Кіріспе

Вроцлав герцогы Болеслав I Биік (Bolesław I Wysoki; 1127 – 7 немесе 8 желтоқсан 1201) 1163 жылдан 1201 жылы қайтыс болғанға дейін Вроцлав герцогы болды.

Алғашқы жылдар

Болеслав – Владыслав II-нің тұңғыш ұлы, Германия королі Конрад III-нің жартылай қарындасы, Австрия маркграфы Леопольд III-нің қызы, Бабенбергтік Агнеспен некелескен. Болеслав балалық шағын атасы және аттасы Болеслав III Вримуттың сарайында өткізді. 1138 жылы Болеслав III қайтыс болғаннан кейін ғана ол ата-анасымен Краковқа көшіп келді, ол оның әкесінің билік құрған Сеньорат провинциясының астанасы болды – Польшаның жоғары герцогы және феодалдық билеушісі. Владыслав II-нің билігі қысқа және өте қызығушылық тудырды. Қақтығыстар жоғары герцог өзінің жартылай бауырларын, кіші герцогтарды, олардың иеліктерінен қуғысы келген кезде басталды. Анналист Винсент Кадлубек айтқандай, бауырлар арасындағы жанжалды негізінен Владыслав II-нің әйелі Агнес Бабенберг қоздырды, ол күйеуінің, үлкен ұлы ретінде, бүкіл елдің толыққанды билеушісі болуға құқылы деп сенді. Екінші жағынан, Болеслав III-нің жесірі және Владыслав II-нің өгей анасы Бергтік Саломея, шетелдік билеушілермен одақ құруға тырысып, өзінің ұлдары, кіші герцогтардың билігін сақтау үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды. Олардың лауазымдарынан шеттетіліп, Владыслав II-нің ұлдары – Болеслав және оның бауырлары Миешко Танглефут пен Конрадқа жол ашылуынан қорқып жүрді. 1141 жылы Бергтік Саломея, жоғары герцогқа хабарсыз, Ленчица жерін ұлдарына мұра етіп берді және кіші қызы Агнесті Киевтің Ұлы князі Всеволод II Ольговичтің ұлдарының біріне күйеуге беруге тырысты. Алайда, Владыслав II олардан озып кетті және Ұлы князь Всеволод II-ге бірнеше қосымша саяси жеңілдіктер берді, соның ішінде Болеслав пен Всеволод II-нің қызы Звенислава арасындағы неке, ол 1142 жылы өтті.

Рутенияға саяхат

Польша-Русь одағы Владыслав II мен Кіші князьдер арасындағы күресте тез арада өте маңызды болып көрінді. Соңғы қақтығыстар 1144 жылы Бергтен Саломеяның қайтыс болуынан кейін басталды. Жоғарғы князьдың әскери басымдығының арқасында жеңісқа жететіні тек уақыт мәселесі сияқты болды. Шындығында, Владыслав II жеңіске қаншалықты сенімді болса, Болеславты Киевтегі көтеріліске көмектесу үшін жіберді. Айынышты жағдай, Болеславтың жорығы толық сәтсіздікке ұшырады, себебі Ұлы князь Весеволод II аурудан қайтыс болғаннан кейін Киевте жағдай шатасқа түсті. Содан кейін 1146 жылы Болеслав әкесіне көмектесу үшін Польшаға қайта оралуға мәжбүр болды. Ол жинаған аз ғана әскер Владыслав II-ге қарсы Кіші князьдердің толық жеңіліске ұшырауына себеп болған жалпы көтерілісті тоқтатуға жеткіліксіз болды. Тақтан түскен Жоғарғы князь және оның отбасы бастапқыда Богемия герцогы Владислав II-нің Прага сарайына қашып кетті.

