Кіріспе

Парагвайдың түпкілікті халқы Аче (/ɑː/'/tʃ//eɪ/ ahCHAY') – Парагвайдың түпкілікті халқы. Олар – Парагвайдың шығысында тұратын аңшы-жинақшылар. 17 ғасырдағы иезуиттердің алғашқы есебінен бастап, 20 ғасырдағы бейбіт сыртқы байланыстарына дейін, ашелер шағын топтарда тұратын және тіршілік ету үшін толығымен жабайы орман ресурстарына тәуелді көшпелі аңшы-жинақшылар ретінде сипатталды. 20 ғасырда Аше халқының төрт түрлі этнолингвистикалық тобымен байланыс орнатылып, олар бейбіттендірілді. Олар – Солтүстік Аче, Ивитирусу Аче, Ипети Аче және Накандай Аче. Бұл топтардың әрқайсысы эндогамдық диалектілік топтар болып табылды, олар бірнеше тұрақты топтардан тұрады және топтар арасында бейбіт қарым-қатынас болған жоқ. Аше халқы Парагвайдың ауылдық отарлаушыларының, мал өсірушілердің және ірі жер иелерінің басып алу кезеңінен бастап 20 ғасырдың екінші жартысына дейін қайта-қайта зорлық-зомбылыққа ұшырады. 20 ғасырда, негізінен әскери диктатор Альфредо Стросснердің тұсында, Парагвайдың шамамен 20 000 шаршы километрік ауылдық жерінің жалғыз тұрғындары болған Солтүстік Аче халқы, 50 шаршы километрден аспайтын екі резервацияға қоныстандырылды. Осы процесте олар қырғынға ұшырады, құлдыққа алынды және медициналық көмек көрсетілмейтін резервацияларға жиналды. Бұл процестің мақсаты оларды бейбіттендіру және ата-бабаларының жерінен шығару болды, соның арқасында жерге талапкерлер (көбінесе бразилиялықтар) Аше халқына бұрын тиесілі болған жерлерді иеленуге және дамытуға мүмкіндік алды. Ірі көпұлттық компаниялар, мысалы, La Industrial Paraguaya S.A. (LIPSA), бұрыннан басып алынған жерлерге меншік құқығын алып, оларды инвесторларға сатты. Инвесторлар Аше тайпалары мыңдаған жылдар бойы көшіп-қонып жүрген, тіпті сол кезде де сол жерде тұрып жатқан жерлерді сатып алды. Каниндейю және Альто-Парана орманрындағы Гернандариас жерінде Аше халқының тұрғанына қарамастан, Корнель-Овиедо сияқты қалалар осы фактіні елемегендей болды. Куэтуви Аче халқы 1970 жылдары Мбаракайу аймағынан күштеп шығарылды, бірақ 2000 жылы ата-бабаларының жеріне оралуға қол жеткізді.

Атауы

Ашелер сондай-ақ Балта халқы деп те аталады. Ашелерді сырттан "Guajagui" деп атайды, бұл термин гуарани тілінен алынған "Guaja" түбірінен ("жау тайпасы" немесе "қайнағала") және аше тілінде жиі қолданылатын "gui" жұрнағынан ("мәні" немесе "қасиеті бар") құралған.

Тіл және генетика

Аше тілі олардың тегін анықтауға көмектеседі. Қазіргі талдаулар оның тупи-гуарани лексикасы екенін, бірақ гуарани тілдерінде кездеспейтін ерекше грамматикалық құрылыммен үйлескенін көрсетеді. Генетикалық зерттеулер ашелердің аралас биологиялық тегі бар екенін, олардың 60-65% гендері тупи-гуарани тілдеріне, ал 35-40% гендері макро-ге (сонымен қатар же тілдері отбасы) тілдеріне жақын екенін көрсетеді. Ашелер көршілес гуаранилерден мәдени және фенотиптік тұрғыдан да ерекшеленеді. Ашелердің ертедегі сипаттамаларында олардың ақ терісі, ашық түсті көздері мен шаштары, сақалдары және азиялық сыртқы белгілері айрықша аталып өткен. Олар аң аулап, жинаумен айналысқан, тек пальманың жұмсақ бөлігі мен жемістерін, аң етін және тамырларын жеген, ал еріндеріне кішкентай тастарды бекітіп, қатыгез көрінген, сондай-ақ тек нөсерге табынған. Бұл ашелердің экономикасы пальманың жұмсақ бөлігі мен етке негізделгенімен, рухани сенімдерінде "Беренди" (жарылысқа байланысты) орталық орында тұрғанымен сәйкес келеді. Лозаноның (1873) аше туралы мәліметтері өлімнен кейін жарияланды. Соңында, 1908 жылы неміс иммигранты Федерико Майнтузен қазіргі Итапуа департаментіндегі аше тобымен байланысқа шығып, олардың тілі мен мәдениеті туралы ақпарат жариялады.

