидроэлектр станциясы 1979 жылдың ортасында алғашқы қуатын өндірді. Нью-Мелонес 1970-ші және 1980-ші жылдардың басындағы экологиялық күрестің орталығы болды. Сынаушылар АҚШ-тың батысындағы ең терең әк тас шатқалы арқылы көпіршікті ағыспен өтетін Станислаус өзенінің көркіне нұқсан келтіретін су басуына қарсылық көрсетті. Наразылар 1983 жылға дейін Нью-Мелонес көлін толтыруға кедергі келтіру үшін түрлі әдістерді, тіпті экстремалды шараларды қолданды. Соңында рекордтық су тасқыны су қоймасын толтырып, бөгеттің төтенше ағызу құбырының бұзылу қаупін тудырды. Нью-Мелонес төңірегіндегі күрес Калифорниядағы өзенді сақтау қозғалысын жандандырып, мемлекеттік және федералдық деңгейде су саясатына елеулі өзгерістер енгізді. Ол аяқталғаннан бері, оның сияқты үлкен және маңызды бөгеттер АҚШ-та салынған жоқ. Нью-Мелонес жобасы күткеннен кем су шығымы және шаруалардың мүддесіне қарсы федералдық экологиялық стандарттарды орындау үшін Нью-Мелонес суын пайдалану салдарынан әлі де дау тудырып келеді. Су қоймасы "артық бөлінген" деп есептеледі, яғни орташа жылда ол талаптардың бәрін қанағаттандыра алмайды. Су құқығы жөніндегі пікірталас бүгінге дейін жалғасуда, экологиялық қорғаушылар балықтардың көбеюі үшін су ағынын арттыруды талап етеді, ал Станислаус суару аудандары өзенге артықшылық құқықтарын жақтап сөйлейді.

Сипаттамалар

Жаңа Мелонес бөгеті мен оның су қоймасы Орталық аңғар жобасының тәуелсіз Жаңа Мелонес бөлігін құрайды. Бөгеттің негізгі мақсаты – су ағынын бақылау. Негізінен 625 фут (190 м) биіктікте және 1560 фут (475 м) ұзындықта салынған, құрамында материал бар Жаңа Мелонес, Оровиль бөгетінен кейін АҚШ-тағы екінші ең биік топырақтан жасалған бөгет және жалпы биіктігі бойынша алтыншы орында. Су тасқыны кезінде бөгет Станнислаус өзеніндегі ағынды белгілі деңгейден төмен ұстау үшін жұмыс істейді, бірақ бұл көрсеткіш Сан-Хоакин өзеніндегі су ағынына байланысты төмендетілуі мүмкін. Алайда, «Мантека бюллетені» 1997 жылғы су тасқыны кезінде бөгеттің салғырт басқарылғанын жазды – Станислаус және Сан-Хоакин өзендерінің қосылған жеріне жақын шамамен егістік жер суға батты, ал су қоймасы қауіпсіз деңгейде ұсталғанда тағы 80 миллион долларлық зиянды болдырмауға болар еді. 2001-2015 жылдар аралығында станция жылына орташа есеппен 418 миллион киловатт-сағат (кВт/сағ) электр энергиясын өндірді. Станислаус өзені бойындағы жердің шамамен бөлігі Жаңа Мелонес суымен суғарылады. Су ресурстарын басқару бюросының мәліметінше, Жаңа Мелонес бөгетінен су көлемінің артуы «аймақтың гүлденуіне әкеліп, Трейси және Мантека қалаларының өсуіне, сондай-ақ бадам, жаңғақ және жүзім сияқты құнды дақылдарды суаруға мүмкіндік берді». Сонымен қатар, Жаңа Мелонес көлі аймақтың маңызды туристік орталықтарының бірі болып табылады, қайықпен жүзу, балық аулау және жағалауда кемпинг жасау сияқты мүмкіндіктер ұсынады. Жыл сайын шамамен 800 000 адам көлге келеді; алайда, құрғақшылық су деңгейінің төмендеуіне байланысты көлдің инфрақұрылымы жабылуы мүмкін.

