Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күлдің түрлері
Species of ash
Fraxinus pennsylvanica
Fraxinus pennsylvanica, жасыл күл немесе қызыл күл,
Fraxinus pennsylvanica
Fraxinus pennsylvanica, the green ash or red ash,
Кейде қолданылатын сирек атауларға жұмсақ күл, батпақтық күл және су күл жатады.
Other names more rarely used include downy ash, swamp ash, and water ash.
Сипаттама
Fraxinus pennsylvanica – орташа мөлшерлі жапырақты ағаш, сирек кездесетін жағдайда биіктігі 25 метрге жетеді, діңінің диаметрі 1 метрге дейін болады. Жас ағаштардың қабығы тегіс және сұр түсті, ал қартайғанда қалыңдап, жарықтар пайда болады. Қысқы бүршіктері қызғылт қоңыр түсті, жұмсақ жамылғылы текстуралы. Жапырақтары 15-30 см ұзындығында, қарама-қарсы орналасқан, жеті-тоғыз (кейде бес немесе он бір) жапырақшадан құралған күрделі жапырақ. Жапырақшалардың ұзындығы 5-12 см, ені 2-5 см, тісті жиектері және 2-5 мм ұзындықтағы қысқа, бірақ айқын, мамық жапырақ сағақтары бар. Жапырақтары екі жағынан да жасыл түсті. Күзгі түсі алтын сары, ал климатқа байланысты көк күлдің жапырақтары қыркүйектің бірінші аптасынан бастап түсін өзгерте бастауы мүмкін. Гүлдері көктемде жаңа жапырақтармен бірге, тығыз шоғырларда гүлдейді; гүлдері жапырақшасыз, көзге түспейді және жел арқылы тозаңданады. Жемісі – 2-3 см ұзындығындағы самара, бір тұқымнан тұрады, тұқымның ұзындығы 1-1.5 см, ал қанаттарының ұзындығы 2-3 см, ені 0.5-1 см. Кейде екі түріне бөлінеді: Fraxinus pennsylvanica var. pennsylvanica (қызыл күл) және Fraxinus pennsylvanica var. lanceolata (Borkh.) Sarg. (синонимі var. subintegerrima (Vahl) Fern. ; жасыл күл), соңғысының жапырақтарында түк болмайды және жапырақшалары тар болады, бірақ екеуі де бірін-бірімен араласып кетеді, сондықтан көптеген ботаниктер бұл айырмашылықты мойындамайды.
Fraxinus pennsylvanica is a medium sized deciduous tree reaching (rarely to ) tall with a trunk up to in diameter. The bark is smooth and gray on young trees, becoming thick and fissured with age. The winter buds are reddish brown, with a velvety texture. The leaves are long, oppositely arranged, pinnately compound with seven to nine (occasionally five or eleven) leaflets, these (rarely ) long and broad, with serrated margins and short but distinct, downy petiolules a few millimeters long. They are green both above and below. The autumn color is golden yellow and depending on the climate, green ash's leaves may begin changing color the first week of September. The flowers are produced in spring at the same time as the new leaves, in compact panicles; they are inconspicuous with no petals, and are wind pollinated. The fruit is a samara long comprising a single seed long with an elongated apical wing long and broad. It is sometimes divided into two varieties, Fraxinus pennsylvanica var. pennsylvanica (red ash) and Fraxinus pennsylvanica var. lanceolata (Borkh.) Sarg. (syn. var. subintegerrima (Vahl) Fern. ; green ash) on the basis of the hairless leaves with narrower leaflets of the latter, but the two intergrade completely, and the distinction is no longer upheld by most botanists.
