Иранның 13-ші премьер-министрі Зия әд-Дин Табатабаи – 1921 жылғы төңкерістің басшысы, Қажар билігін реформалауға тырысқан саяхатшы және журналист. Тарихы мен өмірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранның 14-ші премьер-министрі
14th Prime Minister of Iran
Сейед Зия әл-Дин Табатабаи Язди (سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی; 1889 жылдың маусымы – 1969 жылдың 29 тамызы) – ирандық журналист және конституциялық саясаткер. Реза Шахтың көмегімен 1921 жылғы парсы төңкерісін жетекшілік етті және ішкі дағдарыстағы және шетелдік араласымға ұшыраған Каджар билігін реформалауды көздеді. Одан кейін ол Персияның (Иранның) 13-ші премьер-министрі болды.
Seyyed Zia al Din Tabataba'i Yazdi (سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی; June 1889 – 29 August 1969) was an Iranian journalist and pro Constitution politician who, with the help of Reza Shah, spearheaded the 1921 Persian coup d'état and aimed to reform Qajar rule, which was in domestic turmoil and under foreign intervention. He subsequently became the 13th Prime Minister of Persia (Iran).
Ерте өмір
Зия 1889 жылғы маусымда Шираз қаласында дүниеге келді. Ол төрт баланың бірі еді. Зия екі жаста болғанда, әкесі отбасын Тәбризге көшірді. Ол өмірінің көп бөлігін Тәбризде өткізді, онда оның әкесі Сейед Әли Табатабаи Язди ықпалды дін қызметкері болған. Зия он екі жасында Тегеранға, ал он бес жасында әжесінің қосылып, Ширазға қайта оралды. Әжесінің ерекше білімі мен тәуелсіздігімен көзге түскені айтылады. 1917 жылы Зия үкімет тапсырмасымен Санкт-Петербургке сапарға шықты, онда ол большевик революциясын өз көзімен көрді. Тіпті, Лениннің "пролетариат атынан билікті басып алу" туралы танымал сөзін айтқанда Зияның сол жерде болғаны да делінеді. Бұл оның саяси көзқарасына әсер етті және оны үлкен солтүстік көршімен жақындасу саясатын тұрақты түрде қолдаушыға айналдырды. 1919 жылы Иран үкіметі, сол кезде Воссуг-эд-Доуле басқарған, Зияны Ресейге қайта жіберді, бұл жолы жаңадан құрылған, бірақ қысқа ғұмырлы Әзірбайжан Демократиялық Республикасымен достық және одақ туралы келісімді келіссөздер жүргізу үшін.
Zia was born in the city of Shiraz in June 1889. He was one of four children. His father took the family to Tabriz when Zia was two years old. He spent most of his early years in Tabriz, where his father, Seyyed Ali Tabataba'i Yazdi was an influential cleric. When Zia was twelve he went to Tehran, and at fifteen, he moved back to Shiraz in the company of his grandmother, who was said to be a woman of unusual erudition and independence. In 1917, Zia was commissioned by the government to make a trip to St. Petersburg, where he witnessed firsthand the Bolshevik Revolution. It is even claimed that Zia was present when Lenin made his famous speech about "seizing power" in the name of the proletariat. This impacted his perception of politics, and made him a persistent advocate of the policy of rapprochement with the big northern neighbor. In 1919, the Iranian government, headed at the time by Vossug ed Dowleh, sent Zia back to Russia, this time to negotiate an agreement of friendship and alliance with the newly formed, ultimately short lived Azerbaijan Democratic Republic.
1921 жылғы төңкеріс
Зия 1921 жылғы 22 ақпанда (3 Esfand 1299) Реза хан Мирпанждің көмегімен төңкеріс жасап билікке келді, ол кейін Персия шахы болды. Зия парламентте Персияны құлдыраудың алдына жеткізген парламентке дейінгі кезеңдегі өздерінің артықшылықтарын жақтап, тым қатты қорғаған сыбайлас жемқор саяси топқа қарсы қаһарлы сөз сөйледі. Император Ахмад Шах Каджар отыз үш жастағы оны Парсы елінің премьер-министрі етіп тағайындады. Билікті қолға алғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, жаңа үкімет бірден жаңа жарлық жариялады, онда «Тегеран қаласының барлық тұрғындары үнсіз болуы керек. Қоршау күйі енгізілді. Барлық газеттер мен басылымдар тоқтатылады. Үйлерде және басқа да орындардағы қоғамдық жиналыстар тыйымдалады. Арақ пен спирттік ішімдіктер сататын дүкендер, театрлар, кинотеатрлар және құмар ойнайтын клубтар жабылуы керек» делінген. Зия мен Реза хан елде кедейлік, жемқорлық, ашаршылық, тұрақсыздық және хаос болған кезде он-жиырма жыл бойы байлық пен билікті мұра еткен шамамен төрт жүз бай мен аристократты тұтқындады. Олардың кабинеттері алты-жеті айда алмасып, елдің күнделікті істерін тиімді басқара алмады.
