Кіріспе
АҚШ, Аризона штатындағы бөгет
Плотинаның қажеттілігі
Колорадо өзені – АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Солтүстік-батыс Мексикадағы ең ірі су көзі; 20 ғасырда өзенді жарақтану үшін салынған ірі бөгеттерге дейін оның ағыны сенімді болмаған. Колорадо өзені мен оның салаларының жылдық су шығыны 500-600 м³ құрайды, ал 10 жылдық орташа көрсеткіштері 700 м³-ге дейін өзгеруі мүмкін. 1922 жылы АҚШ-тың алты штаты Колорадо өзені мен оның салаларының суын ресми бөлу үшін Колорадо өзені шартына қол қойды. Колорадо өзені бассейнінің жартысы – Жоғарғы бассейн (Колорадо, Нью-Мексико, Юта және Вайоминг штаттарынан тұрады), екінші жартысы – Төменгі бассейн (Калифорния және Невада штаттары) әрқайсысы жылына белгілі бір көлемде су алуға құқық берілді, ал 1944 жылы АҚШ пен Мексика арасындағы келісім бойынша Мексикаға да су бөлінді. Төменгі бассейндегі үшінші штат – Аризона 1944 жылға дейін келісімді бекітпеді, себебі Калифорния оны пайдалануға беруден бұрын өз үлесін тартып алмақ деген қаупі болды. Жалпы су көлемі 1890 жылдардың соңынан бастап алынған 30 жылдық су ағыны деректеріне негіделген. Бұл көрсеткіштер Ли Ферриде (Жоғарғы және Төменгі бассейннің ресми шектесетін нүктесі, қазіргі Глен Каньоны бөгетінен 16 миль (26 км) төменде орналасқан) өлшенген жылдық су ағынын көрсетеді. Бірақ ХХ ғасырдың басы соңғы 800 жылдағы ең ылғалды кезең болды. Қазіргі кезде Ли Ферриден өтетін сенімді табиғи су ағыны шамамен құрайды. Колорадо өзені бассейнінің тұрғындары мен үкімет шенеуніктерінің пікірінше, су тасқынын бақылау және құрғақшылық жылдары су қорын сақтау үшін Колорадо өзенінде биік бөгет салу қажет болды. Бұл бөгеттің орналасқан жері жылдар бойы талқыланды, ал 1924 жылы Глен Каньонындағы бөгеттің алғашқы зерттеуі жүргізілді, сондай-ақ Гранд Каньонынан төмендегі Black және Boulder каньондарындағы жерлер де зерттелді. Зерттеулер көрсеткендей, Төменгі Колорадодағы жерлерде негіз тастары мықтырақ болған, бұл су қоймасынан судың аз шығуына мүмкіндік берер еді. Глен Каньонының жері тым шалғай болғандықтан, сол кезде ол жерге материал жеткізу және жұмысшыларды тасымалдау қиын болды. Бірінші Глен Каньоны ұсынысы Ли Ферри шекарасынан жоғары орналасқан және ол Жоғарғы бассейннің суы болып есептелген. Калифорния, өзінің үлкен саяси ықпалымен, Колорадо өзені бөгетінің "жасанды крандарын" "жау территориясында" салуға рұқсат бермеді. Глен Каньоны мәселесі шешілгеннен кейін, су қоймасына деген бастапқы қажеттілік 1936 жылы Қара каньонындағы Гувер бөгетінің құрылысы аяқталғанда іске асырылды, нәтижесінде Мид көлінде үлкен су қоры пайда болды. Бірақ бөгет ең ауыр су тасқынына немесе құрғақшылыққа төтеп бере алмады және бірнеше жүз жыл ішінде пайдасыз болып қалатын шөгінділермен толды. Бірақ ең бастысы, Гувер өзеннің төменгі бөлігін ғана бақылай алды. Жоғарғы бассейн штаттарының өзендері бөгеттелмегендіктен, олар Төменгі бассейн штаттарына су жеткізу міндеттемелерін орындауға және өздеріне жететін суды сақтауға мүмкіндік таппады. Жеке су қоймалары болмағандықтан, Жоғарғы бассейн штаттары құрғақшылық жылдары Колорадо өзеніне "шақыру" қаупіне тап болды: олар Мид көліне және Калифорнияға су ағып түсуін қамтамасыз ету үшін суды аз пайдалануға мәжбүр болар еді, Калифорнияда ең жоғары су құқығы болды.
The general consensus among inhabitants of the Colorado River basin and government officials was that a high dam had to be built on the Colorado to control floods and provide carry over water storage for times of drought. Possible locations for this dam were debated for years, and the Bureau of Reclamation's first study for a dam at Glen Canyon was made in 1924, in addition to studies for locations at Black and Boulder Canyons lower on the Colorado, below Grand Canyon. These studies found that the lower Colorado sites had stronger foundation rock which might result in less reservoir seepage. The Glen Canyon site was so remote that delivering supplies and transporting workers there would be infeasible at the time. The first Glen Canyon proposal lay upstream of the Lee's Ferry dividing line, and would be considered the Upper Basin's water. With its substantial Congressional clout, California refused to allow the "virtual faucets" of a Colorado River dam "to be built in what amounted to hostile territory." With the Glen Canyon site out of the question, the initial need for a reservoir was realized in 1936 with the completion of Hoover Dam in Black Canyon, storing in the mammoth reservoir of Lake Mead. It was not able to weather the worst floods or droughts, and was filling with sediment at a rate that would render it useless in a few hundred years. But most importantly, Hoover only controlled the lower portion of the river. The Upper Basin states, whose rivers remained undammed, had no way to ensure they could fulfill their delivery obligation to the Lower Basin states while retaining enough water for their own use. Without storage reservoirs of their own, the Upper Basin states risked a "call" on the Colorado River during drought years: they would be forced to use less water in order to keep the river flowing to Lake Mead and California, the state with the most senior water rights.
