Кіріспе
Ливиялық Локербидегі жарылыстан (1952–2012) сотталған Абдельбасет Али Мохамед әл-Меграхи (عبد الباسط محمد علي المقرحي, ʿAbdu l Bāsiṭ Muḥammad ʿAlī al Maqraḥī; 1 сәуір 1952 – 20 мамыр 2012) – Ливиялық араб әуе компаниясының қауіпсіздік басшысы, Ливияның Триполидегі Стратегиялық зерттеулер орталығының директоры және күдікті Ливия барлау офицері. 2001 жылдың 31 қаңтарында Голландияның Цейст лагеріндегі арнайы сотта отырған үш шотланд судьясы Меграхиді 1988 жылдың 21 желтоқсанында Шотландияның Локерби қаласы үстінде Pan Am 103 рейсін жару фактісі бойынша 270 адамды өлтіргені үшін кінәлі деп тапты және өмір бойына бас бостандығынан айырды. Оның бірге айыпталушысы Ламин Халифа Фхима кінәсіз деп танылып, ақталды. Меграхи 2001 жылдың қаңтарында үкімге шағымданды. 2007 жылдың маусым айында Шотландияның қылмыстық істерді қайта қарау комиссиясы Меграхиге Локербидегі жарылысқа қатысты үкімге екінші рет шағымдануға рұқсат берді. Бастапқыда шағымдағаннан кейін, Меграхи 2009 жылдың тамызында екінші шағымынан бас тартты, себебі жалғасқан шағым оны Түрмелерді ауыстыру схемасы арқылы Ливияға қайтару мүмкіндігінен айырылуы мүмкін еді. Ол Шотландия үкіметінің 20 тамыздағы мейірімділік негізде босатуына дейін екі күн бұрын, 2009 жылы шағымынан бас тарту туралы шешім қабылдады. Дәрігерлер 2009 жылдың 10 тамызында оның емдеуге келмейтін простата қатерлі ісігі бар екенін хабарлады. Ливияға оралғаннан кейін әл-Меграхи алдымен ауруханаға жатқызылды, содан кейін 2009 жылдың 2 қарашасында Триполидегі виллада тұруға рұқсат алды. Ол 2012 жылдың 20 мамырында, босатылғаннан кейін екі жыл тоғыз ай өткен соң қайтыс болды.
Abdelbaset Ali Mohamed al Megrahi ( عبد الباسط محمد علي المقرحي, ʿAbdu l Bāsiṭ Muḥammad ʿAlī al Maqraḥī; 1 April 1952 – 20 May 2012) was a Libyan who was head of security for Libyan Arab Airlines, director of the Centre for Strategic Studies in Tripoli, Libya, and an alleged Libyan intelligence officer. On 31 January 2001, Megrahi was convicted, by a panel of three Scottish judges sitting in a special court at Camp Zeist in the Netherlands, of 270 counts of murder for the bombing of Pan Am Flight 103 over Lockerbie, Scotland, on 21 December 1988 and was sentenced to life imprisonment. His co accused, Lamin Khalifah Fhimah, was found not guilty and was acquitted. Megrahi unsuccessfully appealed against his conviction in January 2001. In June 2007, the Scottish Criminal Cases Review Commission granted Megrahi leave to appeal against his Lockerbie bombing conviction for a second time. After initially appealing, Megrahi abandoned his second appeal in August 2009 as an ongoing appeal would have prevented him from being moved to Libya under the Prisoner Transfer Scheme which was thought to be a possibility. He decided to drop his appeal two days before he was released on compassionate grounds by the Scottish Government on 20 August 2009. Doctors reported on 10 August 2009 that he had terminal prostate cancer. On his return to Libya, al Megrahi was initially hospitalized then allowed to leave on 2 November 2009, taking up residence in a villa in Tripoli. He died on 20 May 2012, two years and nine months after his release.
Өмірбаян
А. Магарха 1952 жылғы 1 сәуірде Триполиде кедей отбасында дүниеге келді. Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 1971 жылы ол тоғыз ай бойы Уэльстің Кардифф қаласында оқыды, ал 1970 жылдардың соңында АҚШ пен Ұлыбританияға бірнеше рет сапарлады. Кейін ол Ливия Араб Әуе Жолдарының (LAA) қауіпсіздік бөлімінің басшысы және Триполидегі Стратегиялық зерттеулер орталығының директоры болды. ФБР және Локерби ісі бойынша айыптау тарапы оның сонымен қатар Ливияның құпия қызметі – Джамахирия әл-Мухабараттың офицері болғанын алға тартты.
