Кіріспе

Павел Андреевич Федотов (орыс тілінде: Павел Андреевич Федотов; 4 шілде 1815 – 26 қараша 1852) – ресейлік суретші-әуесқой. Ол психиатриялық клиникада 37 жасында қайтыс болды. Оны Уильям Хогартпен салыстырады.

Өмірбаян

Федотов Санкт-Петербург императорлық гвардиясының офицері болды. Сол кездегі көптеген әріптестері сияқты ол өнерге қызығушылық танытты. Ол флейта тартып, Көркемсурет академиясының кешкі сабақтарына қатысып, сурет салуға ден қойды. Студент кезінде ол ерекше көзге түспеді, бірақ армияда офицерлердің және полк көріністерінің портреттерін салып, полк суретшісі ретінде танымал болды. Ол кездегі маңызды мансапқа тең болса да, Федотовқа полк суретшісі болу ұнамады, өйткені ол шынайы суретші өзін толығымен өнерге арнауы керек деп ойлады. Сондықтан, сурет салуға көбірек назар аудару үшін 1844 жылы армиядан кетіп, өзін өнерге берді. Армиядағы жалақысы жаман болмаса да, Мәскеуде отбасын асырауы керек болғандықтан, енді тек өнерге сүйенген болашағы қиындыққа толы болды. Бастапқыда ол туындыларын жасау үшін қарындаш пен акварельді пайдаланды, бірақ 1846 жылы майлы бояуға көшіп, өнерін жетілдірді. Жаңа техниканы қолданып, бірнеше туынды аяқтады, олардың ішінде «Жаңадан безендірілген», «Талапкер қалыңдық» және «Кешіккен қонақ» ең танымалдары болды. Бұл туындылар сол кездегі әлеуметтік және саяси жағдайды сатиралық тұрғыдан сынайтын. Федотовтың туындылары 1848 жылы Санкт-Петербургте өткен көрмеде жаңалық ретінде танылып, суретшіге сәттілік әкелді, оның өркендеуіне және шығармашылығын жалғастыруға мүмкіндік берді. Оның мансабындағы ең үлкен жетістігі, әлдебір майордың үйлену ұсынысы (1851) суреті болды, ол Федотовтың шеберлігінің жетілгенін көрсетті. Федотов 1849 жылы соттасқан Петровскийдің демократиялық топтарының бірнеше мүшелерімен байланыста болды. Бұл оған ресми цензурадан қиындықтар туғызды. Демократиялық көзқарастағы зиялылардың көптеген тағдырымен ортақ, Федотовқа да саяси жағдайдың шектеулері әсер етті. Өмірінің соңында Федотов өзінің ең жақсы туындыларын жасады, олардың ішінде «Енді, енді!» (1851), «Ойыншылар» (1852) және «Жас тоқал» (1852) туындыларында үлкен қайғы-қасірет сезімі байқалды, ол уақыт өте келе күшейіп, шыңына жетті.

Ауру және өлім

1852 жылға дейін Федотовтың мінез-құлқы салыстырмалы түрде қалыпты болған, бірақ ол депрессияның белгілерін көрсеткен. Ол іштен тығылып, бас ауруларына шалдығып, қартайып, көзі нашарлаған. 1852 жылдың көктемінде оның айқын психологиялық проблемалары байқалды; оның қиындықтарына бақытсыз махаббат та себеп болды. Ол ақшаны ысыраптап, бірден бірнеше Мәскеу әйелдеріне үйлену ұсынысын жасады. Соңында, оның ерекше мінез-құлқы полицияға ұсталуына және психиатриялық клиникаға жатқызылуына әкелді. Ауру жылдам прогресспен дамыды. Ем тиімсіз болды – оған қатыгездікпен дене жазалау да кірді. Кейбір достары оны аралап, жазбалар қалдырды. Ол 1852 жылдың соңында психиатриялық клиникада қайтыс болды.

Көркемдік мұраның ерекшеліктері

Павел Федотов – орыс кескіндемесіндегі сыншыл реализмнің негізін қалаушы. Оның туындыларында екі бағыт үстемдік етеді. Бірінші бағыт Хогарттың ықпалымен жасалған суреттер мен эскиздерге негізделген. Оның суреттері толыққанды дамымаған, мақсаты шындықты көшіру емес, жалпы адамдық әлсіздіктер мен қателіктерді көрсету, орыс моралінің қарапайым немесе көмескі жақтарын әжуалау. Бұл туындылардың сюжеті күрделілігімен және өрістілігімен ерекшеленеді. Басты идеясы негізгі көрініске қосымша сюжеттер енгізу арқылы күшейтіледі. Суретші сюжеттің ашылуын күшейтуге қабілетті аксессуарлар қолданады және кейде олармен бүкіл композицияны ауырлатады. Бұл туындылардың басым бөлігі – карикатура. Федотовтың туындылары техникасын жетілдіре келе, мінезі өзгеріп, көбірек ұтымды болады. Композицияның салмақтылығы бірте-бірте қарапайымдық пен табиғилыққа уступа орын береді. Композицияның негізінде жатқан идеяның өзі өмірге жақындап, маңыздырақ бола түседі. Федотов орыс кескіндемесінде бұрын ешкімге тиіспеген ұлттық және сатиралық тақырыпты ашты. Ол оның сәтті дамуына үлгі көрсеткен және оны кейінгі таланттарға мұра етіп қалдырған тұңғыш суретші болды.