Колорадо өзенін сақтау жобасы
Жоғарғы бассейнге су жеткізу және төменгі бассейнге жеткізілімді қамтамасыз ету мақсатында, Суды қалпына келтіру бюросы Колорадо өзенінде Глен каньонында бөгет салуды, Гуннисон және Сан-Хуан өзендерінде бірнеше бөгеттерді, ал Колорадоның негізгі жоғарғы саласы – Грин өзенінде Эхо паркі мен Сплит тауында салынатын екі бөгетті қарастырды. 1956 жылғы Колорадо өзенінің су қоймасын салу туралы заң "Колорадо өзені ағынын реттеу, пайдалы тұтынуға арналған суды сақтау, құрғақ және жартылай құрғақ жерлерді мелиорациялау, су тасқынын бақылау және гидроэнергия өндіру" мақсаттарын бекітті. 1963 жылы Аризона штатының конгресс делегациясы осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Орталық Аризона жобасының бөлігі ретінде осы бөгеттерді ұсынды. Калифорния штаты жобаға қарсы шықты, себебі ол Колорадодағы "артық" суды (іс жүзінде Жоғарғы бассейннің әлі пайдаланылмаған қорларын) жоюға мүмкіндік беретін еді, оған олар үйреніп қалған. Бірақ Суды қалпына келтіру бюросы одан да ауыр проблеманы мойындады. Сақтау жобасын салу және Жоғарғы бассейнге сумен жабдықтауды дамытуға рұқсат беру Колорадо өзені жүйесін құрылымдық су тапшылығына итермелеуі мүмкін, өйткені Колорадо өзенінің орташа су ағыны 1922 жылғы келісімде белгіленген көлемнен кем. Бұл тапшылықты толықтыру үшін USBR 1964 жылдың 21 қаңтарында бұл ұсыныстарды "Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы су жоспарына" біріктірді, онда Глен, Марбл және Бридж (жиі "кассалық бөгеттер" деп аталатын) электр қуатын сатудан түскен қаражат Тынық мұхитының солтүстік-батысынан Колорадо бассейніне суді бұруға жұмсалатын болады.
Қоршаған ортаны қорғау
Эхо Парк бөгеті федералды қорғауға алынған Динозавр Ұлттық ескерткішінің ішінде орналасады және 110 миль (177 км) көрікті каньондарды суға батыратын еді – бұл экологиялық белсенділерді алаңдатты. Дэвид Брауэр басқарған «Сьерра клубы» экологиялық ұйымы Эхо Парк бөгетіне ең қарсы болды және «Бөгеттің салынуы бірегей жабайы аймақты ғана емес, сонымен қатар Американың ұлттық парктері мен ескерткіштеріндегі ресурстарды пайдалануға қатысты жағымсыз үрдіс орнатуы мүмкін» деген негізде Су шаруашылығы бюросына қарсы ұзақ күрес жүргізді. Су шаруашылығы бюросы Глен каньонына қарағанда Эхо Парк учаскесін басымдықпен қарастырды, себебі оның тар каньондары мен жоғары биіктігі (Глен каньонындағы 3700 футқа (1128 м) қарағанда 5000 футтан (1524 м) астам) булануды азайтуға мүмкіндік беретін еді. Бюро Эхо Парк бөгеті мен «төменгі» Глен каньоны бөгетін салудың «жоғары» Глен каньоны бөгетіне қарағанда жылына суды үнемдеуге мүмкіндік беретінін мәлімдеді (соңғысының құрылысы жоспарланған). Брауэр сандарды зерттегенде, айырмашылық 200-ден аспауы тиіс екенін анықтады. Бұл қате есептеуден немесе қасақана манипуляциядан туындағаны белгісіз, бірақ Брауэр «қосу, алу, көбейту және бөлуді есептей алмағанда бюроның деректеріне сену үлкен қателік болар еді» деді. Эхо Парк американдық экологиялық қозғалыстың жеңісі деп есептелді, бірақ бұл Флеминг-Гордж ағысындағы бөгеттің салынуы және Эхо Парк ұсынған су қоймасын толықтыру үшін Глен каньонындағы жоспарланған бөгеттің көлемін ұлғайту арқылы ғана мүмкін болды. Көптеген адамдардың қате түсінігі – экологиялық белсенділерге Эхо Парк немесе Глен каньонының біреуін бөгеуді таңдау мүмкіндігі берілді, бірақ АҚШ Су шаруашылығы бюросы «Эхо Парк пікір таласының нәтижесіне қарамастан, Глен каньонында бөгет салуды әрқашан жоспарлаған». Су шаруашылығы бюросының комиссары Флойд Домини жобаны Конгресс арқылы өткізуде және саясаткерлерді бөгетті қолдауға, сондай-ақ халықтың алаңдауын басуға ықпал етті. Домини бюроның су шаруашылығы жобаларының экономикалық үлесіне байланысты Батыс штаттарындағы саяси ықпалының зор екенін түсінді. Рейснер «Домини Конгрессті сыйлық орхидеяларын күтіп өсіргендей күткен» деп жазды. Егер қандай да бір сенатор оған қиындық тудырса, оның жобасына бөлінген қаражат тез жоғалуы мүмкін еді. Қажетті саяси қолдау қамтамасыз етілгеннен кейін, Колорадо өзенін сақтау жобасы 1956 жылдың сәуір айында мақұлданды және Глен каньоны бөгетінің құрылысы сол жылдың қазан айында басталды. Дэвид Брауэр бөгетті салу туралы шешім қабылданғаннан кейін көп ұзамай Глен каньонына сапар шекті және «жеткеннен кейін бұл жердің су қоймасы үшін жарамайтынын түсінді». Колорадо өзені каньонның түбімен ақырын ағып өтті, бұл Катаракта каньонының жоғары ағысындағы және Гранд каньонының төменгі ағысындағы күркіреген ағыстардан күрт өзгеше еді. 1869 жылғы Джон Уэсли Пауэлл экспедициясынан кейін Глен каньоны оның ерекшеліктеріне байланысты аталды: «Осылайша, бізде керемет ерекшеліктердің бірегей жиынтығы бар – оюлы қабырғалар, патшалық аркалар, жоталар, шағын шатқалдар, үйінділер және ескерткіштер. Осы ерекшеліктердің қайсысынан ат қоюға шешім қабылдауымыз керек? Біз оны Глен каньоны деп атауға шешім қабылдадық». Глен каньоны әр түрлі тау жыныстарынан басқа, Колорадо өзені құратын көптеген төменгі өзен террасаларында бай жағалау аймағының тіршілік ету ортасын қамтамасыз етті, онда 316 құс түрі, 79 өсімдік түрі және 34 түрлі сүтқоректілер мекендейді. 