Экология
Бұл Америка күлдерінің арасында ең көп тарағаны; оның ареалы АҚШ-тың орталық-батыс және Ұлы жазықтарында шоғырланған. Ағаш көшеттері суға толуға жоғары төзімді, бұл жасыл күлдің табиғи өсетін жері негізінен өзен жағалаулары мен жазық жерлер екенін түсіндіреді. Көп мөлшердегі тұқымдар көптеген жануарларға тамақ береді. Жасыл күлге Азиядан әкелінген зөңгіл шөптесін қауіп төндіреді. Бұл зиянкес Солтүстік Америкада және Ресейдің Мәскеу қаласында күл ағаштарының кең ауқымда қурауына себеп болып, көптеген ағаштарды қырып салады. Азия күлдерінің жапырақтарында танин мөлшері жоғары болғандықтан, ол зиянкес үшін дәмсіз, ал американдық түрлердің көпшілігінде (көк күлден басқа) мұндай қасиет жоқ. Бақшада жүргізілген тәжірибеде жасыл күл зөңгіл шөптесіннен тез қураса, ал азиялық F. mandschurica түрі оған төзімді екені анықталды. АҚШ Орман қызметі зөңгіл шөптесін тарағаннан кейін де сау қалған "қалдық күл" ағаштарының шағын тобын тапты. Қазіргі уақытта осы ағаштардың зиянкеске қарсы генетикалық төзімділігі бар-жоғы зерттелуде, аман қалған ағаштарды пайдаланып жасыл күлді қалпына келтіруге үміттенілуде. Зіянкес зөңгіл шөптесіннің личинкаларымен жұқтыру жасыл күл ағаштарының 99% -дан астамын өлтірсе де, зөңгіл шөптесін жұқтыру жұқтырған ағаштарда секоирдоидтардың өндірілуін қоздырады және "қалдық күлдің" ұрпақтары сезімтал ағаштардың ұрпақтарына қарағанда осы секоирдоидтардың жоғары деңгейін өндіреді. Зөңгіл шөптесіннің таралуына АҚШ-тың орталық бөлігінде жасыл күлдің сәндік ағаш ретінде кеңінен қолданылуы, 1950-60 жылдары голланд шырша ауруына байланысты американдық шыршалардың жоғалуынан кейін жағдай жасалған. Бұл эпидемия қалалық ортада шыршаларды шамадан тыс пайдаланудың салдарынан пайда болды, бұл ауруларға немесе зиянкестерге төзімділігі жоқ монокультураға әкелді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, жасыл күлдің себебі - аймақтық деңгейде пайдаланылатын қазіргі заманғы сорттар кейде бірегей қасиеттері мен еркек тұқымсыз гүлдену үшін таңдалған төрт ағаштан ғана шығарылған. Сабақ алған қалалар, мысалы, Чикаго, өлген шыршаларды 1:1 шырша-күл арақатынасымен алмастырмады. Оның орнына, Норвегия, күміс, қызыл және қант кеспектері, бал шыбын-шіркей, липа, қызыл қоңыр, крабаппл және хакберри сияқты түрлер де осы қалпына келтіру кезеңінде және жаңа қалалық және қала маңындағы аудандарда пайдаланылды. Бақытымызға орай, осы қосымша түрлердің арқасында көптеген қалалар күл және басқа да түрлердің пайызын төмендетуге мүмкіндік алды (орташа 20%), бұл голланд шырша ауруы кезеңіндегіден әлдеқайда төмен, онда ағаштардың 56% -дан 100% -ға дейін шырша болды. Қалалық саябақтарда бағалы ағаштарды зөңгіл шөптесіннен қорғау үшін күлге пестицидтермен инъекция жасау және бүрку қолданылады. 2018-19 жылдың қысындағы суық температура жоғары орталық батыстағы зөңгіл шөптесін личинкаларының 80% -ын өлтірді деп есептеледі. Америкалық шырша мен жасыл күл екеуі де қалалардың ластануы мен жол тұзына тез өсіп, төзімділік танытқаны үшін өте танымал болды, сондықтан Мичигандағы көптеген тұрғын үй құрылыстары бастан-аяқ күлмен қапталды, соның нәтижесінде зиянкестер өздерінің халық санын арттыруға жеткілікті тамақ қорға ие болды. Сондай-ақ, бұл ағаш жергілікті балабақшаларда кеңінен өсіріліп, сатылатын. Американың балабақша индустриясы бойынша, "1980-ші жылдардың соңында АҚШ Ұлттық Арборетумының генетик-зерттеушісі доктор Фрэнк Сантамур қалалық орманның әртүрлілігі үшін 10 20 30 формуласын ұсынды, бұл жерде бір қоғамда отырғызылған өсімдіктер бір түрдің 10 пайызынан, бір тұқымның 20 пайызынан және бір отбасының 30 пайызынан аспауы керек". Көптеген қоғамдастықтар қазіргі кезде 5 10 20 ережесін қатаң қолданады, себебі зөңгіл шөптесіннен келетін қауіп. Зөңгіл шөптесін бұған дейін