Кіріспе
Жыртқыш жануардың түрі
Жинақшы немесе әлеуметтік жыртқыш – өз түрінің басқа мүшелерімен бірлесіп жұмыс істеу арқылы жемірін аулайтын жыртқыш жануар. Әдетте осылай аң аулайтын жануарлар бір-бірімен тығыз байланысты, және шимпанзелерде әдетте тек еркектер ғана аң аулайтынын ескермегенде, отбасылық топтағы барлық мүшелер аң аулауға үлес қосады. Егер аң аулауда екі немесе одан көп түр бірігіп жұмыс істейтін болса, онда «бірлескен аң ауру» деген кең термин қолданылады. Сұр қасқыр – жинақшы аң аулаудың жақсы белгілі мысалы; адамдар да жинақшы аң аулаушылар деп есептелуі мүмкін. Басқа жинақшы аң аулаушы сүтқоректілерге шимпанзелер, дельфиндер, арыстандар, кіші және жолақты мангустар, және дақты гиеналар жатады. Құстардың әлеуметтік жыртқыштарына Харрис соколы, ет жеуші құстар, төрт кукабура түрінің үшеуі және көптеген шлемді шриктер кіреді. Басқа жинақшы аң аулаушыларға әскерлік құмырсқалар, алтын жүзді балықтар және кейде крокодилдер жатады. Жинақшы аң ауру әдетте бірлескен көбейтумен байланысты, ал Африка-тропикалық аймақтағы оның шоғырлануы осының нәтижесі. Көптеген жинақшы аң аулаушылар Оңтүстік Африка саванналарында кездеседі, тропикалық жаңбырлы ормандарда және қасқыр мен койоттан басқа, жоғары ендіктерде сирек кездеседі. Немесе ENSO немесе IOD құбылыстарына байланысты ортаның болжаусыздығы, өте жаман жағдайда ересектердің өлімінен туындаған популяцияның төмендеуін болдырмау үшін қажетті жастарды өсіруге мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, Африканың үлкен, үздіріссіз жазық және ашық кеңістіктері, тіпті төртінші дәуірдің мұздық кезеңдерінде жаңбырлы ормандар қысқарған кезде одан да кең болды, бұл басқа континенттерге қарағанда жинақшы аң аурудың көбірек таралуына ықпал еткен болуы мүмкін. Барлық етқоректілердің шамамен 80-95% жалғыз аң аулайды; қалғандары, оның ішінде арыстандар, жабайы иттілер, дақты гиеналар, шимпанзелер және адамдар, кем дегенде кейде бірлесіп аң аулайды. Сонымен қатар, жыртқыш құстар мен ірі теңіз омыртқалыларында, мысалы, груперлер мен морей балықтарында да бірлескен аң ауру деректері бар. Кейбір құс емес теропод динозаврлар да жинақшы мінез-құлық танытқан болуы мүмкін.
Кооперативтік аңшылықтың дамуы
Бірлескен аң аурудың қалай пайда болатынын түсіну үшін, оны тиімді ететін жағдайларды қарастыру керек.
Дәстүрлі модель: Пакер мен Раттан ойындарының теориясы
1988 жылы экологтар Крейг Пакер және Лор Раттан кооперативтік аңшылықтың қандай жағдайларда пайда болатынын түсіндіру үшін ойын теориялық модель құру мақсатында, кооперативтік аңшылықтың құжатталған мысалдарына шолу жасады. Олардың моделінде жеке тұлғалар төрт аңшылық стратегиясының бірін таңдай алады: соколылар және фосса, кооперативтік аңшылықтың нәтижесінде. Мысалы, апломадо соколылары жұппен аң аулағанда ұстау тиімділігі артады, себебі жұппен аулау жалғыз аулауға қарағанда екі есе жемісті.
Топтың көлеміне байланысты экономика
Көптеген кооперативтік аңшылық топтарын құра алатын популяциялар, егер олардың тобы осы мінез-құлыққа ыңғайлы болу үшін тым кішкентай немесе тым үлкен болса, міндетті түрде осылай істемейді. Топтың мөлшері кооперативтік аңшылықтың нақты жағдайларының маңызды көрсеткіші болып табылады, себебі олжа жеткілікті мөлшерде болуы керек, ал аңшылық тобы барлық жеке тұлғаларға жеткілікті тамақ беру үшін жеткілікті кішкентай болуы керек. Тағы бір маңызды фактор – топтардың өсуімен бірге, жеке тұлғалардың алдасу стратегиясын қолдану ықтималдығы артады. Егер топта алдасу жиі кездессе, жеке тұлғалар өздері аулауды жөн көреді, осылайша тамағын бекерге жеушілермен бөлісуге мәжбүр болмайды. Топтың мөлшеріне шектеу қоятын шығындар болуы мүмкін. Жалпы пайда топтың мөлшеріне байланысты артады, өйткені топтағы жануарлардың саны көбейген сайын, теориялық тұрғыдан алғанда, ет мөлшері де артады. Алайда, зерттеушілер африкалық жабайы иттің ең көп кездесетін топ мөлшерінің жалпы пайданы барынша арттыратын мөлшер емес екенін анықтады. Шабуыл басталғаннан кейін қасқырлар аң ауруда жасқа, жынысына және әлеуметтік статусына, сондай-ақ олардың жеке тәжірибесі мен қабілеттеріне байланысты белгілі бір рөлдерді атқарады. Ең жас қасқырлар көбінесе жасынан үйренумен және бақылаумен айналысады. Жылдам және жеңіл денелі ұрғашы қасқырлар көбінесе мал бағу рөлін атқарады, олжаның алдында шапшаң қозғалып, оны шатастырып, қашуына кедерес жасайды. Баяу, бірақ күшті еркек қасқырлар ірі жануарды жылдам және агрессивті түрде жеңе алады.