1963 жылы бөгет құрылысы толыққанды жүріп жатқанда, «Сьерра клубы» Глен каньоны туралы «Ешкім білмеген жер» атты кітапты шығарды, онда Элиот Портердің суреттері орналасқан және американдық көпшілікке оның бар екенін білуге мүмкіндік берместен бұрын каньонның жоғалуына өкініш білдірді. Портердің кітабына дейін Глен каньонына көптеген туристер мен қайықшылар (Пауэлл экспедициясы сияқты) сапар шекті, ал кейбіреулері Брауэрмен сұхбаттасты. 1947 жылы каньонға барған жазушы Уоллес Штегнер Брауэрге былай деді: «Эхо Гленмен салыстырғанда ештеңе емес». Эхо Паркке қол жеткізген сәттілігіне және Гранд каньонның Глен сияқты тағдырға ұшырауына жол бермеуге тырысқан Брауэр мен «Сьерра клубы» назарды ұсынылып отырған Көпір және Мрамор бөгеттеріне аударды. «Сьерра клубы» қоғамдық пікірді жоспарға қарсы бұру үшін кең ауқымды жарнамалық науқанды бастады. АҚШ Су шаруашылығы бюросының жаңа су қоймалары Гранд каньонды Пауэлл көлі сияқты демалыс қайықтарына ашады деген аргументіне жауап ретінде «Нью-Йорк Таймс» газетінде толық беттік жарнамада былай делінді: «Туристер төбеге жақын жүзу үшін Сикстин шіркеуін де суға батырайық па?». Халықтың наразылығына тап болған Су шаруашылығы бюросы 1968 жылы Гранд каньондағы бөгеттерден бас тартып, Тынық Оңтүстік-Батыс су жоспарының көп бөлігін тоқтатты. Бөгет жобасының жойылған электр қуатын толықтыру үшін Пейдж қаласының жанында көмірмен жұмыс істейтін Навахо электр станциясы салынды. «Сьерра клубы» бұрынғы саяси белсенділігіне байланысты жарнама жарықтанған күнінен кейін IRS салық жеңілдігінен айырылды.
Жерді дайындау
1947 жылдың басында, Мелиорация бюросы екі мүмкін орналасқан жерді зерттеуге кірісті, екеуі де Ли Ферриден төмен, Глен Каньонының тар бөлігінде орналасқан. USBR бастапқыда таңдаған жер 6 км (4 миль) жоғарыда болды, бірақ соңғы шешім 27 км (16.5 миль) жоғарыда бөгет салу болып қабылданды, себебі негіздің тас жағдайы мықтырақ және Уахуеп ағысынан құмды топыраққа қол жеткізу оңайырақ болды. Бөгет орны Колорадо үстіртінің шалғай, қиын-қыстау аймағында, ең жақын асфальтталған жолдан – 89 тас жолынан 48 км-ден астам қашықтықта болғандықтан, Флагстаффтан (Аризона штаты) солтүстікке қарай 89 тас жолынан бұтақталып, бөгет орнынан өтіп, Канабқа (Юта штаты) дейін жаңа жол салу қажет болды. Алыс орналасқандықтан, бөгет және су қоймасы аумағындағы жерді сатып алу аса қиын болған жоқ, бірақ аймақтағы фермерлер мен кеншілермен (көпшілігі Навахо тайпасынан) кейбір даулар болды. Құрылыстың басында Глен Каньонынан өтудің жалғыз жолы – тауық торы мен металл тордан жасалған аспалы жаяу көпір болды. Көліктер каньонның бір жағынан екінші жағына жету үшін 362 км (225 миль) жол жүруге мәжбүр болды. Аяқталғаннан кейін, Глен Каньоны көпірінің темір аркасы инженерлік шедевр болды: 387 м (1271 фут) ұзындығы және өзеннен 213 м (700 фут) биіктікте орналасқан, ол АҚШ-тағы осындай көпірлердің ең биігі және әлемдегі ең биік көпірлердің бірі болды. Көп ұзамай көпір туристер үшін танымал орынға айналды. 1959 жылғы наурыз айындағы LIFE журналында «автокөлік жүргізушілер оның керемет биіктігіне тәнті болу үшін жолдан шақырымдармен қашықтау шығады» делінген. Жұмысшылар 1950 жылдардың ортасынан бастап бөгет орнына көшіп келді; құрылыс лагері жұмыс күшімен бірге өскен, дұрыс ұйымдастырылмаған тіркемелерден тұратын лагерь ретінде басталды. Глен Каньоны көпірін салу кезінде USBR жұмысшыларды орналастыру үшін компания қаласын жоспарлауды бастады. Осының нәтижесінде Джон С. Пейджтің құрметіне аталған Пейдж қаласы пайда болды. 1959 жылға қарай Пейджде уақытша ғимараттар, электр энергиясы және жұмысшылардың балаларына арналған шағын мектеп болды. Қала өскен сайын, онда көптеген дүкендер, аурухана және тіпті зергерлік дүкендер де ашылды. Жобаны басқарған инженер – Лем Ф. Уайли, ол Хувер бөгетінде жұмыс істеген және бұрын USBR-дың алты басқа бөгетін жобалаған. Құрылысқа дейін және оның кезінде Ұлттық саябақтар қызметі өзен бойындағы тарихи мәдениеттердің артефакттарын құжаттау және қалпына келтіру үшін үш жеке грант берді. Олар Юта университетінің тарихшысы К. Грегори Кремптонға, антрополог Джесси Дженнингске және Солтүстік Аризона мұражайына берілді. Кремптон кейіннен өзінің зерттеулері туралы бірнеше кітаптар мен мақалалар жазды. Солтүстік Аризона мұражайы Навахо тайпасымен келісімде Уильям Миллер мен Хельмут Абт экспедициясын тарихи артефакттарды зерттеу үшін қаржылады. Олар каньонның жоғарғы бөлігінде 1054 жылы Жүрек шамының пайда болуын бейнелейтін петроглифті тапты.
