Кіріспе
Гүлді өсімдіктің түрі Macrotyloma geocarpum сонымен қатар жер бұршағы, geocarpa жаңғағы, Хауса жаңғағы немесе Керстинг жаңғағы деп аталады. Француз тілінде ол көбінесе la lentille de terre деп аталады. M. geocarpum – шөптесін бір жылдық өсімдік және Сахара төңірегіндегі Африкада экономикалық маңызы шағын дақыл, құрғақшылыққа төзімді және өсу әдеті жаңғаққа ұқсас. M. geocarpum – бұршақ тұқымдасына жататын дәнді дақыл. Ол негізінен Батыс Африкада, әсіресе Бенин мен оның айналасындағы аймақтарда өндіріледі. Ол қоректік заттармен қамтамасыз етуге, табыс табуға және аштықты жеңілдетуге мүмкіндік береді, егер ағымдағы практиканы одан әрі өндіру және жақсарту болса. Құрғақ тұқымның өнімділігі жетеді.
Macrotyloma geocarpum is also known as the ground bean, geocarpa groundnut, Hausa groundnut, or Kersting's groundnut. In French, it is often called la lentille de terre. M. geocarpum is an herbaceous annual plant and a crop of minor economic importance in sub Saharan Africa, tolerant of drought, with a growth habit similar to that of the peanut. M. geocarpum is a pulse belonging to the legume family. It is primarily produced in western Africa, specifically in Benin and surrounding regions. It can provide nutrition, income, and the ability to alleviate hunger given the further production and enhancement of current practices. Yields reach in dry seed.
ХХ ғасырдың басында Батыс Африка
Нигерия темір жолының құрылысы 1896 жылы Лагостан, 1900 жылы Ибаданға және 1911 жылы Каноға дейін созылғаннан кейін, Солтүстік Нигерияның хауса халқы жер жаңғағының ірі өндірушісіне айналды. Олардың мақта өндіруге көшпесін күткен британдықтар таң қалды. Бірақ хаусалардың ауыл шаруашылығы саласында жеткілікті тәжірибесі болды, сондықтан мақтаға көбірек еңбек күші қажет екенін, ал еуропалықтар жер жаңғағына ұсынған бағалар мақтадан жоғары екенін түсінді. "Екі жылдың ішінде Хаусаландтың шаруалары қаншама тонна жер жаңғағы өндірді де, темір жол осы көлемді тасымалдай алмады. Соның салдарынан Канодағы еуропалық саудагерлер жер жаңғағын көшелерде жинауға мәжбүр болды". Бұл – шаруалардың қолма-қол ақша экономикасына бейімделуінің керемет мысалы. Дегенмен, осындай үлкен көлемде өндірілген жер жаңғағы "хауса жаңғағы" М. geocarpum болды ма, жоқ па, әлі белгісіз, себебі аймақта жержаңғақ және бамбара жаңғағы да өсіріледі.
Тамақ құндылығы
M. geocarpum салыстырмалы түрде төмен өнімділігімен, бірақ жоғары протеин мөлшерімен және жағымды дәмімен ерекшеленеді. Керстинг жаңғағының егілген түрлері белгілі, бірақ Сенегалдан Нигерияға дейінгі Африка жағалауындағы елдерде кеңінен өсірілмейді. Тамини Буркина-Фасоның оңтүстік-батысында Керстинг жаңғағының егілуінің азаюын тіркеген.
Өсу жағдайлары
Геокарпа жаңғағының қабықшасы Бениннің аймақтарында, бұрын айтылған климаттық жағдайларда жер астында қалыптасады. Жер жаңғағының сәтті өсуіне қолайлы жағдайлар Африканың саванна аймақтарындағы бірнеше елінде кездеседі.