Қайта қалпына келтіру әрекеті

Богемияда қысқа уақыт өткеннен кейін, Владыслав II отбасымен бірге Германияға көшті. Онда оның туысы, король Конрад III, оған қонақжайлық жасап, билікке қайта оралуына көмектесті. Бастапқыда, герцогиня Агнесстің туыстық байланыстарының арқасында, жер аударылу бірнеше айға созылады деп ойлаған; алайда, олардың асығыс және жеткіліксіз дайындалған жорысы Одер өзенін кесіп өте алмады, соңында Владыслав II-нің бұрынғы поддандыларының күшті қарсылығы мен Конрад III-нің Германиядағы ұзақ сапарларының салдарынан туған мәселелерге байланысты сәтсіз аяқталды. Король Владыслав II-ге және оның отбасына Саксониядағы Альтенбург қаласын сыйға берді. Бұл уақытша тұру орны ретінде қарастырылған, бірақ Владыслав II өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Альтенбургтегі тынышсыз өмірден шаршаған Болеслав, өзінің қорғаушысы Конрад III патшаның сарайына бару үшін аттанды. Ол жас польшалық ханзада ретінде Конрад III-мен бірге Германияның саяси істеріне белсенді қатысты. 1148 жылы ол Конрад III-мен бірге Екінші крест жорығына қатысты, оның барысында Константинополь және Киелі жерлерді көрді. Конрад III 1152 жылы Владыслав II-нің Польшаға оралуын қамтамасыз ете алмай қайтыс болды. Оның орнына белсенді және күшті немере інісі Фредерик Барбаросса келді, Болеслав дер кезінде оның қызметіне кірісті. Алайда, жаңа неміс билеушісінің алғашқы қадамы Владыслав II-ге көмектесу емес, Римге жорық жасап, императорлық тәж кию болды. Болеслав онымен бірге жолға шықты.

Фредерик Барбароссаның Польшаға экспедициясы

1157 жылы ғана император Польшаға қарсы жорық ұйымдастырды. Болеславтың, оның бауырларының немесе әкесінің экспедицияға тікелей қатысқандығы белгісіз. Дегенмен, әскери жеңіске және Жоғары князь Болеслав IV Бұйраның Фредерик Барбароссаға мойынсұнуына қарамастан, император Польшада Болеслав IV пен кіші князьдардың билігін сақтап қалуға шешім қабылдады және Владыслав II-ні таққа қалпына келтірмеді. Екі жыл өткен соң, 30 мамыр 1159 жылы, көңілі толмаған бұрынғы жоғары князь Альтенбургтегі жер аударылысында қайтыс болды.

Силезия мұрасын қалпына келтіру

Болеслав патшаның әкесіне жасаған қатыгездіктеріне наразы болғанмен, императордың жанында болып, оның көптеген соғыстарына қатысты. 1158-1162 жылдары ол Барбароссаның Италияға жасаған жорығына қатысып, Милан қабырғаларындағы жекпе-жекте танымал итальяндық рыцарьды өлтіргеннен кейін даңққа ие болды. Болеславтың императорға адал қызметі 1163 жылы марапатталды, Барбаросса дипломатиялық жолмен Владыслав II-нің ұрпақтарына Силезиядағы мұраларын қайтарып берді. Нюрнбергте (Германия) қол қойылған келісім бойынша Болеслав IV жер аударылған князьдердің оралуын қабылдауға келісті. Ол мұны сондай себепті жасады, өйткені Владыслав II қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары оның билігіне тікелей қарсы тұра алмады және Польшада қолдау таба алмады. Сонымен қатар, оларды таққа отырғызу Барбароссаны қанағаттандырып, оны Польшадан алшақтатар еді. Дегенмен Болеслав IV өзінің елдерінің қауіпсіздігін сақтап, Вроцлав, Ополе, Рацибуж, Глогув және Легница сияқты маңызды Силезия қалаларын бақылауда ұстауды шешті. Шамамен 16 жылдық жер аударғаннан кейін Болеслав екінші әйелі Кристинамен (Звенислава шамамен 1155 жылы қайтыс болды), үлкен балалары Ярослав пен Ольга және кіші інісі Миешко Танглефутпен Силезияға оралды. Ең кіші інісі Конрад Германияда қалды. Болеслав пен Миешко бастапқыда бірлесіп билік етті, екі жылдан кейін (1165) екеуі де жоғары герцогтың қайтарып берген ірі Силезия қалаларын қайтарып алып, Силезияның толық бақылауын қолына алды. Алайда Болеслав үлкен аға болғандықтан, жоғары билік оған тиесілі болды. Силезияны бағындырғаннан кейін үш жыл өткен соң Болеслав Польшадағы үстемдігін қайтару үшін билік герцогы Болеслав IV-ке қарсы жауап шабуылын бастауға жеткілікті күшті болды.