кестені бұрғылау және голланд шырша ауруы сияқты эпидемияларға қарағанда әлдеқайда нашар және ықтимал қауіпті қауіп болып шықты, өйткені бұл аурулар баяу таралады, тек бір түрге әсер етеді және олар өсімдіктер өсіп-жетілуіне дейін өлтірмейді. Көптеген аймақтарда көк шөп көшеттерін сатуға тыйым салынған, бірақ тұқымдар сатылуы мүмкін, өйткені олар жәндіктердің таратушысы емес. Жасыл күл басқа да көптеген ауруларға, соның ішінде күл сарғайыруы, күлдің құрғауы және күл бактериялық жарасына ұшырайды, бұл ағаштардың күшінің біртіндеп төмендеуіне және зөңгіл шөптесін жұқтыруына ұқсас симптомдарға (төбесінің құрғауы, қабығының жарылуы және жаңа өрмелердің пайда болуы) әкелуі мүмкін. Бұл жағдайлар нашар топырақ, қалалық ластану және ылғалдың жетіспеуі бар аймақтардағы стресстелген ағаштарда көбірек кездеседі. 1950-60 жылдары Солтүстік-Шығыс АҚШ-та күлдің құрғауы толқыны болды, ол аймақтағы күлдердің шамамен 70% -ын өлтірді.
It is the most widely distributed of all the American ashes; its range centers on the midwestern U. S. and Great Plains. Seedlings of the tree have a high tolerance to water logging which may explain why the natural habitat of green ash is almost exclusively stream sides and bottomlands. The large seed crops provide food to many kinds of wildlife. Green ash is threatened by the emerald ash borer, a beetle introduced from Asia. This introduced pest kills most ash trees that it infests, accounting for mass die offs of ashes in North America and in Moscow, Russia. Asian ashes have a high tannin content in their leaves which makes them unpalatable to the beetle, while most American species (with the notable exception of blue ash) do not. A common garden experiment showed that green ash is killed readily when exposed to emerald ash borer, while the Asian species F. mandschurica shows resistance against emerald ash borer. The United States Forest Service has discovered small numbers of "lingering ash" trees in the wild that have remained healthy after emerald ash borer swept through the population. The possibility of these trees possessing genetic resistance to the beetle is currently being investigated with the hope that green ash could be restored using the surviving trees. Although larval infestation by the invasive emerald ash borer kills more 99% of green ash trees, it has been found that emerald ash borer infestation induces production of secoiridoids in infested trees and that cultivars that are progeny of "lingering ash" produce higher levels of these secoiridoids than progeny of susceptible trees. The spread of emerald ash borer was facilitated by the extensive use of green ash as an ornamental tree in the central U. S. following the loss of American elms in the 1950s–60s due to Dutch elm disease. That epidemic was the result of a similar overuse of elms in urban environments, leading to a monoculture that lacked any disease or pest resistance. Scientifically for green ash this is because modern cultivars utilized regionally were parented from sometimes only four individual trees selected for unique traits and male seedless flowering. Proclaiming a harsh lesson learned, cities like Chicago did not replace dead elms with a 1:1 ash:elm ratio. Instead, Norway, silver, red and sugar maples, honey locust, linden/basswood, redbud, crabapples, and hackberry, among others, were also utilized during this recovery period and in new urban and suburban areas. Fortunately, with these additional species, many cities were able to reduce the percent of ash and other species to much lower levels (20% average) than during the Dutch elm disease era where from 56% to 100% of the trees were elm. Injections and spraying of ashes with pesticides has been used in city