Өмірбаян

Станислаус өзенінің қазіргі заманғы дамуы 1909 жылы Райт заңы бойынша аймақтағы фермерлерге қызмет көрсету үшін құрылған Окдейл және Оңтүстік Сан-Хоакин суару округтерімен басталды. Станислаус өзені бойындағы ерте суару өзеннің табиғи ағысына тәуелді болды, ол жаздың соңы мен күзде егінді суару үшін жеткіліксіз еді. Бұл су қоймасы да оған қойылатын барлық талаптарға, әсіресе 1930 жылдардағы ұзақ құрғақшылық кезінде толыққанды жауап бере алмады. Бұл ертедегі су қоймаларының сақтау сыйымдылығы шектеулі болғандықтан, суару округтері Мелонес су қоймасының көлемін ұлғайтуға тырысты. 1944 жылғы су тасқынына қарсы күрестің федералдық заңы АҚШ Армиясының инженерлік корпусына 355 фут (108 м) биіктігіндегі аркалық бөгет салуға рұқсат берді. Қайта құру бюросы алғаш рет 1950 жылдары Мелонес бөгетін зерттеді және бастапқыда ұсынылған 1,1 миллион акр-фут көлемді су қоймасын қолдады, бірақ жақын арада жобаның көлемін екі есеге арттырды ("Жаңа Мелонес II" деп аталатын), Орталық аңғар жобасының бөлігі ретінде. 1944 жылғы жобаның нұсқасы тоқтатылғанымен, Бюро мен Корпус бөгетті кім салуы керек екеніне қатысты дауды жалғастырды. 1964 жылғы су тасқыны бастапқыда Жаңа Мелонеске қолдау көрсеткенімен, бөгетке қарсылық білдіргендер өзендегі демалыс индустриясы мен экологтардан пайда болды. Олар Станислаус өзенінің шатқалын су қоймасынан гөрі құндырақ деп санайтын. Өзен АҚШ-тағы ең терең әктас шатқалынан ағып өтеді, оның жартастары кейбір жерлерде судан 1000 фут (305 м) жоғары көтеріледі. Аймақтың басқа табиғи ерекшеліктеріне кең әктас үңгірлері және мелонес үңгіріндегі Банксула мелонес сияқты эндемикалық түрлер кіреді. Сонымен қатар, америкалықтардың қоныстануынан және алтын іздеу кезеңінен қалған жүзден астам археологиялық және тарихи орындардың барлығы су қоймасының су тасқыны аймағында орналасқан. "Өзеннің достары" (FOR) экологиялық тобы 1970 жылдардың басында штаттық деңгейдегі дауыс беру шарасын, 17-ші ұсынысты іске қосу үшін құрылды, ол Станислаус электр станциясы мен Парротс-Ферри арасындағы Станислаус өзенінің 9 милінің (14 км) ұлттық жабайы және көрікті өзен ретінде белгіленуіне және Жаңа Мелонес бөгетінің құрылысын тоқтатуға бағытталған. PG&E, Калифорния сауда палатасы және бөгетте жұмыс істейтін мердігерлер сияқты даму мүдделері 17-ші ұсынысқа қарсы лоббилеуге миллиондаған доллар жұмсады (суреттерді Станислаус өзенінің мұрағатында қараңыз). Олардың бір ұраны: "Жабайы өзен" аңызын тоқтатыңыз!" – бұл Станислаус өзенінің бұл бөлігі қол тигізбеген жабайы жер емес (өйткені 9 мильдік сегменттің жоғары және төменгі ағысында бөгеттер бар еді), сондықтан ол жабайы және көрікті деп танылуға жарамсыз. Бұл мәлімдеме адастыратын болды, өйткені Жабайы және көрікті өзендер туралы заңның тілі бөгеттері бар өзендерді жарамсыз деп танымайды – тек су қоймаларымен жабылған бөліктер ғана. Бөгеттің жақтастары сонымен қатар Станислаус өзенінің табиғи күйінде тек аз адамдар тобы үшін қол жетімді екенін; рафтинг компаниялары өзенде демалысқа "монополия" ие болды және су қоймасы аймақты басқаша қарағанда әлдеқайда көп туристерге ашады, бұл аймаққа экономикалық пайда әкеледі. 17-ші ұсыныс сайлаушылардың 53% дауысымен 47% қарсы дауыс беріп жеңілгеннен кейін жобаның қарсыластары – қазір "Өзеннің достары" және Сьерра клубы сияқты басқа экологиялық топтар да қосылған – бөгетті тоқтатуға тырысудың орнына су қоймасының сыйымдылығын шектеуге назар аударды. Осы уақытта бөгет құрылысы жалғасты. 1978 жылдың 1 сәуірінде бұрмалау туннелінің қақпалары жабылып, Жаңа Мелонес көлінің суға толуы басталды, көп ұзамай ескі Мелонес бөгетін су басты. Су қоймасы толғанда электр станциясы мен генераторлық қондырғылар бойынша жұмыстар алға жылжи бастады, олардың барлығы 1978 жылдың соңына дейін аяқталды. Бөгеттің негізгі беткейі 1978 жылдың 28 қазанында аяқталды. Корпус гидроэлектр турбиналарын сынауды су деңгейі одан әрі көтерілгенше аяқтамағандықтан, жобаны Қайта құру бюросына тапсыруды кейінге қалдырды. 29 мамырда губернатор Браун 2164 заң жобасын ветолады, бұл Жаңа Мелонес көлін толық сыйымдылыққа дейін толтыруға мүмкіндік беретін еді. Калифорнияның Балық және жабайы табиғат департаменті мен Қайта құру бюросының жүргізген зерттеулері Жаңа Мелонес көлін толығымен толтыру жобаның кейбір пайдасын жоятынын көрсетті. Мысалы, егер шаруашылықтарға қосымша су берілсе, онда жаңа суарудан ластанған қайта ағындыларды жуу үшін Станислаус өзеніне одан да көп су жіберу қажет болар еді. Үлкен су қоймасы сондай-ақ Станислаус өзенінің көктемгі су тасқынын тоқтатады, бұл бөгеттің пайдасы тиетін лосось популяцияларына зиян келтірер еді. Сондай-ақ, су қоймасының деңгейі жоғары болғандықтан, төтенше жағдайларда су тасқынына қарсы кеңістік азаяр еді. Штат су қоймасының оңтайлы көлемі екенін анықтады, бұл қолданыстағы құқықтарды және балық шаруашылығының ағынын қамтамасыз етеді, сонымен қатар құрғақшылыққа және су тасқынына қарсы сақтандырады; бірақ ол Парротс-Ферриден жоғары орналасқан өзеннің шамамен 3 км-ін су басады, FOR осы келісімге келісті. Нәтижесінде, Жаңа Мелонес көлінің толуына саяси маневрлер емес, табиғат себеп болды. 1982 жылдың қысы мен көктеміндегі жаңбырлы маусым 20 ғасырдың ең ылғалды маусымдарының бірі болды. Станислаус өзенінің деңгейі бөгеттің шығару құбырлары арқылы қауіпсіз түрде жіберуге болатын деңгейден асып кетті, ал су қоймасы уақытша шектің артығын тез арада басып өтті. 1983 жылдың қысы тіпті ылғалдырақ болды және су деңгейін төтенше су төгілу құбырының жиегіне дейін көтерді (бірақ одан асып түспеді), бұл деңгей содан бері басылмады. Көл толыққаннан кейін Калифорния штаты 1983 жылдың наурызында уақытша шектеуді алып тастады.