Миешко Тенглефуттың көтерілісі

Болеславтың кіші інісі есебінен толық билік жүргізуі 1172 жылы Миешко Тэнглфуттың көтерілісіне әкеп соқты. Силезиялық герцогтер отбасындағы маңызды дүрбелеңде Миешко Болеславтың үлкен ұлы Ярославты қолдады, ол әкесіне наразы болды, себебі оның әкесі өгей анасы Кристинаның қастандықтарының салдарынан дін қызметкері болуға мәжбүр болған, ол өзінің ұлдарының жалғыз мұрагер болуын қалаған. Болеслав бұл көтеріліске толыққанды дайындықсыз болды және Эρφұртқа, Германияға қашуға мәжбүр болды. Бұл жолы Фридрих Барбаросса Болеславты оның герцогтігіне қайта орналастыру үшін күшті қарулы араласумен қолдауға шешім қабылдады. Соңында Миешко III Ескі жоғары герцог императордың ашуын басу және оны Польша істерінен алшақтату үшін жіберілді. Миешко III Барбароссаға 8000 күміс монета берді және оған Болеславты қайта орналастыруға уәде берді, ол 1173 жылдың басында соңымен үйіне оралды. Алайда, ағасы мен ұлымен келісімге келгеніне қарамастан, ол Силезияны бөліп, Рациборж (Миешкоға берілді) және Ополе (Ярославқа) герцогтықтарын құруға мәжбүр болды.

Миешко III-ге қарсы көтеріліс

Төрт жыл өткен соң, Болеславтың Марстан келгендей көрінуіне байланысты, өмірінің басты мақсаты – Сеньорат провинциясын қайтарып алу және осы арқылы жоғары герцог атағын иелену екені анық болды. Ол Казимир II Әділ әйелінің ағасы және Одонмен (Мешко III-нің үлкен ұлы) бірігіп, Мешко III Ескіні биліктен қуғызу үшін сөз байласты. Төңкеріс Казимир бақылауындағы Кіші Польшаның қолдауын алды, ал көп ұзамай Үлкен Польша Одонның жағына қосылды. Алайда Болеслав бауыры Мешко және оның ұлы Ярославтың, Мешко III-пен одақтасқандарынан күтпеген және таңқаларлық жеңіліске ұшырады. Бұл Казимир II-ге жоғары герцог болып жариялануға мүмкіндік берді, ал Болеслав тағы Германияға қашуға мәжбүр болды. Казимир II-нің араласуының арқасында Болеслав 1177 жылы герцогтығына үлкен қиындықтарсыз оралды, бірақ кіші інісі Конрадқа Глоговты беруге мәжбүр болғандықтан, билігі одан әрі әлсіреп қалды.

Саяси істерден зейнетке шығу

Бұл жеңілістен кейін Болеслав Польша саяси аренасынан шығып, өзінің герцогтығын басқаруға күшін жұмсады. 1190 жылы оның інісі Конрадтың баласыз қайтыс болуы Глогувтің оның иелігіне қайтаруына себеп болды. Билік еткен соңғы жылдары Болеслав экономикалық және кәсіпкерлік қызметке берілді. Алғашқыда кедей неміс аймақтарынан басталган отарлау герцогтықтың экономикалық дамуын едәуір үдетті және оның ұлы Генрих I Сақалды оны жалғастырды. Болеслав Любиж қаласындағы цистерциандық Любенцис аббаттығын Тюрингиядағы Саале өзенінен ар жақтағы Пфорта монастырының монахтарымен бірлесіп құрды. Кейіннен бұл монастырь Силезия герцогтарының қабір орнына айналды.