parks to protect valued trees from emerald ash borer. Record cold temperatures during the winter of 2018–19 are estimated to have killed as much as 80% of ash borer larvae in the Upper Midwest. Both American elm and green ash were extremely popular due to rapid growth and tolerance of urban pollution and road salt, so many housing developments in Michigan were lined from end to end with ashes, a result of which the beetles had an enormous food supply to boost their population well above Infestation thresholds. The tree was also extensively propagated and sold by local nurseries. According to the American Nursery Industry, "Back in the late 1980s, Dr. Frank Santamour Jr., then a research geneticist with the U. S. National Arboretum, proposed the 10 20 30 formula for diversity in the urban forest, limiting the plantings in a community to no more than 10 percent within a single species, 20 percent within a genus and 30 percent within a family." Many communities are using a more strict 5 10 20 rule today, because of the threat posed by emerald ash borer. The emerald ash borer proved to be a far worse and potentially more serious threat than epidemics of the past such as chestnut blight and Dutch elm disease because those diseases spread at a slower rate, only affected one species, and did not kill the trees before they could attain reproductive maturity. Many areas have banned the sale of ash seedlings in nurseries, although seeds may be sold as they are not a vector for the insect. Green ash is also vulnerable to many other diseases including ash yellows, ash dieback and ash bacterial canker that can cause gradual loss of vigor and exhibit similar symptoms to emerald ash borer infestation such as crown dieback, bark cracking, and epicormal sprouts. These conditions are most common on stressed trees in areas of poor soil, urban pollution, and lack of moisture. A wave of ash dieback struck the northeastern United States in the 1950s–60s that killed an estimated 70% of ashes in the region.
Қалалық сәндік ағаштар
Жасыл күл – АҚШ-тың және Канаданың көп бөлігінде, әсіресе Альбертада, тіпті батыс аймақтарында да, өсіп-өнімді ағаштардың бірі, бірақ онда бұл түбіртек емес. Аргентинада да кеңінен егіледі. Жақсы пішіні мен ауруларға төзімділігі үшін өте танымал. Эдмонтон қаласындағы бульварлардағы ағаштардың шамамен 40% жасыл күлден тұрады. Көбінесе көлеңке беру үшін немесе желден қорғауға отырғызылады. Соңғы екі ғасыр бойы Американың емені мен күлі, ежелгі Емен-Күл-Қызылжан экожүйесіне жататын, Солтүстік Америкадағы ең көп егілген екі қалалық түрі ретінде ерекше көзге түсті. Олардың жоғары тіршілік ету қабілеттері мен 180-300 жылға дейін өсіп, табиғи сұлулықтарымен танымал болды. Бүгінде ұлттық ескерткіштер ретінде сақталатын бұл ағаштардың Томас Джефферсон отырғызған 200 жылдық үлгісі мен Джордж Вашингтонның 250 жылдық ақ күлі Ұлттық саябақтар қызметінің қорғауында. Ақ күлдің өмір сүру ұзақтығы 600 жылға жете алады. Жасыл күл 1880 жылдардағы еменге деген қызығушылыққа дейін сәндік және ұзақ өмір сүретін ескерткіш ағашы ретінде кеңінен қолданылды, ал голланд еменінің ауруынан кейін қайтадан көшбасшылыққа ие болды. Басқа континенттердегі елдер американдық күл түрлерінің қалалық жағдайларға төзімділігі мен ерекше сұлулығын Орта Батыстың шалғынды даласының экологиясы мен сәулеттік қозғалысы арқылы білді. Ресей мен Қытайдағы қалаларды жаңғырту кезінде бір ғасыр бұрын импортталған жасыл күл көшелерді көгалдандыруға және жаңа қоғамдық саябақтарды абаттандыруға қолданыла бастады. Жасыл күлдің артықшылықтары – қатал қалалық ортаға төзімділігі, оңай көбейтілуі және (Солтүстік Американың шығысында) жергілікті экосистеманың маңызды түрі ретінде жануарлар дүниесі үшін құндылығы.