Қылмыстық іс қозғау және қамауға алу
1991 жылдың қарашасында Меграхи мен Фхимаға АҚШ Бас прокуроры және Шотландия Лорд-адвокаты Pan Am 103 рейсін жару ісі бойынша айып тақты. Ливия екі күдіктіні экстрадициялаудан бас тартты, бірақ оларды Триполиде қарулы күзетпен үй қамауында ұстады, барлық айыптау дәлелдері ұсынылса, Ливияда соттауға беруге дайын екенін мәлімдеді. Бұл ұсыныс АҚШ пен Ұлыбритания үшін қабылдауға болмайтын болды, содан кейін үш жыл бойы дау жалғасты. 1995 жылдың 23 наурызында, 1988 жылғы шабуылдан алты жылдан астам уақыт өткен соң, Меграхи мен Фхима АҚШ-тың заңнан қашқан қылмыскерлері деп жарияланды және ФБР-дың ең ізделіміндегілер тізіміне 441-ші және 442-ші нөмірлермен енді. Бұл тізімде АҚШ Әуе желісі ұшқыштары қауымдастығы, Әуе көлігі қауымдастығы және АҚШ Мемлекеттік департаментінен 4 миллион доллар, ал Федералдық тергеу бюросы (ФБР) оларды ұстауға көмектесетін ақпарат үшін 50 мың доллар сыйлық ұсынды. Ақыры тараптар келісімге келді және сот Нидерландыда, шотландық заңдар бойынша өтті. Сот процесінің форматын Эдинбург университетінің құқық профессоры Роберт Блэк әзірледі, ал оған британдық сыртқы істер министрі Робин Кук саяси қолдау көрсетті. Ливия басшысы, полковник Муаммар Каддафимен ұзақ келіссөздер және Ливияға қарсы БҰҰ-ның экономикалық санкциялары екі күдіктінің бейтарап елде сотталуына әкелді. Жарылыстан он жылдан астам уақыт өткен соң, Меграхи мен Фхима 1999 жылдың 5 сәуірінде Нидерландыдағы Цейст лагерінде тұтқындалды. Меграхи жеті жыл үй қамауында болып, депортация мен сот процесін күткен кезде Ливиялық Араб Әуе Жолдары зейнетақысымен өмір сүрді және мұғалім болып жұмыс істеді. Екі күдікті, Меграхи мен Ламин Халифа Фхима, оларға тағылған барлық айыпты жоққа шығарды. Айыптамаға Pan Am 103 рейсінде қаза болған 259 жолаушы мен экипаж мүшелерінің есімдері, сондай-ақ Шотландиядағы Локербидегі жердегі 11 адамның қазасы кірді. Меграхиді оның адвокаты Алистер Дафф, ал адвокаттар Уильям Тейлор, Дэвид Бернс және Джон Беккет қорғады. Фхиманы Эдди МакКечни адвокаты және Ричард Кин, Джек Дэвидсон және Мёрдо Маклиод адвокаттары қорғады. Екі күдіктінің де Ливияның бұрынғы сыртқы істер министрі Камель Магхур адвокаты болды. Сот процесі 2000 жылдың 3 мамырында басталды. Меграхиге қарсы басты куәгер – Мальталық дүкен иесі Тони Гаучи болды, ол Меграхиге кейіннен бомбаның қалдықтарынан табылған киімдерді сатқанын мәлімдеді. Сотта Гаучи киімдерді қашан сатқаны туралы нақты айта алмады және олардың Меграхиге сатылғанына толық сенімді емес еді. Дегенмен, 2002 жылдың наурызында Нидерландыдағы шотландық соты Меграхидің сот шешіміне қарсы апелляциясын қабылдамады. Бес жылдан кейін, бұрынғы Лорд-адвокат, Кармилли Лорды Фрейзер Гаучиді "пикникке жетпеген алма" және "толыққанды емес" деп сипаттады. Сот барысында қорғаушылар Меграхидің серіктесі Фхиманың саботаж кезінде Швецияда болғандықтан, айғақтары жоқ алибиі бар екенін көрсетті. Судьялар 2001 жылдың 31 қаңтарында үкім шығарды. Олар Меграхи туралы: "Бізге бірінші күдіктінің кінәлі екендігіне ешқандай күмән келтірмейтін дәлелдер жоқ, сондықтан біз оны түзетілген айыптамадағы қалған айыптар бойынша кінәлі деп табамыз". Меграхи өмір бойына бас бостандығынан айырылды, оған шартты түрде босатылуға мүмкіндік беру үшін кем дегенде 20 жыл түрмеде отыру керек болды. Судьялар екінші күдікті Ламин Халифа Фхиманы кісі өлтіруде кінәсіз деп тапты. Фхима 2001 жылдың 1 ақпанында Ливиядағы Сук әл Джума қаласына оралды. Меграхи Барлинни түрмесіне жіберілді. 2005 жылдың ақпан айында ол HM түрмесіне, Гринокке ауыстырылды.