Өзенді бұрып жіберу
1956 жылы құрылыс кезінде бөгеттің айналасында Колорадо өзенін алып жүретін екі бұру туннеліне жұмыс басталды. Әрбір туннельдің диаметрі 41 фут (12 метр) болса, жалпы сыйымдылығы белгілі емес; оң жақтағы туннельдің ұзындығы 2740 фут (835 метр), сол жақтағысы 2900 фут (884 метр) құрады. Оң жақ туннель Колорадо өзенінің қалыпты ағысын бөгеттің айналасына тасымалдау үшін пайдаланылатын болса, сол жақ туннель судан 33 фут (10 метр) биіктікте орналасқандықтан, тек су тасқыны кезінде ғана қолданылатын. Туннельдердің төменгі бөліктері кейін бөгеттің төменгі бөлігіндегі су төгіштерді құру үшін пайдаланылды. Бұру туннельдерінен шамамен 70% материал қазылып алынуы керек еді. 1956 жылдың 15 қазанында президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Вашингтондағы кабинетіндегі түймешікті басып, телеграф сигналын жіберді, ол оң жақ бұру туннелінің кіреберісінде динамиттің алғашқы жарылысын іске қосты. 1956 жылы бұру туннельдеріне келісімшарт алған Mountain States Construction Company компаниясының қазбашылары үшін кеуекті Navajo құмдығы арқылы туннельдерді бұрғылау үлкен қиындықтар туғызды. Жұмысшылар мен жабдықтарды каньонның түбіне тасымалдау өте қиын болды. Бастапқыда, тасымалдау Вахвеап сарысуынан баржамен жүзеге асырылды, бірақ Колорадо өзенінің күшті ағысы қауіпті болуы мүмкін еді. Баржа суға батып, тонналаған техника өзенге құлағаннан кейін, әлдеқайда қауіпсіз кабельдік көлік жүйесі орнатылды. Қазба жұмыстары кезінде тау жынысы жиі жарылып, бөліктерге бөлініп, туннельдерге құлап жатты, сондықтан тау жынысын бекіту үшін металл бұрандалар бұрғылау қажет болды. Ең ірі оқиға 1958 жылдың 5 тамызында болды, сол кезде үлкен тас массасы сол жақ бұру туннелінің жоғарғы кіреберісіне құлап түсті.
Пауэлл көлін толтыру
Көлемі Колорадо өзенінің шамамен екі жылдық су ағынына тең болатындықтан, инженерлер Пауэлл көлін толтыру қиын болатынын білген, бірақ күтілгеннен көп мәселелер туындады. Бастапқы жоспар Пауэлл көлін 1964 жылдың соңына дейін гидроэлектр энергиясын өндіру үшін қажетті ең төменгі деңгей – теңіз деңгейінен 3490 фут (1064 м) биіктікке дейін толтыру болды, содан кейін су Мид көліне жіберілетін еді, ал артық су Пауэлл көлінде сақталар еді. 1963 жылғы көктемгі су ағыны соңғы он жылдағы ең төменгі деңгейді көрсетті. 1964 жылдың басына қарай Пауэлл көлінің деңгейі мақсатты деңгейдің жартысына ғана жетті, ал Мид көлінің деңгейі күрт төмендеді. Наурыз айында АҚШ-тың ішкі істер министрі Стюарт Удалл Пауэлл көлін толтыруды тоқтатуға және Мид көліне қосымша су жіберуге бұйрық берді, бұл жоғары жатқан аймақтарды алаңдатты. Мамыр айында Удалл тағы да шешімін өзгертті, су жіберуді азайтты, көктемгі су ағыны Пауэллді күзге дейін ең төменгі деңгейге көтеруге жеткілікті болады деп ойлады, сол кезде электр энергиясын беру басталып, Мид көлінің ең төменгі деңгейден төмен түсуіне жол бермеуге болады. Бұл тәуекел ақталып, Пауэлл көлі 1964 жылдың 16 тамызында 3490 фут (1064 м) биіктігінен сәл ғана асып түсті. Пауэлл көлінің теңіз деңгейінен 3700 фут (1128 м) биіктікке толыққанша жетуіне 17 жылдан астам уақыт кетті, ол 1980 жылдың 22 маусымында осы деңгейге жетті. Бұл баяу өсудің басты себептерінің бірі, төменгі аймақтарға қатысты міндеттемелерді орындау қажеттілігімен қатар, Навахо құмтасының кеуекті су жинағышына үлкен мөлшерде судың сіңіп кетуі болды. 1963-1969 жылдар аралығында әр жылы су қоймасының жағалауларына шамамен су сіңіп кетті. Пауэлл көлі толғаннан кейін, жалпы жағалаудағы су қоры шамамен 200 мыңға дейін тұрақталатынын және одан әрі су деңгейіне байланысты өзгеретінін қайта құру бюросы болжады. Нақты шығын бастапқы болжаудан екі есе көп болды, бірақ өзен ағыны туралы деректер 1980 жылдан кейін одан әрі сіңіп кетудің аз болғанын көрсетеді.