Су құқығы бойынша даулар

Жаңа Мелонес бөгетінің Калифорниядағы басқа ірі су қоймаларымен салыстырғанда онымен сумен қамтамасыз ететін су алабына шаққанда өте үлкен сақтау сыйымдылығы бар. Мелонес жобасының күтілетін су көлемі, демек, су жеткізу шарты 1922 және 1978 жылдар аралығындағы өзен ағысының деректеріне сүйене отырып есептелді; алайда, бұл кезең ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштен сәл ылғалды болуы мүмкін. Соған қарамастан, 1992 жылдың 1 қазанында су қоймасы сыйымдылығының 3,5%-ына дейін төмендеді. Керісінше, үлкен сақтау сыйымдылығы Жаңа Мелонес бөгетінің басқа ірі Калифорния су қоймаларына қарағанда су тасқынынан көбірек суды ұстап қалуына мүмкіндік береді, ал олар су тасқынының алдын алу үшін суды босатуға мәжбүр. Жаңа Мелонес бөгетінен бастапқы келісімшарт бойынша берілетін су көлемі - , оның ішінде Оукдейл және Оңтүстік Сан-Хоакин суару аудандарына (алғашқы Мелонес бөгетіне ие және ең ежелгі су құқығына ие); Станислаус өзенінің су сапасын және балық шаруашылығын сақтауға; және Стоктон Шығыс су ауданына бөлінген. Бастапқыда Reclamation сумен жабдықтауды басқа пайдаланушыларға кеңейтуді жоспарлаған, бірақ Melones жобасы бастапқыда осы мақсаттарға жеткеніне қиындықтар туды. Жаңа Мелонес бөгетінен су шығару аймақтық жер асты суларын толықтыру үшін маңызды, бұл құрғақшылық кезінде жер бетіндегі су көзі таусылғанда шаруалар үшін өте маңызды, сондай-ақ жаздың соңы мен күздегі құрғақшылық мезгілінде ластағыштарды араластыру арқылы Станислаус және Сан-Хоакин өзендеріндегі су сапасын сақтауға көмектеседі.