Апломадолық сокольдер
Апломадолық соқалар аң аулау кезінде бір-бірінің қозғалысын қадағалайды. Аталықтары мен аналықтары әр жағдайда бірдей міндетті орындайды. Олар бірге қонысқа жайғасып, аталықтары бастама көтеріп, аналыққа еліктеу үшін өткір "шырылдау" дыбысын шығарады. Жердегі құстарды қуғанда аналықтары құстардың ізінен, бұталардың арасынан ұшып келеді, ал аталықтары жоғарыдан төменге шолып, құстарды аулайды. Осы жұптарда аталық пен аналыққа үнемі белгілі бір рөл жүктеледі.
Шымпанзелер
Тайда шимпанзелер жүргізуші, тосушы, қуушы немесе қоршаулаушы рөлінде жеке тұлға ретінде қатысады. Жүргізушілер олжаны қуып жете бермей, оның соңынан ерумен болсады. Тосушылар олжаның жолын кесу үшін ағашқа орналасады. Қуушылар олжаны жете алу үшін жылдам қозғалады. Ал қоршаулаушылар олжаның қашу жолын жеткілікті уақыт бұрын болжайды, оны қуушыларға немесе төменгі жапырақ қабаттарына кері итеруге мәжбүрлейді. Тосу және қоршаулау рөлдері олжаның болашақ қозғалыстарын болжау үшін көп танымдық күш-жігерді қажет етеді деп саналады, сондықтан олар сәтті аң аулағаннан кейін еттен үлесін көп алады. Бұл екі рөл шимпанзелердің жасымен байланысты, себебі осы міндеттерді орындау үшін қажетті танымдық қабілет жасқа сай артады деп есептеледі. Сонымен қатар, жеке тұлғалар бір аң аулау кезінде рөлдерін өзгерте алады немесе бүкіл процеске дейін өз рөлдерін сақтай алады.
Фосса
Фосса (Cryptoprocta ferox) – жалғыз өмір сүретін түрлерде кооперативтік аң аудың алғаш рет құжатталған мысалы, себебі фоссалар – ең аз әлеуметтенетін етқоректі жануарлардың бірі. Бұл өрмекшілер желінің белгілі бір бөліктерін басып алмастан, кез келген жеке өрмекші олжаны күту үшін түрлі жерлерді пайдалана алады. Егер олжа далада ауланса, әдетте, кем дегенде екі өрмекшіні ұяға әкеліп, қалған колониямен бөлісу қажет болады.
Адамдар
Индонезиядағы Ламалера ауылында жүргізілген зерттеулер, индустриялық емес қоғамдарда кооперативтік аң ауру қалай дамитынын көрсетті. Бұл ауыл өмір асыру үшін дәстүрлі кит аулау тәсілдеріне тәуелді.
Түрлер аралық
Групперлер (Plectropomus pessuliferus marisrubri) және алып морейлер (Gymnothorax javanicus) түрлер аралық ынтымақтастық аң ауруға нақты дәлелдер келтіреді. Групперлер морейлердің демалатын жерлеріне келіп, морейлерді аң ауруға қатыстыру үшін көру сигналы (мысалы, бас шайқау) береді. Бұл байланыстар кездейсоқ емес және групперлердің аштық деңгейімен байланысты болып көрінеді. Групперлер морейлердің қатысуымен жемтікті 5 есе жылдам ұстай алды, себебі морейлер тіректер мен бұрыштар арқылы жасырынып, жемтікті қоршап ала алады; сондай-ақ, жалғыз аулаған морейлер ешқашан сәтті болған емес, себебі оларды жемге бағыттайтын группер болмады. Осылайша, групперлер мен алып морейлердің аң аурудағы сәттілігі екі түрдің де жеке аулауға қарағанда әлдеқайда жоғары.