1983 жылғы су тасқыны
1982–1983 жылдардағы Эль-Ниньо қысы кезінде Рекультивация бюросы Колорадо өзенінің бассейніне Роки тауларындағы қар жамылғысын өлшеу негізінде орташа су ағынын болжады. Сәуір және мамыр айларында қар өте көп жауды; бұл маусым айында температураның күрт өсуімен және сирек кездесетін жаңбырлармен бірігіп, АҚШ-тың батысындағы аумақта ірі су тасқынына әкелді. Пауэлл көлі дерлік толып тұрғандықтан, USBR су қоймасын артық суды қабылдау үшін төмендетуге жеткілікті уақыты болмады. Маусымның ортасында Пауэлл көліне секунд сайын 100 кубометрден астам су құйылып жатты. Электр станциясы мен өзен арнасының толық қуатпен жұмыс істеуіне қарамастан, Пауэлл көлінің деңгейі құйылыс арналарын ашуға тура келгенше көтеріле берді. 1980 жылы өткізілген қысқаша сынақтан басқа, құйылыс арналары алғаш рет пайдаланылды. Маусымның басында бөгет операторлары сол жақ құйылыс арнасының қақпаларын ашып, секундтығынан кем суды төменгі өзенге жіберді. Бірнеше күннен кейін бүкіл бөгет кенеттен күшті қозғалды. Құйылыс арнасы тексеру үшін жабылды, ал жұмысшылар су ағынының кавитацияға – жоғары жылдамдықпен қозғалатын судағы вакуумдық көпіршіктердің жарылуына – себеп болатынын анықтады. Бұл бетон қаптамасына зақым келтіріп, резервуардың түбіне жалғасатын су тасқынына арналған туннельдердің жоғарғы бөлігінен тау жыныстарын эрозияға ұшыратты. Кавитация салдарынан бұл туннельдер тез арада қирап, Пауэлл көлінің түбімен байланыс орнатылып, бөгеттің негізіне нұқсан келтіріп, бөгеттің құлауына әкелуі мүмкін еді. Тіпті бұл қосымша қуат та жеткіліксіз болды; сол жақ құйылыс арнасы арқылы су ағыны секундқа жетті, ал оң жақ құйылыс арнасы Лидің паромдық өткелінде ашылды, Колорадо өзенінде секундқа дейін су ағыны тіркелді, бұл бөгет салынғаннан бері тіркелген ең жоғары көрсеткіш еді. 14 шілдеде Пауэлл көлінің деңгейі 3708,34 футқа (1130 м) жетті, бұл деңгей содан бері асылмады. Бөгеттің құлауы анық көріне бастағанда, су ағыны азайды және бөгет құтқарылды. Тексеру кезінде кавитация екі құйылыс арнасына да ауыр зақым келтіргені анықталды, мыңдаған тонна бетонды, болат арматураны және үлкен тас кесектерін алып кетті. Құйылыс арналарын жөндеу жұмыстары мүмкіндігінше тезірек басталды және 1984 жылдың соңына дейін жалғасты. Кавитациядан пайда болатын көпіршіктердің соққысын тарату және сіңіру үшін әрбір құйылыс арнасының түбіне ауа саңылаулары орнатылды. 1984 жылы Колорадо өзенінің бассейні 1983 жылғыдан да көп су ағызып, маусым айының басында ең жоғары деңгейге жетті. Бұл жолы USBR су қоймасын жеткілікті деңгейге төмендетіп, ертедегі жоғары су ағынының көп бөлігін сіңірді. Дегенмен, Пауэлл көлі құйылыс арнасы қақпаларының жоғарғы жағына жақындады, сондықтан жұмыс сол жақ құйылыс арнасын уақтылы түрде іске қосуға бағытталды. 12 тамызда сол жақ құйылыс арнасының қақпалары ашылып, секундтығына су жіберді. Құйылыс арнасы зақымдалмады, бұл инженерлік қайта құрудың тиімділігін дәлелдеді және Глен Каньон бөгетінің 1983 жылғы су тасқыны сияқты болашақ су тасқындарына да қарсы тұра алатынын көрсетті.
Талқылау жалғасуда
Глен-Каньон бөгеті салынғалы бері, оны алып тастауды жақтағандар мен оны сол күйінде қалдыру керек деп сенушілер арасында даулар әлі күнге дейін жалғасуда. Бөгетке қатысты алғашқы пікірталастардың бірі оның Рейнбоу көпірінің ұлттық ескерткішіне тигізер әсері болды, оның 290 фут (88 м) биіктігі Солтүстік Америкадағы ең биік табиғи аркасы және Навахо халқы үшін қасиетті орын. Экологиялық лоббилер Байланысты қалпына келтіру бюросының Пауэлл көлін ескерткішке кіргізбеу үшін 3600 фут (1097 м) деңгейінде немесе одан төмен ұстауын қалады. Бюро суды ескерткішке кіргізбеу үшін тосқауыл бөгет және сорғылау жүйесін салуды ұсынды. Алыс жердегі қоршаған ортаға тигізілер зиянды ескерсек, "дәрменсіздікке қарсы ем аурудан да жаман болар еді". Бұл ұсыныс 1973 жылы тоқтатылғанға дейін жылдар бойы талқыланды және сотқа берілді. Глен-Каньон бөгеті Эдвард Эббидің "Мейкінгөш бандысы" (1975) романымен қатар, ықпалды әдебиеттердің тақырыбына айналды, ол Американың оңтүстік-батысындағы өнеркәсіптік құрылысшыларға қарсы күрескен ойдан шығарылған экологтар тобының тарихын баяндайды, олардың басты мақсаты Глен-Каньон бөгеті болатын. Роман жарық көргеннен кейін жанкүйерлікке ие болды және Глен-Каньон бөгетін бөгеттердің салдарынан қоршаған ортаның жойылғанының символы ретінде қалыптастырды. Эббидің кітабына қатысты "Экосөз: Америкадағы риторика және экологиялық саясат" (1992) кітабында Джимми Киллингсворт пен Жаклин Палмер Глен-Каньон бөгетінің "әлеуметтік прогрестің атынан еркіндікке кедергі келтіргендердің үлкен символына" айналғандығын жазды. 1981 жылғы 21 наурызда "Жерді бірінші кезекте" радикалды экологиялық тобы Абидің кітабындағы бір көріністі тікелей қайталай отырып, бөгеттің бетінен 300 фут (91 м) ұзын қара пластик матасын жайып, құрылымда үлкен жарық пайда болғандай етіп, бөгетке қарсы наразылық білдірді. Бұл қылмыстың қандай адамдар жасағанын анықтау билікке мүмкін болмады. Марк Рейснер батыс суларын дамытудың толық тарихында, "Кадиллак шөлі" (1986) кітабында, Глен-Каньон және 1960 және 1970 жылдары салынған жүздеген басқа бөгеттердің құрылысына әкелген саяси күштерді сынады. Бұл жобалардың көптегені күмәнді экономикалық негіздемелермен және жасырын экологиялық шығындармен қамтамасыз етілген, бірақ оларды салған мемлекеттік органдар – атап айтқанда, Байланысты қалпына келтіру бюросы және АҚШ Армиясының инженерлік корпусы – олардың көлемін және ықпалын сақтауға көбірек қызығушылық танытты. Рейснер "Батыста судың ақшаға қарай ағып баратыны айтылады" деп жазды. 