Апелляциялық шағымдар
2001 жылдың қаңтарында сотталған Меграхидің апелляциялық шағымы 2002 жылдың 14 наурызында Нидерландыдағы Цейст лагерінде Шотландияның бес судьясынан тұратын алқа тарапынан қабылданбады. BBC хабарлағандай, сот процесінде БҰҰ бақылаушыларының бірі доктор Ханс Кёхлер іс жүргізудің әділдігіне күдік келтіріп, "өте ауыр әділетсіздік" болды деді. 2003 жылдың 24 қарашасында Меграхи Глазгодағы Жоғары сотта, оны бастапқыда Цейст лагерінде соттаған үш судьяның алдында, оның шартты түрде босатылуы қарастырылар алдында кем дегенде 27 жыл түрмеде отыруға міндетті екенін естіді. Бұл сот отырысы 2001 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясының Шотландия заңнамасына енгізілуінің нәтижесінде болды, бұл Меграхиге жаза тағайындалғаннан кейін тоғыз ай өткен соң, өмір бойына берілген жазаның "жазалық бөлігінің" мөлшері туралы хабарлауды талап етті. 2004 жылдың 31 мамырында оған 27 жылдық жазаға қатысты апелляция жасауға рұқсат берілді. Жазаға қатысты апелляциялық шағымды 2006 жылдың 11 шілдесінде Эдинбургте бес судьядан тұратын алқа қарауға белгіленген. Алайда, Шотландияның қылмыстық апелляциялық соты шілдедегі сот отырысын кейінге шегерді, бұл жазаға қатысты шағымды Эдинбургте емес, Цейст лагерінде қарау мүмкіндігін қарастыруға мүмкіндік береді.
Отбасы және денсаулық
Меграхи 1982 жылы Айшаға үйленді. Олардың бес баласы болды: төрт ұл және бір қыз. 2008 жылдың 23 қыркүйегінде Меграхиге простата қатерлі ісігінің асқынған түрі диагнозы қойылды, бұл оның екінші апелляциясын мүмкіндігінше жылдам қарау қажеттігіне шақырды. 2008 жылдың 4 желтоқсанында Меграхидің отбасы Шотландия сот жүйесіндегі әділетсіздіктерге қарсы наразылық білдірген басқалармен бірге наразылыққа қатысты. 2008 жылдың 19 желтоқсанында Шотландия үкіметіне Меграхиді кешіріммен босатуды сұрап онлайн петиция жарияланды. Петицияда оның өміріне қауіпті жағдайда екені және 2007 жылдың маусым айында Шотландияның қылмыстық істерді қайта қарау комиссиясы берген апелляция нәтижесін күтіп тұрғанда, Глазгодағы уақытша үйіне кешірімді босату арқылы физикалық және психологиялық көмек көретіні айтылды. Апелляцияға шешім қабылдануы бірнеше айға созылуы мүмкін болғандықтан, петицияда Меграхиге Шотландиядағы қалған "өте аз" уақытын отбасы мен жақындарымен бірге өткізуге рұқсат беру сұралынды.