Zia came to power in a coup d'état on February 22, 1921 (3 Esfand 1299) with the help of Reza Khan Mirpanj, who later became the Shah of Persia. Zia gave a fierce speech in parliament against the corrupt political class that tenaciously defended its privileges from the pre parliamentary period which had brought Persia to the brink of ruin. The emperor, Ahmad Shah Qajar, appointed the thirty three year old as the Prime Minister of Persia. Within hours of taking power, the new government immediately declared a new order, which included, "all the residents of the city of Tehran must keep quiet. . The state of siege is established . all newspapers and prints will be stopped . public meetings in the houses and in different places are stopped . all shops where wines and spirits are sold, as well as theaters, cinemas and clubs, where gambling goes on, must be closed." Zia and Reza Khan, arrested some four hundred rich people and aristocrats who had inherited wealth and power over the span of ten to twenty years while the country experienced poverty, corruption, famine, instability and chaos. Their cabinets changed every six or seven months and could hardly manage the country's daily affairs.
Саясат
Зия өзінің кабинетінің бағдарламасына "армия құру, капитуляциялардың толық жойылуы, Кеңес Одағымен достық қарым-қатынас орнату" сияқты ауқымды шараларды енгізгенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол елорданың өзінде де көптеген өзгерістерді жүзеге асыруға тырысты – азық-түлік тауарларын сататын дүкендерге жаңа гигиена ережелерін енгізуден бастап, қаланың әдетте қараңғы болатын көшелеріне көше шамдарын орнатуға дейін. Ол жер реформасы туралы сөз қозды, осылайша қазіргі Ирандағы осы идеяның ерте жақтастарының бірі болды. Ол білімді әр ирандыққа қолжетімді етуді көздеді. Оның саяси реформа бағдарламасы Иранның бүкіл құқықтық жүйесін жаңартуды және оны еуропалық стандарттармен үйлестіруді қарастырды. Ол ирандық зиялы Мохаммад Али Форуги төрағалық ететін реформа комиссиясын құрды. Салық және қаржы жүйесі негізінен құлдырап қалғандықтан, оны түбегейлі реформалау мақсатында Қаржы министрлігі алдымен жабылды.
Zia declared that his cabinet's program included far reaching measures such as the "formation of an army eventual abolition of the capitulations establishment of friendly ties with the Soviet Union." At the same time, he tried to implement a truly impressive number of changes in the capital itself—from ordering new rules of hygiene for stores that handled foodstuffs to bringing street lights to the city's notoriously dark roads. He talked of land reform, making him one of the early champions of the idea in modern Iran. He talked of making education available to every Iranian. His political reform program envisaged that the entire legal system of Iran should be modernized and aligned with European standards. He set up a reform commission headed by Iranian intellectual, Mohammad Ali Foroughi. The Ministry of Finance was initially closed in order to fundamentally reform the tax and finance system, which had essentially collapsed.