2011 жылғы сұхбатында Флойд Домини, Колорадо өзенінің сақтау жобасын басқарған Байланысты қалпына келтіру комиссары, бөгет жобасының пайдасына USBR ұстанымын сақтады. Пауэлл көлі судың булануы мен ағып кетуіне байланысты суды жоғалтса да, ол ылғал жылдары ағып кетуді "сақтандыру" ретінде маңызды функция атқарады. 2000-2004 жылдардағы Колорадо өзенінің құрғақшылық кезінде бассейн бес жылдағы ең төменгі ағысын бастан кешірген кезде, Мид көлі құрғап, Төменгі бассейн үлкен қысқартуларға ұшырар еді, егер Пауэлл көлінен су жіберілмегенде. Пауэлл және Мид көлдері қазіргі уақытта Глен-Каньон бөгеті арқылы су шығаруды реттейтін "теңдеу" саясаты бойынша жұмыс істейді. Глен-Каньон және Гувер бөгеттерінде гидроэнергия өндірісін сақтау үшін көлдерді шамамен бірдей деңгейде ұстау қажет. Суды кеңінен тарату арқасында булану өте жоғары болады. 2000 жылдан бері Мид көлі төменгі бассейн штаттарында су тапшылығы жарияланатын маңызды деңгейге қарай тұрақты түрде төмендеп келеді. "Біріншіден Мидті толтыру" деп аталатын жоспар, бұл Мид көлін толтыру үшін Пауэлл көлін құрғатуды көздейді, соңғы жылдары кең таралды. Глен-Каньон бөгеті өз орнында қалады (құрылысты толық алып тастау өте қымбатқа түседі), бірақ тек жауын-шашын кезеңдерінде суды сақтайды, егер ағып кету Мид көлінің оны ұстап тұру қабілетінен асып кетсе. Бұл жоспарға қарсылықтың көп бөлігі саяси бағыттар бойынша: Пауэлл көлі заң жүзінде Жоғарғы бассейннің суы деп саналады, ал Мид көлі Төменгі бассейнге жатады. Пауэлл көлінің достары бұл әрекетті Жоғарғы бассейннен су ұрлау әрекеті деп атады, төменгі бассейндегі су тапшылығын болдырмау үшін. Жоғарғы бассейн 2000 жылдан бері Пауэлл көлінен өз міндеттемелерінің 107% -ын босатты; сондықтан Мид көліндегі деңгейлердің төмендеуі төменгі бассейн мемлекеттеріндегі суды шамадан тыс пайдалану мен ысырап етудің нәтижесі болып табылады - "құрылымдық тапшылық". Пауэллге суды сақтау үшін де дәлелдер бар: Мид көлі, оның биіктігі әлдеқайда төмен және климаты ыстық болғандықтан, Пауэлл көлінен қарағанда әлдеқайда жоғары булану деңгейіне ие. Сонымен қатар, 1983 жылғы Лари Дж. Полсонның Невада университетіндегі зерттеуі Глен-Каньон бөгетінен шығарылатын салқын су Мид көлінен булануды азайтып, су температурасын айтарлықтай төмендеткенін көрсетті.
Плотиналар мен су ағызу жолдары
Глен Каньонының жалпы дизайны Хувер бөгетінің құрылысына негізделген – қатты тау жынысына бекітілген алып бетон аркалық конструкция, бірақ бірнеше маңызды өзгерістер енгізілді. Инженерлер бөгеттің су қоймасын ұстап тұру үшін конструкцияның салмағына емес, қайта жиналған судың зор қысымын каньон қабырғаларына жеткізу үшін, негізінен арка пішініне сүйенуін қалады, Хуверде жасалғандай. Глен Каньонының негізі Хувер бөгеті орнындағы берік граниттен өзгеше, сынып қалуға бейім, кеуекті құмтастан тұрады. Сондықтан Глен Каньонының дизайны консервативті бағытты ұстанды, тіреулерді едәуір қалыңдату арқылы, бөгет пен су қоймасының салмағы тау жынысына берілетін бетін кеңейтіп, сынғыш жартастарға түсетін қысымды азайтты. Бөгеттің екі жағындағы каньон қабырғаларынан екі арналық туннель қазылған. Әрқайсысының ені 12 метр, биіктігі 16 метр болатын екі радиалдық есік, арналарға су ағынын реттейді. Екеуінің бірлескен өткізу қабілеті .
Суды сақтау және тарату
Глен-Каньон бөгеті алғаш салынғанда су қоймасының сыйымдылығы белгілі бір көлемде деп бағаланған, бірақ содан бері оның бір бөлігі саздану салдарынан жоғалды. Глен-Каньон бөгетінің ең маңызды мақсаты – Жоғарғы Колорадо өзенінің бассейнінен Төменгі ағысқа, әсіресе құрғақшылық жылдары, жеткілікті су ағынын қамтамасыз ету үшін су қорын сақтау. 1922 жылғы Колорадо өзені шарты бойынша Аризона, Калифорния және Невада штаттарының Төменгі бассейніне жыл сайын белгілі бір көлемде су жеткізілуі тиіс; 1944 жылғы Мексикамен жасалған келісім АҚШ-ты Мексиканың Баха Калифорния және Сонора штаттарында пайдалануға кем дегенде белгілі бір көлемде су беруге міндеттейді. Глен-Каньон бөгеті осы судың кем дегенде белгілі бір бөлігін қамтамасыз етуі керек; ал қалған бөлігі Колорадо өзенінің басқа салаларынан келеді. Глен-Каньон бөгетінен қажетті су шығарылымы 10 жылдық кезеңде орташа есептеледі, сондықтан әр жылғы шығарылым судың көптігіне байланысты жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Жауын-шашын көп болатын жылдары, егер Пауэлл көлінің деңгейі «теңдестіру деңгейінен» асып кетсе, Глен-Каньон бөгетінен қосымша су шығару туралы шешім қабылдануы мүмкін. Пауэлл көліне түсетін судың көп бөлігі Колорадо, Юта және Вайоминг штаттарындағы Роки тауларынан жазғы қардың еруінен пайда болады. Су шығарылымы қазанның 1-нен қыркүйектің 30-ына дейінгі су жылында жүзеге асырылады, себебі жылдық қар жинағы күздің соңында басталады. Әр жылдың 1 сәуірінде Қайта құру бюросы сәуір-шілде (қар еру маусымы) аралығындағы су ағынының ресми болжамын жариялайды және Пауэлл көлін қауіпсіз деңгейде ұстау үшін Глен-Каньон бөгетінен су шығаруды сәйкесінше реттейді. Электр энергиясын өндіруге пайдаланылуы мүмкін суды ысырап етудің алдын алу үшін дұрыс болжам жасау өте маңызды. Қар жинағы әдетте сәуір айында ең жоғары деңгейге жетеді және еруі басталады, бірақ жағдай кейде күтпеген және күрт өзгеруі мүмкін – ыстық және құрғақ көктемде қар еріп үлкермей жатып буланып кетсе немесе 1983 жылдың мамырында болғандай, өте жаңбырлы көктем болса. 1983 жылғы жақытқы апаттан кейін USBR әр жылдың басында Пауэлл көлінде кем дегенде белгілі бір көлемде су тасқынына қарсы сақтау орнын сақтап тұрады, күтпеген су ағынынан сақтану үшін.