Шығару
2009 жылдың 4 тамызында Шотландияның Әділет хатшысы Кенни МакАскилл Гринок түрмесіне барып, Меграхидің тұтқынды Ливияға қайтару туралы өтінішін тыңдады. Келесі аптада Меграхидің бірнеше күн ішінде, өмірлік простата қатерлі ісігіне байланысты босатылуы мүмкін екені хабарланды, бірақ Шотландия үкіметі бұл «толық болжам» деп мәлімдеді. Ал, АҚШ ресми өкілі Меграхидің босатылуы туралы ақпарат жоқ екенін және ол өзінің жазасын толық өтеуі керек екенін айтты. МакАскилл Ұлыбритания мен АҚШ саясаткерлері тарапынан халықаралық қысымға ұшырады. АҚШ құрбандары мен Сиракуз университеті (Локербидегі жарылыстан 25 студентті жоғалтқан) оны Меграхиді босатпауға шақырды. 14 тамызда Меграхиді қорғайтын адвокаттар оның екінші апелляциялық шағымын қайтарып алу үшін екі күн бұрын Эдинбургтегі Жоғарғы сотқа өтініш бергенін және оның денсаулығының «қатты нашарлағанын» мәлімдеді. 2009 жылдың 19 тамызында МакАскилл бомбалаушының тағдыры туралы шешім қабылдағанын жариялады. Келесі күні МакАскилл Меграхидің өмірлік простата қатерлі ісігінің соңғы сатысында екенін және үш ай ішінде қайтыс болатынын айтып, оны мейірімділікпен босатуға келісім берді. Шотландияның әділдік пен мейірімділік дәстүрі туралы айтқан МакАскилл «Шотландияның құндылықтары оны босатуға және Ливияда өлуге мүмкіндік беруді талап етеді» деді. 8 жарты жылдан астам түрмеде отырғаннан кейін, Меграхи ұшақтан түскен кезде Триполи әуежайында жүздеген жас адамдар оны қарсы алуға жиналды. Олардың кейбіреулері Ливия немесе Шотландия туларын желбіретіп, ал енді біреулері гүл шоқтарын лақтырып жіберді. Көптеген адамдарды британдық және американдық тараптардың тілегі бойынша Ливиялық шенеуніктер алып кетті, осылайша келгендердің шулы қарсы алуын азайтуға тырысты. Меграхиге Ливия басшысы Муаммар Каддафидің ұлы Сейф әл-Ислам Каддафи сүйіп отырды, ол 2008 жылы Меграхиді үйіне қайтаруға уәде берген еді. Содан кейін Ламин Халифа Фхима ұшақ баспалдағында оған қосылды. Бұл екеуі Нидерландыдағы Зейст лагерінде өткен сегіз айлық сот процесінде қатар тұрғанынан бері алғаш рет кездесті. Ұшақтан шыққаннан кейін Меграхиді конвоймен 86 жастағы анасы Хаджа Фатма Али әл-Арабимен кездесуге алып кетті. Хаджаға ұлының өмірлік қатерлі ісігі туралы айтылмады, себебі оның денсаулығына күйреудің әсері тиеді деп қорқып еді. Меграхи Ливия басшысы Муаммар Каддафимен де кездесті. Бұл кездесу кейін Ливия мемлекеттік теледидарында көрсетілді. Келесі күні «Таймс» газетіне берген сұхбатында Меграхи өлімінен бұрын 1988 жылғы Локербидегі жарылысқа қатысы болмағанын дәлелдейтін жаңа дәлелдер ұсынатынын уәделеді. Ол: «Егер Ұлыбританияда әділдік болса, мен ақталар едім немесе үкім күшін жойар едім, өйткені ол сенімсіз болды. Әділдік бұзылды. Менің британдық және шотландтық қоғамға хабарлауым – мен дәлелдерді жариялап, оларды қазы ретінде қарауын сұраймын». Босатылғаннан кейін Меграхи Ливияның ең озық мемлекеттік клиникасы – Триполи медициналық орталығына ракқа емделу үшін жеткізілді. Ауруханадағы видеода оның оттегі маскасын киіп тыныс алғаны көрінді. 2009 жылдың 2 қыркүйегінде оның қатерлі ісігі нашарлап, жансақтау бөліміне (ЖСБ) ауыстырылғаны хабарланды. Ливия Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мұхаммед Сейала Меграхи аурухананың арнайы VIP-бөліміне ауыстырылғанын, дәрігерлер тобынан толық ем алып жатқанын және оның жағдайы қауіпті емес екенін мәлімдеді. Меграхидің отбасы оның ЖСБ-ға ауыстырылғаны туралы хабардар болғанын, бірақ оны көруге рұқсат етілмегенін мәлімдеді. Сыртқы істер министрлігі оның отбасына оны көруге рұқсат берілмегенін растады, бірақ оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін деп түсіндірді. 5 қыркүйекте Меграхи ЖСБ-дан шығарылды, бірақ дәрігерлер тобының қатаң бақылауында қалды. Ауруханада жатқанда Меграхи доцетаксель дәрісін қабылдап, химиотерапиядан өтті. Ол 2 қарашада ауруханадан шығарылды және Триполидің батысындағы Жаңа Дамаск ауданында отбасымен бірге тұруға жіберілді. Ливия үкіметі оған арнап немесе сатып алған виллада тұрды. Полиция күзетімен ол химиотерапияны қайта бастады, химиотерапия сеанстары мен басқа да қарқынды емдеу үшін ауруханаға үнемі барып тұрды.
