Кіріспе

Елизавета көпірі (Erzsébet híd) – Будапешттегі үшінші жаңа көпір, Буда мен Пештті Дунай өзені арқылы жалғастырады. Көпір Будапешт аймағындағы Дунайдың ең тар бөлігінде орналасқан, оның ұзындығы 290 метрді құрайды. Ол 1898 жылы қаза тапқан Бавариялық Елизавета, Австрия-Мажарстанның танымал патшайымының құрметіне аталған. Бүгінде оның үлкен қола мүсіні көпірдің Буда жағындағы кішкентай бақтың ортасында тұр. Көпірдің бастапқы эклектикалық және сәнді стилі 1897-1903 жылдар аралығында салынған. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қиратылып, 1961-1964 жылдар аралығында әшекейсіз, айтарлықтай қарапайым бруталистік стилінде қайта салынған. Оның екі шеті: 15 наурыз алаңы (Пешттегі ең көне шіркеу, 13 ғасырда салынған Ішкі қала шіркеуі) және танымал Mátyás Pince мейрамханасы. Будадағы Дёбрентей алаңы, Геллерт төбесіндегі Әйет Геллерт ескерткіші, Елизавета патшайымының мүсіні, сондай-ақ жақын жердегі Рац және Рудас моншалары орналасқан. Аймақта қазіргі уақытта сәнді шипажайлы қонақ үй салынуда.

Тарих

Бастапқы тұрақты өткел, тізбектерден жасалған сәндік аспалы көпір 1897-1903 жылдар аралығында сыбайлас жемқорлық дауы кезінде салынған. Эржебет көпірінің Буда жағы Геллерт төбесінің ірі табанына тікелей ұласады, бұл көпірге қосылу үшін күрделі жолдар жүйесін қажет етеді. Көпір осылайша жобаланған, себебі қала кеңесінің мүшесі, бай ақсүйек өзен жағалауының белгілі бір бөлігіне ие болған. Ол көпір салу үшін жерді сату арқылы табыс табуды қалап, басқа кеңесшілер мен инженерлерге пара берген. Ол жерді тым жоғары бағамен сата алды. Ат әткеншелер дәуірінде геометриялық мәселе маңызды деп есептелмеді және шығындардың артуы жасырылды, сондықтан қудалау болған жоқ. Соңғы онжылдықтарда көптеген жүргізушілер көпір басынан кейінгі өткір бұрылыста ауыр жарақат алды немесе қаза тапты. 2004 жылы отбасы қаза болған апаттан кейін, батыс бағытындағы қадамдарда жылдамдық шегі 40 км/сағатқа дейін төмендетілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Вермахт саперлері шегінген кезде түгел елдегі көптеген көпірлермен бірге Эржебет көпірі де жарылды. Будапешттегі бұл көпір бастапқы түрінде қайта жаңартылмады. Ескі көпірдің суреттері мен сақталған кейбір бөліктерін қалалық саябақтағы Көлік мұражайының алдындағы шөпте көруге болады. Қазіргі ақ, жіңішке кабельді көпір 1961-1964 жылдар аралығында дәл сол жерде салынды, себебі үкімет көпірдің толығымен жаңа негізін салуға қаржылай мүмкіндігі болмады. Көпірдің басты тіреу кабельдері алтыбұрышты қималы, олар жеті түрлі диаметрдегі мыңдаған болат сымдардан тұрады, себебі алғашқы компьютерлер дөңгелек қималы басты кабельдерді есептеуге қабілетсіз болды. Пál Sávoly жобалаған, Кельндегі Мюльхайм көпіріне негізделген бұл жоба Орталық Еуропадағы алғашқы тәжірибе болды және кемшіліктері де болды. 1973 жылы көпірдің құрылымында жарықтар пайда болғаннан кейін BKV трамвай қозғалысы мен ауыр рельстері көпірден алынып тасталды. Элизабет көпірінің ерекше жарығын танымал жапондық жарық дизайнері Мотоко Иший жасады, ал Жапония жобаға 120 миллион форинт (450 000 евро) үлесті. Будапешт қалалық кеңесі жобаға 150 миллион форинт төледі. 2009 жыл Австро-Венгрия монархиясы мен Жапония арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнағанына 140 жыл және Жапония мен Венгрия арасындағы дипломатиялық қатынастардың қайта орнағанына 50 жыл толуын белгілейді.

Бавариялық Елизаветаның мүсіні

1898 жылы оның қанымен өлтірілуінен кейін, қатты қайғы толқыны көтерілді. 1900 жылы Будапештте Баварияның Елизаветасына ескерткіш орнату үшін шақыру жасалғанда, ол күтілгеннен де көп қаржы жинады. Кейбір комитеттер ескерткіштің лайықты дизайнын таңдау үшін бірнеше конкурстар ұйымдастырды, бірақ мүсінші Дьердь Заланың жобасы 1919 жылы, бесінші әрекеттен ғана таңдалды. Содан кейін ескерткішті аяқтауға және көпірдің Пешт жағына орнатуға тағы 13 жыл кетті. 1945 жылы неміс әскері көпірді жарылққанда ол зақымдалды. Ол жылдам жөнделді, бірақ одан кейін одан да көп зақымдар табылды, сондықтан 1953 жылы оны алып тастау қажет болды. Толық қайта жаңарту жұмыстары 1957 жылға дейін аяқталмай, көпірдің Буда жағындағы қазіргі орнына орнатылды.