Экономика
Жер жаңғағы Африкада тамақтандыруға және аштықты жеңілдетуге мүмкіндік беретінімен қатар, шағын фермерлерге экономикалық үлес қосу арқылы кедейлікті азайтуға да әлеуетті мүмкіндіктер ұсынады. 2012 жылы Бенинде геокарпа жер жаңғағының бір килограмы 2-4 долларға сатылды, бұл күріш бағасынан шамамен 3-5 есе жоғары, ал күніне 30 қапқа дейін сату айтарлықтай табыс табуға мүмкіндік береді. Нақтырақ айтқанда, осы өнімнен ғана орташа айлық табыс 1000 долларды құрайды. Бұл дақыл орташа есеппен 0,48 гектар жерде өндірілгенін ескерсек, оның жеткіліксіз пайдаланылуы анық көрінеді. Осы дақылдың өсірілетін жер аумағын арттыру өндірушілер де, тұтынушылар да үшін өте пайдалы болар еді, себебі бұл дақылдың көбірек өнім беруіне және оның халықтың көп бөлігіне қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік берер еді. Ай сайын 1000 долларлық табыс табуға мүмкіндік беретін геокарпа жер жаңғағы Бенин және басқа да аймақтардағы шағын шаруашылықтар экономикасына үміт береді.
Кеңейтiлген қолданудың шектеулерi
M геокарпум өнімдерінің көлемі жылдар бойы азайып келеді. Бұл азаю жаңа өңірлердегі фермерлердің тәуекелге баруға құштар болмауына байланысты оның таралуын тоқтата тұр, себебі олар бұл өнімнің тиімді екеніне көз жеткізбеген. Тиісті іске асыру және өндіріс тәжірибелері арқылы бұл шектеулерді жоюға болады. Бір мәселе – оны көбінесе егде жастағы адамдарға арналған егіс ретінде қарастырады; плантациялардың саны азайып, кеңінен қолдану болмаса, одан әрі азаятын болады. Ауыл шаруашылығы саласындағы білім беру осы мәселенің шешілуіне көмектеседі. Ылғалды аймақтарда тотығу және шіру сияқты аурулар осы өнімге зиян келтіруі мүмкін. M. geocarpum Батыс Африкаға тән, бірақ онда кеңінен өсірілмейді және морфологиялық айырмашылықтары төмен деңгейде. Бұл өнімді тарихи ареалында өсіруді жалғастыру арқылы генетикалық әртүрлілікті және азық-түлік қауіпсіздігін сақтау қажеттілігі, жаңа өңірлерде оны таратуға ынталандырудан гөрі маңызды болуы мүмкін. Ол негізінен нарығы бар және діни және мәдени маңызы зор аймақтарда өсіріледі.
Гендерлік қатынастар
Аймақтар арасында айырмашылықтар болуы мүмкін болғанымен, Бенинде әйелдердің мүмкіндіктерін арттыратын дамыған ауыл шаруашылығы кәсіпорны бар. Базардағы сауда-саттықта басты рөлді атқаратын әйелдер өнімді өндіруде де, сатуда да маңызды үлес қосады. Бениннің оңтүстігінде, негізгі өнім өндірісі жүргізілетін аймақта, ерлер де, әйелдер де еңбек етеді. Алайда, солтүстікте әйелдер басқаратын шаруашылықтар басым. Бенинде әйелдер аз қолданылатын көптеген егіс түрлерін өндіруге өздерінің еркектерінен гөрі көбірек үлес қосады, ал өндірістің артуы Африкадағы әйелдердің мәртебесі мен мүмкіндіктерін жақсартуға ықпал етеді.
Практикалық ақпарат
Геокарпа жаңғағын басқа да өсімдіктермен кезектестіре өңдеуге болады, осы арқылы топырақтың салмағы нашарлау қаупі төмендейді. Топырақтың сапасын төмендетпей, барынша көп өнім алу егіндей маңызды, бірақ тиісті іске асырылса, өндіріс экономикалық және денсаулық тұрғысынан да байлыққа жеткізетін мол өнімге ұласа береді.