Медициналық жағдайы
Босатудан кейін Меграхидің Шотландия Парламентіне жасаған мәлімдемесінде МакАскиллдің айтқандай, денсаулығының нашар екендігіне күмән туды. Шотландия заңына сәйкес, өлімге ұшыраған тұтқынды мейірімділікпен босату туралы нұсқаулықта өлімнің «жақын арада» болуы тиіс делінеді; нақты мерзім көрсетілмеген, бірақ үш айлық өмір сүру ұзақтығы «қолайлы» деп ұсынылады. Шотландияның Орталық және Файф округіндегі Лейбористер партиясының депутаты және бұрынғы Лейбористер үкіметіндегі министр доктор Ричард Симпсон, шотландтық әділет министрі Меграхиді босату туралы шешім қабылдамас бұрын жеткілікті тексерулер жүргізбегенін айыптады. Британдық урологтар қауымдастығының простата қатерлі ісігі жөніндегі жұмыс тобының бұрынғы мүшесі және простата ауруларын зерттеуге маманданған доктор Симпсон, Меграхидің алдағы үш айда қайтыс болатынына күмәнданып, оның сегіз айға дейін өмір сүре алатынын мәлімдеді. Ол былай деді: «Кенни МакАскилл оны, мәртебесі белгісіз және аты аталмаған бір ғана дәрігердің кеңесіне сүйене отырып босатты». Ол босатудан бұрын екінші маманның паллиативтік күтім жөніндегі пікірін алу қажет болғанын атап өтті. Әділет министріне жақын дереккөз Симпсонның пікірін «дәмсіз» деп сипаттап, «біреудің қай күні қайтысатыны туралы болжаудың қажеті жоқ деп ойлаймын» деді. 2009 жылдың 27 тамызында The Scotsman газеті шотланд үкіметінің анонимді дереккөзіне сілтеме жасап, МакАскилл Меграхидің қанша уақыт өмір сүретінін болжауға дайын емес төрт маманның кеңесін елемегенін хабарлады. Істі қараған Холирудтың әділет комитетінің мүшелері Шотландия түрме қызметінің нұсқауларына сәйкес Меграхиді босату туралы шешім қабылданбағанын, ұсынылған медициналық дәлелдердің әлсіз екенін және төрт онколог түрме дәрігерінің Меграхи үш ай ішінде қайтыс болады деген пікірін қолдаудан бас тартқанын мәлімдеді. Алайда түрме дәрігерлері мен көптеген сарапшылар Меграхидің Шотландияның босату талаптарына сай екенін айтты. Тұтқындарды мейірімділікпен босату әділет министрінің құзыретінде, комитеттің емес. Содан кейін Ливия БАҚ Меграхидің аурухана төсегінен анасымен телефон арқылы сөйлескенін хабарлады, ал The Times газеті қараша айының басында оның жағдайы айтарлықтай нашарламағанын мәлімдеді. 2010 жылдың сәуір айының басында оның қатерлі ісігі емге жауап бермейтіні хабарланды. Бастапқыда үш айлық болжамды қолдаған (бірақ Ливия билігі төлегендіктен, оның дәлелдері босату туралы шешімге әсер етпеген) онколог Карол Сикора Меграхидің төсекке тірелгенін және шамамен төрт аптадан артық өмір сүре алмайтынын хабарлады. Оның ертерек жағдайының жақсаруының себебі отбасымен бірге болуы болуы мүмкін екенін де айтты. Ливияның Глазгодағы бас консулы да оның жағдайының тез нашарлағанын хабарлады. 2010 жылдың шілдесінде доктор Сикора The Daily Telegraph газетіне «Оның 10 жыл, 20 жыл өмір сүру мүмкіндігі әрқашан болды, бірақ бұл ерекше жағдай болар еді» деді. Ол сондай-ақ «Ливия үкіметі үш айға үміттенеді деп түсінілді» деді. Ол Аль Меграхиді кешірімді түрде босату кезінде өмір сүріп жатқанын атап өтті. 2010 жылдың шілдесінде шотланд теледидарымен сұхбаттасқанда доктор Сикора өзінің мәлімдемелері 10 жылдық өмір сүру мүмкіндігі «әдеттегідей емес» деген ескертусіз қате келтірілгенін айтты. Ол мұндай ұзақ өмір сүру мүмкіндігі 1%-дан кем екенін, бірақ бірнеше апта ішінде қайтыс болу ықтималдығы 90% құрайтынын мәлімдеді. UPI 2010 жылдың тамызында да басқа нұсқаны жариялады. Ливия БАҚ Меграхи ауруханадан шығарылып, отбасының вилласында тұрғанын хабарлады. 2011 жылдың 26 шілдесінде Ливияның бірінші азаматтық соғысы кезінде Меграхи Ливия мемлекеттік теледидарынан Каддафиді қолдаған тайпа мүшелерінің митингісіне қатысты. Меграхи денсаулығы нашарлаған, мүгедектер арбасында отырды. Алайда, 2011 жылдың тамызының соңында CNN телеарнасы Меграхиді комада жатқан және отбасының мәліметінше, өлім төсегінде екенін анықтады. Осыған қарамастан, қазан айының басында Reuters агенттігіне берген сұхбатында әл-Меграхи өзінің кінәсіздігін мәлімдеп, өмір сүруіне бірнеше күн, апта немесе ай қалғанын айтты. 2012 жылдың 13 сәуірінде ол ауруханаға жатқызылды. Ол 2012 жылдың 20 мамырында 60 жасында қайтыс болды.