Балық аулау ағыны

1991 жылғы Орталық аңғар жобасын жетілдіру туралы заң мен 1995 жылғы Бэй-Дельта су сапасын бақылау жоспарынан кейін Станислаус және Сан-Хоакин өзендері мен Дельтадағы қажетті экологиялық ағындарды қамтамасыз ету үшін анағұрлым көп су талап етілді, бұл 1962 жылғы бөгетті бекіткен заңның бастапқы мәтінімен қайшы келеді, онда тек "артық су" ғана осы мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін делінген. Осының салдарынан Мелонес жобасы қазіргі таңда орташадан жоғары су жылдарында ғана барлық шарттарын орындай алады. Жергілікті су пайдаланушылары саясаттың балықтарға, емес фермерлерге басымдық беруіне байланысты "жасыл бөгет" деген аяусыз атау берді. Тағы бір шектеу – күзде босатылатын судың анадромалық балықтардың тірі қалуы үшін жеткілікті суық болуы керек, сондықтан ол Жаңа Мелонес бөгетінің төменгі деңгейіндегі шығару арналарынан жіберілуі тиіс. Дегенмен, ескі Мелонес бөгеті жаңа бөгет салынып жатқанда бұзылмады (алғашқы бөгет су қоймасының бетінен әлдеқайда тереңде қалған, су деңгейі төмендегенде ғана сирек көрінеді). Ескі бөгет су қоймасының ең терең бөліктерінен суық судың қозғалысын тоқтатады, нәтижесінде жылы беттік сулар шығарылады. Осының салдарынан кейбір жылдары суаруға арналған су көлемі қыс айларында Жаңа Мелонес көлінің тереңдігін сақтау және суық су қорын сақтау үшін азайтылды. 2016 жылғы FishBio тәуелсіз экологиялық кеңес беру тобының зерттеуі көрсеткендей, Жаңа Мелонес бөгетінен жасалма көктемгі ағын Станислаус өзеніндегі лосось пен стальбастың миграциясын қолдау үшін тиімді емес. Балықтар жаңбырдың нәтижесінде су ағынының артуына байланысты өз белгілерін алады, бұл Станислаус өзенінде көптеген бөгеттер салынбастан бұрын табиғи түрде болған. 2016 жылдың көктемінде сәуір және мамыр айларында 12 500 жас лосось өзеннен теңізге көшті, бірақ импульстік ағын кезінде 1 пайыздан да аз көшті. Көктемде су жіберу жыл соңында салдарға әкеледі – көктемгі шаруашылық үшін жеткілікті суық су қалмайды, өйткені су деңгейі төмендеген. Сонымен қатар, суық су қорын сақтау үшін Жаңа Мелонес көлінің ең төменгі деңгейі әрқашан (29 пайыздық сыйымдылық) деңгейінде ұсталады. Бұл су қоймасындағы пайдалы сақтау көлемін суық су қоры мен су тасқынына қарсы қоры арасындағы сумен шектейді, бұл суды басқару мүмкіндігін одан әрі қиындатады. Бұған қоса, Сан-Хоакин өзеніндегі енгізілген жолақты балықтар сияқты басқа да маңызды мәселелер қарастырылмаған, олар теңізге жеткенге дейін жас лосось пен стальбастың көп бөлігін жейді.

