Кіріспе

Неміс сәулетшісі, жазушы Йоханнес Баадер (21 маусым 1875 – 14 қаңтар 1955), бастапқыда сәулетші мамандығын алған, берлиндегі Дада ағымымен байланысты неміс жазушысы және суретшісі болды.

Өмір

Бадер Штутгартта дүниеге келді, әкесі патшалық ғимараттарда металл өңдеуші болып жұмыс істеді. Иоганнның білімі 1892 жылдан 1895 жылға дейін Штутгарттағы сауда мектебінде басталды, ал кейін техникалық колледжде жалғасты. Оның алғашқы жұмысы Дрезденде тас қалаушы болып, қабір тастарын кесу болды. 1905 жылы Берлинге көшкеннен кейін Рауль Хаусманмен танысты. Олар екеуі Берлин Дадасының ортасындағы ықпалды тұлғаларға айналды. 1906 жылы ол Әлем ғибадатханасын жобалады – бұл діни келісімнің утопиялық көрінісі. Ол грек және үнді архетиптері сияқты әртүрлі нәрселерден шабыттанды. Заманындағы көптеген утопиялық сәулеттік жобалар сияқты, 1500 метр биіктіктегі бұл ғимарат та аяқталмай, эскиздер мен жазбалар түрінде сақталды. 1911–12 жылдары Карл Хагенбек үшін салынбаған зообақтың жобаларын жасады. 1914 жылы Бадердің жазбалары көбейе бастады. Ол моноизм туралы «Төртінші Мәсіх хаттары» (Vierzehn Briefe Christi) атты трактатын жариялады және келесі бірнеше жыл ішінде «Die freie Straße» және «Der Dada» журналдарында мақалалар жазды. 1917 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың қайнаған кезінде, маниакальды депрессия салдарынан ол заңды түрде ақылдан безген деп танылды. Осылайша, ол қоғамдық және мифологиялық бейнелерді пародизациялап, монументалды, метафизикалық және мессиандық сипаттағы утопиялық жобаларды жасауға еркіндік алды. Сол жылы ол Саарбрюкендегі рейхстагқа үміткер болды. Кейіннен ол «Дүниежүзілік революция үшін Даданың орталық кеңесі» деп аталатын неміс саяси партиясының жетекшісі болды. Рауль Хаусманн оны 1917 жылы құрылған Christus GmbH (Christ Ltd) компаниясының басшысы етіп тағайындады. Хаусманнның түсіндіруінше, жоспар 50 марка төлеп қоғамға мүшелерді тарту болған, содан кейін мүше де Мәсіхке айналып, әскери қызметке жарамсыз болып, барлық уақыттық биліктен босатылар еді. Ар-ұжданға қарсылықты христиандық шейіттікке теңеуге тырысты. 1918 жылдың 17 қарашасында Берлин соборында «Христос – сіздерге шұжық» («Христосқа сіздердің мәні жоқ» немесе тікелей «Сіздер үшін Христоc – шұжық») атты қойылымын қойғаннан кейін ол үлкен даудың ортасына ілікті, бұл бұрынғы сот капелланы Дриандердің уағызын бұзды. Хордан Бадердің «Сендер Христосты мазақ етесіңдер, оған мән бермейсіңдер» немесе «Христос тозаққа кетсін!» деп айқайлағаны хабарланды. Оның дін қызметкерлерін, діншілдерді және саясаткерлерді мазақтауы оның қысқа мерзімге қамауға алынуына әкелді. 1918 жылы ол қайта тірілгенін және әлемнің президенті, Oberdada атанғанын жариялады – бұл дадаисттік пародия. Сол жылы ол «Дүниежүзіндегі сегіз тезис» (Die acht Weltsätze) атты діни трактат жазды. Оның «ғарыштық бірегейлігі» туралы толыққанды түсіндірмелер «Дада Сүт Жолы» (Dada Milchstrasse, 1919) сияқты коллаждарда және жазбаша жұмыстарда жарияланды. Бадердің досы және әріптесі Рауль Хаусманн оны алып коллаж өнерін жасаған алғашқы адам деп есептейді, ол өмірлік өлшемдегі плакаттардан жасалған және тікелей әрекет науқандарында қолданылып, кейін жойылған. Оның ең танымал тікелей әрекеттерінің бірі 1919 жылы Веймар театрында өткен алғашқы Германия республикасының ашылу салтанатында болды. Бадер балкондан жаңа үкімет саясаткерлерінің басына өз қолымен жасаған парақшаларды лақтырды. «Жасыл жылқы» деп аталатын бұл парақшаларда ол өзін жаңа үкіметтің президенті деп жариялады. Ханс Рихтер Бадерді Берлин Дада қозғалысының «бұрышкері» және олардың қарсылық қозғалысын барынша жария етуге қабілетті жалғыз мүшесі деп санады. Рихтер оның туралы былай деп жазды: «Шексіз тежеусіздігі үшін ол Цюрих, Нью-Йорк, Берлин және Париж Дадаистерінің іс-әрекеттерін де көлеңкеге түсірді; және бұл көп нәрсені білдіреді. Ол олардан бәрінен де қалыптылықтан (демек, конвенциядан) ең алыс болды».

Дада сәулетін бастау әрекеті оның «Das Grosse Plasto Dio Dada Drama: Deutschlands Grösse und Untergang oder Die phantastische Lebensgeschichte des Oberdada» (Ұлы Пласто Дио Дада драмасы: Германияның ұлылығы мен құлдырауы немесе Супердаданың фантастикалық өмірі) атты туындысын жасады, ол алғаш рет 1920 жылы Берлиндегі Бірінші халықаралық Дада көрмесінде көрсетілді. Бұл бірегей өнер туындысы, жартылай ұлттық тарих, жартылай жеке өмірбаян, қазір тек фотосуреттер арқылы сақталған және Хелен Адкинс айтуынша, «өнер тарихындағы бірінші монтаждық орта» болып саналады. Ханна Бергиус бұл жаңа өнер түрін деконструктивті мәніне байланысты démontage деп атайды. Бадер сонымен қатар көрерлік сәулет эскиздерін жасады, олар Хаусманн мен Ефим Голишевтің эскиздері сияқты кейде прото-конструктивтік фермалық құрылымдарды шақыратын. 1919 жылы, кайзер тақтан бас тартылғаннан бір жыл өткен соң, Бадер өзін Жер және Әлемнің президенті деп жариялап, визитка басып шығарды. Ол осы біліктіліктерімен Гропиус басқаратын Баухауста оқытуға өтініш берді. Гропиус оған қызығушылық танытпады. Бадер 1955 жылы Германияның Адльдорф қаласындағы қарттар үйінде 80 жасында қайтыс болды.