Папалық бұқа және өлім

Өз жерлерін басқа Пиаст князьдерінен қорғау үшін Болеслав 1198 жылы Папа Иннокентий III-тен қорғау бұйрығын алды. Болеслав пен оның үлкен ұлы Ярослав арасында келісім орнатылды, Ярослав Вроцлав епископы болып сайланды. Бұл оған Ярославтың 1201 жылдың 22 наурызында қайтыс болғаннан кейін Ополеге мұрагерлік етуге мүмкіндік берді, ол қайтадан оның иелігіне қосылды. Болеслав ұлынан небәрі тоғыз айға артық өмір сүрді және 1201 жылдың 7 немесе 8 желтоқсанында Вроцлавтан батысқа қарай орналасқан Лесницадағы қамал (Zamek w Leśnicy) ішінде қайтыс болды. Ол өзі құрған Любиж цистерциандық монастырында жерленді.

Неке және балалылық

1142 жылы Болеслав өзінің алғашқы әйелі Звениславаға (шамамен 1155 жылы қайтыс болған) үйленді, ол Киевтің Ұлы князі Всеволод II Ольговичтің қызы еді. Олардың екі баласы болды:
Ярослав (1143 жылдан кейін туған – 1201 жылғы 22 наурызда қайтыс болған)
Ольга (шамамен 1155 жылы туған – 1175/1180 жылғы 27 маусымда қайтыс болған)

1157 жылға қарай Болеслав өзінің екінші әйелі Кристинаға (1204/1208 жылғы 21 ақпанда қайтыс болған) үйленді, ол неміс болған. Тарихшы Казимеж Ясинскинің сөзіне göre, ол Эверштейн, Гомбург немесе Паппенхайм үйінің мүшесі болуы мүмкін. Олардың жеті баласы болды:
Болеслав (1157/63 жылы туған – 1175/1181 жылғы 18 шілдеде қайтыс болған)
Аделаида Збыслава (1165 жылдан кейін туған – 1213 жылғы 29 наурыздан кейін қайтыс болған), 1177/82 жылы Премислид князі Дěполт III-ке күйеуге шықты
Конрад (1158/68 жылы туған – 1175/1190 жылғы 5 шілдеде қайтыс болған)
Ян (1161/69 жылы туған – 1174 жылғы 10 наурыздан бұрын қайтыс болған)
Берта (шамамен 1167 жылы туған – 1200 жылдан кейін 7 мамырда қайтыс болған?)
Генрих I Сақалды (1165/70 жылы туған – 1238 жылғы 19 наурызда Кросно Одразанскеде қайтыс болған)
Владислав (1180 жылдан кейін туған – 1199 жылғы 4 маусымда қайтыс болған)

Даулар

Неміс және поляк тарихнамасында ерте ортағасырлық кезеңде Силезия мен Киелі Рим империясы арақатынастары туралы пікір қақтығысы бар. Кейбір неміс тарихшыларының пікірінше, Болеслав пен оның бауырларына 1163 жылы Силезияға оралуға рұқсат берілгені – Силезияның Польшадан бөлініп, Киелі Рим империясының құрамына кірген сәті саналады. Ал поляк тарихшылары Владыслав II Шекқұрылғанның ұлдарына Жоғарғы князь Болеслав IV Бұйраның Силезияға оралуға рұқсат беруі, Польша Корольдігінің бөлінген аймақтарында билік еткен жай ғана Пиаст княздары болды деп санайды. (Толығырақ "Силезиялық Пиасттар туралы әртүрлі көзқарастар" бөлімінен қараңыз).