Қайшылықтар мен келісімдер

2015 жылы конгрессмен Том Макклинток HR 1668 нөмірімен «Суымызды сақтау туралы» заң жобасын ұсынды, ол «1973 жылғы Қорқынышқа ұшыраған түрлер туралы заңға (ESA) түзету енгізеді. Бұл түзету кезеңді құрғақшылықтар кезінде федералды және штаттық агенттіктердің су сақтау нысандарынан су жіберуге қатысты ESA-ның қолданылуын тоқтатады, егер бұл су жіберу кеме жүретін өзен алабында болса». Макклинток 2015 жылдың көктемінде Жаңа Мелонез көлінен бірнеше апта бойы су жіберілгенін, сол кезде көл 1992 жылғы құрғақшылықтан берігі ең төменгі деңгейге жақындап қалғанын айтты. Сол жылы Станислав өзеніне өте аз балық шағылысу үшін оралды. MyMotherLode сайтындағы редакторлық мақаласында Марк Трупнер былай деп жазды: «Биологтар бұл шараның Станислав өзеніндегі шамамен 29 болат балықтың ұрпағына әсер ететінін болжайды – шамамен жүздей шабақ, олардың көп бөлігі мұхитқа жеткенге дейін жыртқыштар жеп қояды. Бұл олардың өздігінен мұхитқа қарай жүзе алмайды дегенді білдіреді – өйткені олар біздің көмегімізсіз ежелден бері осылай істеп келеді». Алайда заң жобасы қабылданбады. Бұрын, Су шаруашылығы басқармасы Станнислау суару аудандарынан суды төлемей алып келген. Негізінен, келісім судың ауыл шаруашылығына қайта пайдаланылуына мүмкіндік береді, сонымен қатар Станислав өзенінде балықтардың қажетті ағыны сақталады. Жаңа Мелонес бөгетіне қатысты дау сол кезде АҚШ-тағы ең қызу экологиялық даулардың бірі болды. Су шаруашылығы басқармасының өзі Жаңа Мелонесті «жобамен байланысты барлық нәрсенің қалай дұрыс болмайтынының зерттелу үлгісі» деп атады. Бөгетке қарсы болғандардың күші жетпесе де, бұл науқан Калифорнияда және АҚШ-тың қалған бөлігінде өзенді сақтау қозғалысының саяси күшін арттырды. Калифорнияда азаматтардың қарсылығына байланысты кейінірек бірнеше бөгет жобалары тоқтатылды, соның ішінде Жаңа Мелонес бөгеті аяқталғаннан кейін екі жылдан аз уақыт өткен соң тоқтатылған жақын маңдағы Туолумне өзеніндегі гидроэлектрлік жоба да бар. Уильям Р. Лоури «Бөгет саясаты: Америка өзендерін қайта жаңғырту» кітабында былай деп жазады: «Жаңа Мелонес пікірталасы 1980 жылдан бастап Ұлттық жабайы және көрікті өзендер жүйесі аясында Солтүстік Калифорнияның бірнеше өзендерін (Ил, Кламат және басқалар) қорғауға ықпал етті. Бұл Калифорния штатының су ресурстарын дамытуға қатысты көзқарасын айтарлықтай өзгертті, назарды ірі бөгет жобаларынан сақтауға және саясатты жақсартуға аударды. 1982 жылы, Жаңа Мелонес көлі толған жылдың өзінде, Су шаруашылығы реформасы туралы заң федералдық Су шаруашылығы жобаларын тексеру үшін қатаң стандарттар белгіледі, бұл федералдық саясатты «өткеннің «барлық жерде бөгеттер» тәсілінен» алшақтатты. Алайда, жаңа су қоймаларының жетіспеушілігі Калифорнияның су жүйесіне қатты күш түсірді, ол қазір 1979 жылы Жаңа Мелонес бөгеті аяқталған кездегіден 15 миллионға артық адамға қызмет етеді. 1994 жылы Су шаруашылығы басқармасының тарих бағдарламасының аясында жазылған бөгет тарихында Джо Симондс мынадай қорытындыға келді: «Жаңа Мелонес бөгеті Батыстағы өсім, қоршаған орта және суға байланысты қақтығыстардың ескерткіші болып тұр. Корпус оны ірі бөгеттер салу дәуірінің соңында салды. Жобаға байланысты экологиялық даулар болмаса да, пайдалану және су шығымы мәселелері болашақта да қиындықтар туғызады. Жаңа Мелонестің алдында тұрған мәселелердің ауқымы жобаның көп мақсатты нысан ретінде толық әлеуетін жүзеге асыруы екіталай. Шындығында, Жаңа Мелонес жобаның қалай дұрыс болмайтынының зерттелу үлгісі болуы мүмкін».