Green ash is one of the most widely planted ornamental trees throughout the United States and much of Canada but mostly Alberta, including in western areas where it is not native. It is also widely planted in Argentina. It is very popular due to its good form and resistance to disease. About 40% of boulevard trees in Edmonton, Alberta, are green ash. It is often planted for shade or as a windbreak. For the last two centuries American elm and ash, which both belong to the ancient Elm Ash Cottonwood Bottomland ecosystem, achieved distinction as North America's two most popularly planted urban species, used primarily for their superior survival traits and slowly maturing 180–300 year majestic natural beauty. Today used as living national monuments, the National Park Service is protecting Thomas Jefferson's 200 year old planted example, and George Washington's 250 year old white ash which has a 600 year possible lifespan. Green ash had been widely used as a primary ornamental and long lived monument tree until the elm fad of the 1880s, and regained top position once again after Dutch elm disease arrived. Other continents learned of American ash species' urban survivability and unique beauty through the worldwide popularity of Midwestern Prairie style ecology and architectural movement. Modernizing cities in Russia and China then began using imported green ash a century ago to line streets and landscape new public parks. Advantages of green ash include its tolerance of harsh urban environmental conditions, ease of propagation, and (in eastern North America) its value for wildlife as a native keystone species.
Жабайы табиғаттың пайдасы
Солтүстік Американың тума күл ағаштары Солтүстік Америка бақалары үшін маңызды тағамдық көз болып табылады, себебі ағаштардан түскен жапырақтар шабақтарға (уақытша және тұрақты тоғандарда, үлкен шұңқырларда және басқа да су көздерінде) тамақтануға ерекше қолайлы. Күл қоңыздың салдарынан күлдің орнын басатын қызыл жапырақ сияқты түрлер бақалар үшін тағамдық көз ретінде әлдеқайда қолайсыз – бұл бақалардың өмір сүру көрсеткіштерінің нашарлауына және олардың кішірек болуына әкеледі. Америка күлінің түрлеріндегі таниннің болмауы оларды бақалар үшін жақсы тағамдық көз етеді, сонымен қатар күл қоңызына қарсы тұруға мүмкіндік бермейді. Солтүстік Америкадан тыс жерлердегі күл түрлері әдетте танин деңгейі жоғарырақ болады және қоңызға төзімді келеді. Көлтеректер мен түрлі жат ағаштар, Солтүстік Америка экожүйесінде американдық күл түрлерінің орнын басатын ағаштар, әдетте жапырақтарында танин деңгейі жоғары болады.
North American native ash tree species are used by North American frogs as a critical food source, as the leaves that fall from the trees are particularly suitable for tadpoles to feed upon in ponds (both temporary and permanent), large puddles, and other water sources. Species such as red maple, which are taking the place of ash due to the ash borer, are much less suitable for the frogs as a food source — resulting in poor frog survival rates and small frog sizes. It is the lack of tannins in the American ash varieties that makes them good for the frogs as a food source and also not resistant to the ash borer. Varieties of ash from outside North America typically have much higher tannin levels and resist the borer. Maples and various non native invasive trees, trees that are taking the place of American ash species in the North American ecosystem, typically have much higher leaf tannin levels.
Басқа қолданыстар
Жасыл күл ағашының қасиеттері ақ күл ағашына ұқсас, және олар жиі бірге "ақ күл" деп сатылады. Көбінесе коммерциялық қорлары оңтүстікте кездеседі. Бұл ағаш өте танымал, себебі электр гитараларын жасауға қолданылады – ол ақ күлге қарағанда сәл жеңіл болса да, дыбыстың сапасын көп жоғалтпайды. Оның жарқын дыбысы ұзаққа созылады, сонымен қатар көптеген гитарашылар үшін ағаш өрнегінің сыртқы түрі тартымды. Гибсон, Фендер, Ибанес, Уорвик және тағы да көптеген аспап жасаушылар гитараларын жасау үшін күл ағашын пайдаланады.
Green ash wood is similar in properties to white ash wood, and is marketed together as "white ash". The commercial supply is mostly in the South. It is very popular, used in making electric guitars because it can be somewhat lighter than white ash without sacrificing too much in tone. It has a bright sound with long sustain, plus the wood grain is aesthetically desirable to many guitar players. Gibson, Fender, Ibanez, Warwick, and many other luthiers use ash in the construction of their guitars.