Айыпсыздық туралы ұсыныстар
2011 жылдың 29 тамызында The Wall Street Journal ливиялық Триполидегі барлау қызметінің бас кеңсесінде Меграхи жазған хатты тапты. Ливияның барлау қызметінің басшысына жазған, бұған дейін қоғамға белгілі болмаған жеке хатында Меграхи «Мен кінәсіз адаммын» деп жазған. Бұл хат Шотландияда өмір бойы бас бостандығынан айырылған кезде жазылған, қара түсті сиямен қағазға жазылған. Хат төрт бөлімді металл шкафтан табылды, ол басқыншылар Ливияның барлау қызметінің басшысы Абдулла әл-Сенусидің кеңсесіне кірген кезде күшпен ашып тастаған. Ұшақ апатынан қаза тапқан британдық туыстардың мүддесін қорғаған «UK Families Flight 103» ұйымының өкілі Джим Свайр Меграхидің кінәсіз екеніне сенетінін айтты. Свайр сондай-ақ бұрынғы лорд-адвокат лорд Фрейзерге жатқызылған пікірлерге алаңдаушылық білдірді, ол негізгі куәгер Тони Гаучидің сенімділігіне күмән келтірген сияқты. Свайр «Меграхиді қоршаған дау – ауру адамның босатылуы емес, оның сотталуы. Мен тек қызымды өлтіргендердің жазасын көруді қалаймын» деді. 2000 жылы Локерби ісін соттаған, әділ қазылар алқасысыз сотты ұйымдастырған шотланд құқығының сарапшысы профессор Роберт Блэк Меграхинің кісі өлтіруіне байланысты сот үкімін «Шотландиядағы соңғы 100 жылдағы ең қайғылы әділетсіздік» деп атады. Профессор Блэк Ливияны Меграхи мен оның айыпсыз деп танылған Ал-Амин Халифа Фиманы шотланд заңдары бойынша сотталуға көндіргені үшін «жеке жауапкершілік сезінетінін» айтты. Мен бұл туралы жаздым, бірақ ешкім қызығушылық танытпады. Сот шешімін оқыған әрбір адвокат «бұл сөзсіздік» дейді. Бұл сөзсіздік. Бұл мені қатты мазалайды, мен оны ешқашан ұмытпаймын.
Мұнай келісімдерімен байланысты ұсыныстар
2009 жылдың 28 тамызында The Herald газеті полковник Каддафидің ұлы Сейф әл-Ислам Каддафимен жасалған сұхбатты жариялады. Онда ол Меграхитің босатылуына ешқандай мұнай келісімі байланысты емес, бұл толығымен бөлек мәселе екенін айтты. Тұтқындарды беру туралы келісімге (PTA) сілтеме жасай келе, ол былай деді: «Адамдар сауда немесе мұнай туралы сөйлескеніміз үшін ашуланбауы керек. Біз сол кезде мұнай келісімін жасадық. Сауда, саясат және келісімдердің бәрі PTA аясында болды. Бұл бір жануар, ал екіншісі – мейірімділікпен босату. Олар екеуі де мүлдем басқа жануарлар». 30 тамызда Sunday Times газетінде жарияланған мақалада Вестминстердегі министрлердің 2007 жылы тұтқындарды ауыстыру туралы келісімнен әл-Меграхиді «ұлттық мүдделердің үлкендігі» себепті нақты алып тастамауға келіскені айтылды. 2007 жылдың 19 желтоқсанында Әділет министрі Джек Стро шотландтық әріптесіне жолдаған хатында: «Бұрын Шотландия үшін әл-Меграхи мәселесінің маңызды екенін қабылдағанмын және келісімде оны алып тастауға тырысамын дедім. Мен нақты шектеуді қамтамасыз ете алмадым. Ливиямен кең ауқымды келіссөздер шешуші кезеңге жетіп келеді және Ұлыбританияның үлкен мүдделерін ескере отырып, бұл жағдайда [PTA] стандартты нысанда болуы керек және ешқандай жеке тұлғаны атамауға келістім» деді. 2010 жылдың 16 шілдесінде АҚШ Сенатының төрт сенаторы Ливиямен келісім жасау үшін мұнай компаниясы BP оның босатылуын итермелегенін сенетіндерін айтып, босатуға қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. BP тұтқыларды ауыстыру туралы келісімді талап еткенін растады, себебі кешігу Ұлыбританияның коммерциялық мүдделеріне «теріс салдар» тигізуі мүмкін еді. Алайда, компания Меграхитің босатылуына қатысты ешқандай талқылауға қатыспағанын мәлімдеді. Шотландия үкіметінің өкілі олардың жеке әрекет еткенін мәлімдеді: «Шотландия үкіметі мырза Аль Меграхи мәселесі бойынша BP компаниясымен байланыс жасамады». Меграхитің босатылуын қарастыруға арналған 29 шілдедегі Капитолий төбесіндегі тыңдаулар АҚШ Әділет министрлігі мен британдық куәгерлер, әсіресе Шотландия үкіметінен қатысудан бас тартқандықтан кейінге шегерілді және сол жылдың қыркүйегіне, сенаторлық сайлаулардан бұрын қайта жоспарланды.