Танымдық әсері
Кооперативтік аңшылық кейде алдын ала көру, жоспарлау және басқаның санасын түсіну сияқты жоғары дамыған танымдық процестерді көрсетеді деп есептеледі, сондай-ақ аңшылар арасындағы күрделі коммуникацияны қамтиды. Алайда, көптеген деректер кооперативтік аңшылықтың көптеген мысалдары қарапайым принциптерге негізделгенін және үлкен миы немесе жоғары дамыған танымдық қабілеттері жоқ түрлерде де кездесетінін көрсетеді. Дегенмен, кооперативтік аңшылық әртүрлі күрделілік деңгейлерінде жүзеге асырылады, ал ең жоғары деңгейдегілері жоғары танымдық қабілеттің белгісі болуы мүмкін. Сонымен қатар, жиі және сәтті топтық аң аулау жоғары деңгейдегі әлеуметтік үйлесімділікке, күрделілікке немесе интеллектке байланысты болуы мүмкін, бұл біріккен топтық іс-қимылдарды жеңілдетуге көмектеседі. Жалпы алғанда, осы тақырып бойынша көп дерек жиналмады, бірақ жаңа технологиялар мен құралдар осы сұрақтарға жауап беру үшін жеткілікті мөлшерде бақылаулар жинауға мүмкіндік беруі мүмкін.
Күрделілік деңгейлері
Көптеген түрлер, мысалы, өрмекшілер, жемтісін топтап аулағаны байқалды.
Танымдық күрделілікке қарсы аргументтер
Жануарлардың үйлестірілген түрде аң аулауына күрделі танымдық процестерді жатқызу оңай болғанымен, бұл сырттай күрделі мінез-құлықты қарапайым ақыл-ой операцияларымен түсіндіруге болады. Мысалы, қасқырлардың аң аулау тактикасы, яғни олжаны таратып, қоршауға алуы, компьютерлік симуляцияда қайталанған деп есептеледі. Бұл симуляцияда қасқырларға екі қарапайым ереже берілген: (1) олжаға белгілі бір қауіпсіз қашықтықта болу, (2) бұл қашықтыққа жеткеннен кейін, аң аулау серіктерінен алшақтау. Сонымен қатар, қасқырлардың әртүрлі жерлерде кездейсоқ басталуы арқылы, олардың тықсыру тактикасы да осы симуляцияда көрсетілген. Бұл симуляция үйлестірудің күрделілік деңгейімен сәйкес келеді, бірақ ынтымақтастық үшін қажетті танымдық процестер сұрағын ашық қалдырады. Тағы бір аргумент – көбінесе танымдық жағынан күрделі деп есептелмейтін бірнеше жануарлардың кооперативтік, тіпті ынтымақтастықпен аң аулайтыны байқалды. Мысалы, групер балықтары алып морей шағалаларын бірлесіп аң аулауға шақырады, онда олардың толықтыратын аң аулау стратегиялары екеуінің де тамақтану сәттілігін арттырады. Групер балықтарының көрсететін қимылдары – бұл белгі беру мінез-құлқының критерийлерін орындайды, мұндай сигнал беру мінез-құлқы бұрын тек адамдарда, үлкен маймылдарда және қарғаларда ғана байқалған. Сонымен қатар, крокодилдер мен Куба боалары сияқты күтпеген жануарларда да кооперативтік және ынтымақтастықпен аң аулау байқалды.
Танымдық күрделілік үшін дәлелдер
Әлеуметтік ет жегіштерден, олар әдетте бірлесіп аң аулайды және кейде ғана толықтыратын рөлдерді атқарады, ерекшеленетін Тай ұлттық паркіндегі шимпанзелер үнемі ынтымақтастықпен аң аулайды. Олар төрт түрлі мамандық рөлдерін қолданады: тықсыру, кесу, қуу және жетелеп салу. Кристоф Боештің пікірінше, мұндай ынтымақтастықтың күрделілігі бірнеше дамыған танымдық процестерді көрсетеді. Мысалы, шимпанзелер өздерінің жеміріліп кетуі мүмкін жануарларға физикалық қабілеттерін дұрыс бағалауы және осы ақпаратты қай ағашқа және қашан жете алатынын болжау үшін пайдалануы керек. Сонымен қатар, шимпанзелер өз серіктерінің рөлін және жануардың орналасқан жері туралы олардың білетін ақпаратты білуі керек, осылайша жануардың бағытын анықтап, мінез-құлқын сәйкес реттеуі керек. Осы болжамдық қабілеттерден де артық, ортақ мақсаттар мен ниеттермен бірлесіп әрекет ету қабілеті болуы мүмкін, Майкл Томаселло оны ортақ ниет деп атайды. Томаселло бұл қабілетке ерекше ой-сана бейнелері және тек адамдар ғана жете алатын танымдық және әлеуметтік күрделіліктің деңгейі кіретінін айтады. Алайда, Боеш Тай шимпанзелері ортақ ниеттің барлық белгілерін көрсететінін атап, осы танымдық процестің бірегейлігіне немесе күрделілігіне күмән тудырады.
Әлеуметтік интеллект және кооперативтік аңшылық
Топтық аң аурудың көп бөлігі аса танымдық күрделілікті қажет етпейтін сияқты, бірақ азығының көп бөлігін бірлесіп аң аулау арқылы алатын түрлерде күрделі немесе үйлесімді әлеуметтік құрылым байқалады. Бұған қасқырлар мен жабайы итттер сияқты көптеген прототиптік әлеуметтік етті жануарлар жатады. Боноболар басқа, агрессивті шимпанзелерге қарағанда азық-түлікпен байланысты бірлескен тапсырманы орындауда жақсы нәтиже көрсеткені анықталды.