XXI ғасырдағы құрғақшылық
Колорадо өзенінің ағыны 2000 жылдан бері Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы мегақұрғақшылықтың салдарынан орташа деңгейден төмен болды, бұл көл деңгейінің төмендеуіне әкелді. 2005 жылдың қысында (көктемгі су көтерілуінен бұрын) көл толғаннан бергі ең төменгі деңгейге жетті – теңіз деңгейінен 3555,10 фут (1084 м) биіктік, бұл толық сыйымдылықтан шамамен 150 фут (46 м) төмен еді. 2005 жылдан кейін көл деңгейі бірте-бірте көтерілді, бірақ содан бері толығымен толмады. 2011 жылдың жазында Глен-Каньон тоғанының құрылысынан бергі үшінші ең ірі маусымдық және екінші ең ірі шілде айындағы су ағыны байқалды. Су деңгейі 30 шілдеде шамамен 3661 фут (1116 м) деңгейге жетті, бұл сыйымдылығының 77 пайызын құрады. 2022 жылдың 22 сәуірінде Пауэлл көлінің деңгейі 3522,24 фут (1074 м) биіктікте болды – сыйымдылығының бар болғаны 22,88 пайызы. Бұл Пауэлл көлінің 1963 жылы сумен толтырылғаннан бергі ең төменгі деңгейі. Сарапшылар жүргізген зерттеулер көрсеткендей, суды Пауэлл көліне емес, Мид көліне сақтау жылына 300 000 акр-фут немесе одан да көп суды үнемдеуге мүмкіндік береді, бұл экологиялық белсенділердің Пауэлл көлін құрғатып, Глен-Каньонды табиғи, еркін ағып тұратын күйіне қайтаруға шақыруына себеп болды.
Қоршаған орта мәселелері
Колорадо өзенінің экологиясына тигізетін зор әсеріне байланысты, Глен-Каньон тоғаны экологиялық қозғалыстан ондаған жылдар бойы сынға ұшырап келеді. Жоғары шөлді климатта және кеуекті геологиялық құрылымда орналасқан Пауэлл көлінің суының булануы және сіңуі зор шығындарға алып келеді. Глен-Каньон институтының бағалауынша, орташа жыл сайын осы су қоймасынан белгілі бір көлем су жоғалады. Бұл Колорадо өзені ағынының 6 пайызын құрайды, ал құрғақ аймақта судың маңызы зор болғандықтан, ол адамдар мен өзен бойында өмір сүретін жануарлар мен өсімдіктер үшін аса құнды. Тоғанның салдарынан Колорадо және оның салалары әкелген шөгінділер каньонды баяу толтырып жатыр, ал су қоймасының пайдалы мерзімі 300-ден 700 жылға дейін болады деген болжам бар. Колорадо өзені Гранд-Каньон арқылы ағып өтетін кезде, құмдықтар мен аралдарды құруға қажетті шөгінділердің көзінен айырылды, нәтижесінде каньон ішіндегі табиғи өзендік құрылымдар эрозиядан ауыр зардап шекті. Бұрын жыл сайын өзенді тазалаған су тасқындары қазір тоғанның артында тоқтатылған, тек 1983-84 жылдардағы сияқты ерекше жағдайларда ғана босатылады. Су тасқындарының болмауы өсімдіктердің өсуіне ықпал етті, бұл жағалау аймағының ортасын айтарлықтай өзгертті және туризм үшін де қиындықтар тудырды, себебі жаяу жүргіншілер мен қайықпен жүретіндерге өсімдіктердің тым көп өсуіне байланысты кемпингке қолайлы жер табу қиын болып жатыр. Су тасқындарын бақылау өзеннің каньон бойындағы жиі кездесетін тас көшкіндерін алып кету мүмкіндігін де шектеді, бұл балықтар мен қайықпен жүретіндерге қауіп төндіретін қауіпті ағыстардың пайда болуына әкеп соқты. Тоғандар салынар алдында Колорадо өзенінің көктемдегі ағыны жоғары болған, бірақ кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда, көптеген жылдар бойы бұл көрсеткіш төмендеді. Тоған салынар алдында Колорадо өзенінің температурасы жазда жоғары, қыста мұзға жақын болған. Бүгінде Глен-Каньон тоғанынан шығарылатын су Пауэлл көліндегі жылу массасының әсерінен жыл бойы тұрақты температурада болады. Су әдетте көлдің жүздеген метрінің тереңдігінен шығарылады, ал жоғарыдағы су қабатының қалыңдығы температуралық өзгерістерден қорғайды. Гранд-Каньон қорығының өкілі Николай Рамси мұндай таза әрі суық өзенді "жергілікті балықтар үшін өлім аймағы" деп сипаттайды, өйткені Колорадо пикеминносы және горбатый сазан сияқты балықтар жылы, лайлы суға бейімделген. 1983 жылы өзен суының температурасы қалыптыдан жоғары болды, себебі судың көп бөлігі Глен-Каньон тоғанының құймаларынан ағып шыққан жылы беттік судан келді, ал тоғанның терең қабаттарынан келген судың температурасы төмен болды. Глен-Каньон тоғаны Колорадо өзені суын көбірек пайдалануға мүмкіндік бергендіктен, дельтаға ағып түсуге жеткілікті су қалыпты жылдары жетпейді, нәтижесінде экологиялық өнімді ылғалды жерлердің шамамен белгілі бір бөлігі жойылды. 2014 жылы осы ылғалды жерлердің бір бөлігін қалпына келтіру үшін дельтаға қасақана "пульстік ағын" жіберілді, бірақ Колорадо өзені суына жоғары сұранысты ескере отырып, мұндай ағымдардың тиімділігі туралы пікірлер қарама-қайшы.