АҚШ-тың бостандыққа шығару туралы ұстанымы
Президент Обама бұл шешімге таңғалып, "Менің ойымша, АҚШ-тағы барлығымыз бұл шешімге таңғалып, көңіліміз қалды және ашуландық" деді, бірақ АҚШ үкіметі босату мүмкін екенін білген. Лондондағы АҚШ елшілігінің орынбасары Фрэнк Лебарон Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмондқа жазған хатында АҚШ әл-Меграхидің 1988 жылы Pan Am 103 рейсін құлатудағы рөлі үшін түрмеде қалуы керек деп санайтынын мәлімдеді және былай деді: "Дегенмен, егер Шотландия билігі Меграхиді Шотландиядан босату қажет деген қорытындыға келсе, АҚШ-тың позициясы – оны соттан тыс беруге біз қатты қарсымыз, одан гөрі, оны мейірімділік негізінде шартты түрде босату әлдеқайда жақсырақ болар еді." Осы хатта Шотландия заңдарында талап етілмегеніне қарамастан, Америка Құрама Штаттары үшін үш айлық диагнозының маңыздылығы ескерілді: "кез келген босату тек тәуелсіз және толық медициналық сараптамалар Меграхидің қалған өмір сүру мерзімі үш айдан кем екенін анық көрсеткеннен кейін ғана жүзеге асырылуы керек".
Апелляциялық іс-қағаздары ашылды
2009 жылдың 18 қыркүйегінде Меграхи өзіне тағылған айыптауды жоққа шығаратын 300 беттік дәлелдер жинағын жариялады, сондай-ақ ол бұл құжаттардың апелляцияда босатылуына кепілдік беретініне сенді. Дәлелдер жинағын жариялауды Лорд-адвокат Элиш Ангиолини сынға алып, Меграхинің кешірімділік негіздерімен босатылуына дейін апелляциясын тоқтатқанын мәлімдеді.
Қамауға алуды қайтару туралы өтініштер мен ескертулер
АҚШ Ұлттық ауыспалы кеңеске (ҰАК) Меграхиді депортациялау мақсатында, егер ол осы аралықта қайтыс болмаса, оның ісін қайта қарауға шақырды. Шотландия үкіметі бұл шақыруларды қабылдамады, мұндай өтінішті тек олар ғана бере алатынын, ал Меграхи босату шарттарын сақтағандықтан, олар мұны істемейтінін мәлімдеді. ҰАК басшылары бастапқыда Меграхиді немесе басқа ливиялық азаматтарды депортацияламауға уәде берген, бірақ Ливияның болашақ сайланған үкіметі ғана мұндай мәселелерді шеше алатынын мойындады. Триполинің құлауынан және ҰАК күштері Ливияның көп бөлігін бақылауға алғаннан кейін, Меграхиді АҚШ-қа экстрадициялау туралы талаптар көбейді. Шотландия үкіметі мен Ливиядағы ҰАК жаңа сайланған үкімет шешім қабылдағанша бұл талаптарды қабылдамады. АҚШ үкіметі Ливияның жаңа үкіметінен Меграхи ісін қайта қарауды сұрап отырғанын хабарлады. 2011 жылдың 30 тамызында Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд: «Мырза әл-Меграхидің жақында жарияланған суреттері оның өте ауыр науқас екенін, созылмалы простаталық қатерлі ісіктен қайтыс болуға жақын екенін анық көрсетеді. Бұл басқаша болуын талап ететін әбес теорияларға нүкте қояды деп үміттенемін» деді. Ол сондай-ақ бұл мәселе Шотландияның құзырында екенін және американдық заңгерлер мен сенаторлардың пікірі «ешқандай маңызға ие емес» екенін айтты. 2011 жылдың қазанында әл-Меграхи төсегінен берген сұхбатында, ол өмір сүруге бірнеше күн, апта немесе ай ғана қалғанын мәлімдеді. 2011 жылдың 20 қазанында Муаммар Каддафинің қазасынан кейін АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон әл-Меграхиді Шотландиядағы түрмеге қайтаруға шақырды, оның босатылуын әділетсіздік деп сипаттады. Клинтон сондай-ақ ол ҰАК басшылығымен әл-Меграхиді Шотландия түрмесіне қайтару мәселесін көтергенін, ал Ливия үкіметі құрылғаннан кейін бұл мәселені қайта көтеретінін мәлімдеді. Клинтон Шотландияда жазасын өтеуді артық көретінін, бірақ әл-Меграхи түрмеден бос жүргеніне қарағанда, Шотландиядан тыс жерде жазасын өтеуді қолдайтынын атап өтті. Қараша айының басында АҚШ Мемлекеттік департаменті әл-Меграхиді АҚШ-қа экстрадициялау туралы өтінішпен ҰАК-қа «ресми түрде» жүгінуге дайындалып жатқанын хабарлады.