Жер аудару
Зя келесі бірнеше жыл Еуропаны аралап жүрді. Бір кезде ол Берлинде парсы кілемдерін сатты, содан кейін Женеваға көшіп, әйгілі сүргінге шыққан ирандық жазушы Мохаммад Әли Джамалзадемен бірге кітап жазуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Одан кейін ол Монтрёға қоныстанды, онда кілем саудасын жалғастырды. Еуропада он жеті жылға жуық көшпелі өмірден кейін Палестинаға барып, келесі алты жылын сонда өткізді. 1931 жылдың желтоқсанында Иерусалимде Бүкіләлемдік Ислам Конгресінің Бас хатшысы болып сайланды. Осы қызметінде ол Ислам Университетін (Аль-Ақса Университеті) құру жоспарларын жасады. Университетте үш факультет болды: біреуі – теология және ислам құқығы, екіншісі – медицина және фармация, үшіншісі – инженерлік. Бұл жобаны іске асыру үшін Зя Әмин әл-Хусейнимен бірге Ирак пен Үндістанға қайырымдылық жинау үшін сапарлады. Бірақ олар жеткілікті қаржы жинауға қол жеткізе алмады, сондықтан университет құру жоспары іске аспады. Содан кейін Зя Палестинада фермер болып жұмыс істеді. Ол люцернаға ерекше қызығушылық танытып, оның барлық дертке шипа екеніне сенгенімен белгілі болды. Ол тіпті люцернадан тағамдар жасауға арналған кітап жазды. Иран ауыл шаруашылығына оның қосқан үлесінің бірі – елге клубниканы әкелуі болды. Көптеген ирандықтар Зяның саяси көзқарасын британдықтарға жақын деп есептеді. Дегенмен, көптеген ирандық саясаткерлерден айырмашылығы, Зя сыртқы қарым-қатынастарын жасырмады және «британдықтардың досы» екенін мойындады. Шындығында, сол кездегі британдықтар Иран ісіне терең араласып кеткен еді. Қажарлар британдықтардан үнемі көмек және кеңес сұрап отырды. Реза хан да, көптеген жоғары лауазымды саясаткерлер де, кемінде бастапқыда, британдықтарға жақын болды. Бұл әрекеттің мақсаты – Иранды сол кездегі Ресейдің экспансиялық саясатынан қорғау еді. Зя достық пен құлдықтың арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Ол, саяси тұрғыдан қымбатқа түсетін британдықтардың досы болу шешімінің жалғыз себебі – қорқыныш екенін айтты. «Мен британдықтардың досы болдым, – деді ол, – өйткені олардың досы болсаң, тек құн төлейсің, ал жауы болсаң, жойылуың кепілдік беріледі. Мен өмірім бойы осы достық үшін құн төледім, бірақ ақылды адам ретінде мен ешқашан жойылуға дайын болған емеспін».
Zia spent the next few years traveling throughout Europe. For a while he sold Persian carpets in Berlin; then he moved to Geneva, where he tried, unsuccessfully, to write a book with the help of his friend Mohammad Ali Jamalzadeh, the famous exiled Iranian writer. He then settled in Montreux, where he continued his carpet business. After about seventeen years of nomadic life in Europe, he went to Palestine and spent the next six years there. In December 1931, he was elected Secretary General of the World Islamic Congress in Jerusalem. In this role, he developed plans to establish an Islamic University (the Al Aqsa University). Accordingly, the university would have three faculties, one for theology and Islamic law, one for medicine and pharmacy, and one for engineering. In order to make this work, Zia traveled with Amin al Husseini to Iraq and India to collect donations. However, they were unsuccessful in attaining enough funds, and therefore were not able to establish the university. Zia then settled on becoming a farmer in Palestine. He developed a special affinity for alfalfa and became notorious for his belief that it was the panacea for everything. He even developed a veritable alfalfa cookbook. Among his contributions to Iranian agriculture was the introduction of strawberries to the country. Zia's political tendencies were perceived to be pro British by many Iranians. However, unlike many Iranian politicians who had covert foreign relations, Zia was quite open and never denied being "a friend of the British". In fact, the British at the time were already very much entangled in Iranian affairs. The Qajars were constantly seeking help and advice from the British. Reza Khan too, along with many high ranking politicians, were immensely pro British, at least initially. Part of the intention behind this was to protect Iran against the Russian expansionist policies of that time. Zia insisted that friendship was different from servitude. He argued that fear was the sole motive for this politically costly decision to become a friend of the British. "I was a friend of the British," he declared, "because being their friend, you only pay a price but being their enemy guarantees your destruction. All my life I have paid the price for this friendship, but as a rational man, I was never ready to be destroyed".
Өлім
Зия 1969 жылғы 29 тамызда 80 жасында Тегеранда жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Рай қаласындағы Шах Абдол Азим қабірлерінде жерленген. Оның қайтысынан кейін Зияның үйі SAVAK (Иран барлау қызметі) меншігіне өтті, содан кейін ол бүгінде Эвин түрмесі деп белгілі түрмеге айналдырылды, ол Иран революциясына дейін де, одан кейін де саяси тұтқындарды ұстауға арналған басты түрме болып табылады.
Zia died on 29 August 1969 at the age of 80 of a heart attack in Tehran. He was buried at the Shah Abdol Azim Shrine in Ray. Sometime after his death, the ownership of Zia's house was transferred to SAVAK (Iranian Intelligence) and was then converted into what is today known as Evin Prison, the main prison where political prisoners are kept, both before the Iranian Revolution and afterwards.