Қайта қалпына келтіру жұмыстары
1996 жылғы 26 наурызда Глен-Каньон тоғандағы су құбырлары және екі айналма жол құбыры толық сыйымдылықпен ашылды, нәтижесінде Колорадо өзені бойында су тасқыны пайда болды. Бұл Глен-Каньонның бейімделу басқару бағдарламасының «жоғары ағынды эксперименттерінің» біріншісі болды, мақсаты – әр көктемде каньондар арқылы ағып өткен тасқындарды имитациялап, зақымдалған өзен экожүйесінің қалпына келуіне көмектесу. Ағын көптеген жапырақты өсімдіктердің қалыңдарын тазартып, қайық жүргізушілер үшін қауіпті болған тас сырғаларын алып кетіп, өзен бойындағы құм және қиыршық тастарды қайта орналастырды. Алғашында бұл экологиялық табысқа жеткені деп есептелді. Алайда, кейінгі айларда бастапқы нәтижелердің қате екені анықталды. 1996 жылғы эксперименттен кейін Үлкен Каньонда жұмыс істеген топтар жаулап алушы өсімдіктер бұрынғыдай алып тасталмағанын, тек көмілгенін және шамамен алты ай ішінде қалпына келгенін анықтады. Құмды аралдардың ауданы артты, бірақ материалдың көп бөлігі аралдардың су астында қалған бөліктерінен эрозияланып, үстіне жиналды, бұл оларды күткендей өзен төсегінен тазартудың орнына тұрақсыз етті. 2004, 2008, 2012 және 2014 жылдардағы келесі шығарылымдар жазғы муссондық дауылдарды пайдаланып, Пария және Кіші Колорадо өзендері Гранд-Каньонға әкелген шөгіндіні қайта бөлу үшін жоспарланды. Жоғары ағынды эксперименттер Пауэлл көлінен жылдық су шығысының жалпы көлемін өзгертпейді, бірақ оның салдарынан жылдың қалған бөлігінде гидроэлектрлік қуатты шығару көлемі азайытылуы керек. Living Rivers сияқты кейбір ұйымдар тоғанның өзеннің экологиясына тигізетін әсері тым үлкен және ауыр екенін, қалпына келтіру шараларының мағынасы жоқ деп санайды. Глен-Каньонды қоршаған ұлттық демалыс аймағы шалғай орналасқан болса да, оған жыл сайын үш миллионнан астам адам келеді. Іс-шараларға қайықпен жүзу, балық аулау, су шаңғысы, джет-ски, жүзу және жаяу серуендеу кіреді. Әрбір маринада дайын кемпингтер бар, бірақ көптеген келушілер үй қайығын жалға алуды немесе өз кемпингтік жабдықтарын алып келуді, каньонда жеке орын табуды және өздерінің лагерін құруды жөн көреді (келушілердің қайда тұра алатынына ешқандай шектеулер жоқ). Көлдің көп бөлігі тік құмтас қабырғалармен қоршалғандықтан, кіруге болатын орын дамыған мариналармен шектеледі. Көп қолданылатын Вахвеап және Антилопа Пойнт мариналары Аризона штатында, Пейдж қаласына жақын орналасқан. Тағы екі марина – Холлс Кроссинг және Буллфрог Юта штатында, өзеннің жоғары ағысында орналасқан. Хите маринасы, Хите өткел көпірінің жанында, көлдің жоғарғы бөлігінде орналасқан, қазір пайдаланылмайды, себебі су деңгейі көбінесе қайықтарды түсіруге тым төмен. Даңлинг Роу және Рейнбоу көпіріндегі басқа да нысандарға тек қайықпен ғана жетуге болады. Көлдің екі шетіндегі көпірлерден басқа, Холлс Кроссинг пен Буллфрог арасындағы автомобиль және жолаушылар паромдары Пауэлл көлінен көлік құралдарын өткізудің жалғыз жолы болып табылады. Жыл сайын 500 000-нан астам адам Глен-Каньон тоғанындағы Карл Хейден келушілер орталығына келеді. Рекультивация бюросы тоғанға экскурсиялар ұйымдастырады; 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін қатаң қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Тоғанның негізіне Ли Ферриден қайықпен де жетуге болады. Пауэлл көлінен шығатын судың салқындығы мен тазалығының арқасында Колорадо өзенінің Глен-Каньон тоғаны мен Ли Ферри арасындағы бөлігі жаңбырлы алабұға балық аулауға өте қолайлы айналды. Жаңбырлы алабұға балықтары Колорадо өзені жүйесіне тән емес; олар Глен-Каньон тоғаны салынғаннан кейін өзенге жіберілді. Пауэлл көлінде спорттық балық аулау мүмкіндіктерін ұсыну үшін басқа да жергілікті емес балықтар, мысалы, кіші ауызды бас, жолақты бас, үлкен ауызды бас және қара балық отырғызылды. АҚШ-тың көптеген көлдері мен су қоймалары сияқты, Пауэлл көлінде де Шығыс Еуропадан келген зебра және квагга мидияларының таралуымен күресу мәселесі бар. Мидиялар көбінесе кемелердің корпусына және су астындағы бөліктеріне жабысып, бір көлден екінші көлге таралады. Заң бойынша, көлді пайдаланушылар Пауэлл көліне сапар жасамас бұрын және одан кейін кемелерін тазалап, құрғатуға тиіс. Мидиялардың таралуы Глен-Каньон тоғанындағы гидроэлектрлік соруларды, сондай-ақ қайықтардың винттерін және эгзостық құбырларын бітеп тастайды, бұл қымбат дезинфекциялауды қажет етеді. Олардың көлдің экожүйесіне тигізетін әсері аз немесе тіпті пайдалы болуы мүмкін, себебі олар балықтарға тамақ көзі болып табылады.