Өлім
Әл Меграхи 2012 жылғы 20 мамырда Триполидегі үйінде 60 жасында қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі келесі күні, 21 мамырда өтті. Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд сондай-ақ, адамдар Әл Меграхидің өліміне орай Локербидегі құрбандарды еске алуға тиіс екенін мәлімдеді. Локербидегі құрбандардың көптеген отбасылары Әл Меграхидің қайтысынан кейін оның шағымын қайта қарауды, және Шотландиядан тыс тергеушілердің басшылығымен жүргізілуін талап етті, бұл Әл Меграхиді кінәсіз деп тануға мүмкіндік береді деп сап бақты. Камерон бас тартты: "Мен сот ісінің дұрыс және тиісті түрде жүргізілгенін нақты білемін". Алекс Салмонд Меграхидің туыстары Шотландияның қылмыстық істерді қайта қарау комиссиясына одан әрі шағымдану үшін үндеу жасауы керек екенін айтты, сондай-ақ оның өлімі "Локерби ісінің бір бетін жапты, бірақ кітапты толығымен жаппайды" деп қосты.
Өлімнен кейінгі науқан және үндеу
2014 жылдың мамыр айында Локербидегі құрбандардың туыстары әл-Меграхинің ақталуы үшін істі қайта қарауды талап етуді жалғастырды. 2014 жылдың 5 маусымында Глазгодағы адвокат Амер Анварға Аль Меграхидің отбасы мүшелері нұсқау бергені хабарланды. Әл-Меграхи түрмеден босатылып, кейін қатерлі ісіктен қайтыс болғанмен, Шотландияның қылмыстық істерді қарау комиссиясына оның ісін қайта қарау және оны сот қателігі ретінде апелляциялық сотқа қайтару туралы өтініш әлі де берілді. Амер Анварды ұшақта қаза тапқан жолаушылардың 24 британдық туысы, оның ішінде доктор Джим Свайр де оқытты. 2014 жылдың желтоқсанында лорд-адвокат (Шотландияның жоғары заң қызметкері) Франк Мулхолланд әл-Меграхинің бомбалауға кінәлі екеніне сенетінін және әл-Меграхидің серіктерін табу үшін тергеуді жалғастыруда үміт бар екенін қайталады. 2018 жылдың желтоқсанында Мальтаның премьер-министрі, бомбалау кезінде қызмет еткен Эдди Фенех Адами, "біз бұл теорияны ешқашан қабылдаған емеспіз" деді, және Абдул Басет Әли әл-Меграхи бомбаны Мальтадан Ұлыбританияға қалай тасымалдағанына қатысты сот қателігі орын алған болуы мүмкін екенін ұсынды. 2021 жылдың қаңтарында Шотландияның қылмыстық апелляциялық соты құпия құжаттарды жарияламауға байланысты сот қателігі болған болуы мүмкін деген мәлімдемені де, сондай-ақ мүмкін болатын орынсыз үкім шығарылғанын да қабылдамады. Керісінше, шотландиялық судьялар бастапқыда қабылдамаған жүк таспаларына қатысты айыптау дәлелдері бастапқы сот процесінде қабылдауға болар еді деп шешті. Сот бұл дәлелдерді қосу әл-Меграхи мен оның бірге айыпталушысы Ламин Халифа Фхимаға қарсы істі айтарлықтай күшейте түсетінін анықтады.