Байланыс

1959 жылы онжылдықтар бойы қудалаудан кейін, Ипети Аче қазіргі Каазапада табылған және Мануэль де Хесус Перейрамен татуластырылды. Кейін Перейра 1963 жылы Гуайра департаментіндегі Ивитирузу Ачелерді іздеу, байланыс орнату және оларды бейбіттендіру үшін Ипети Ачелерінің көмегін пайдаланды. Екі топтың да саны байланыс жасалған кезде шамамен 100 адамды құрады. 1963 және 1968 жылдар аралығында Перейраның қадағалауында жақында бейбіттендірілген Ачелердің жартысынан астамы аурудан қайтыс болды. Осы кезеңде Ипети және Ивитирузу Ачелерін антропологтар Бранислава Сушник, Леон Кадоган және Пьер Кластр зерттеп, сипаттады. 1960 жылдарға қарай Солтүстік Аче Парагвайдағы соңғы үлкен байланыссыз этникалық тобы болып саналды, бірақ олар отарлаушылар, орман шаруашылығымен айналысушылар және фермерлер тарапынан үнемі қудаланды. Парагвай, Латын Америкасының басқа елдері сияқты, 1869 жылы құлдыққа ресми тыйым салынғаннан кейін де жалғасқан үнділерді құлдықта ұстаудың ұзақ колониялық тарихына ие болды. Аче тайпаларына шабуыл жасалып, ерлерді өлтіру, әйелдер мен балаларды тұтқындау мақсатымен жүйелі түрде рейдтер ұйымдастырылды. Аче балалары 1970 жылдарға дейін аймақта ашық түрде сатылды. Кейбір авторлар (мысалы, Мунцель 1973, 1974, 1976) Солтүстік Ачелердің "бейбіттендірілуін" геноцид деп атады. 2014 жылдың 8 сәуірінде Аче Аргентинадағы сотқа Альфредо Стросснердің әскери үкіметі кезінде өз халқына қарсы геноцид жасалғаны туралы шағым түсірді. 1960 жылдардың ортасында жаңа Салтос-де-Гуайра жолының салынуы кезінде Солтүстік Ачелермен қақтығыстардың күшеюіне байланысты Мануэль Перейра Ипети және Ивитирузу Ачелермен бірге қазіргі Каагуасу ауданындағы "Серро Мороти" деп аталатын жерге көшті, мақсаты Солтүстік Ачелерді іздеу және бейбіттендіру болатын. Сол кезде Солтүстік Ачелер әлі де Сан-Хоакин тауларынан Парана өзеніне дейін, Акарай өзенінен солтүстікке қарай Мбаракайу тауларына дейін кең аумақта еркін қозғалып жүрді және халық саны шамамен 560 адамды құрады. Перейраға осы топты бейбіттендіру және оларды аймақтан шығару тапсырылды. 1970 жылдың қазан айында Cerro Moroti резерватында аң аулау кезінде бірнеше Аче шабуылға ұшырады. Жаңадан сатып алынған мылтықтардың көмегімен олар шабуылшыларын жеңіп, Солтүстік Аче әйелін тұтқындап, Cerro Moroti-ге алып келді. Бір ай ішінде тұтқынға алынған Солтүстік Аче әйелі Перейраның резерватындағы Ачелерді өз ормандық тобына жетеледі және топ "Папа Перейрадан" қорғаныш алу үшін Cerro Moroti резерватына көшуге көндірілді. Бұл "бағыну" бейбіт жолмен жүзеге асты, өйткені Cerro Moroti-де тұратын Yvytyruzu Ачелердің көпшілігі осы Солтүстік Аче тобының мүшелерін білген және туысқандық байланыста болған (екі топ 1930 жылдардың соңында Ciudad del Este жолы салынғанда ғана бөлінген болатын). 1971 және 1978 жылдар аралығында орманды мекендейтін Солтүстік Ачелерді байланысқа алып, олардан шығару бойынша кем дегенде он шарапайым оқиға болды. Cerro Moroti үкіметінің демеушілігімен құрылған резерватқа (ресми түрде "Colonia Nacional Guayaki" деп аталды) әкелінгендердің көпшілігі алғашқы бейбіт байланыстан кейін екі жыл ішінде тыныс алу жолдарының эпидемиясынан қайтыс болды. Сонымен қатар, бірнеше үлкен топтар байланыстан қашып, орман ішінде дерлік толығымен жойылды. Солтүстік Аче халқының демографиялық деректері (өмірден өткендермен жүргізілген терең сұхбаттарға негізделген) осы кезеңде халықтың 38% -і байланысқа байланысты тыныс алу жолдарының ауруынан қайтыс болғанын көрсетеді. Олардың ішінде 68 адам байланыстан қашып, орманға қашып кеткен, 1971-1978 жылдар аралығында резерваттарда және миссионерлік қоныстарда 131 адам қайтыс болған, ал байланыс кезінде парагвайлықтар тарапынан ұрланып, қайта көрінбеген 49 адам болды.

Ата-бабаларымыздың жері мен мекендеу аймағы

Ертедегі мәліметтерде Аче тайпаларына ұқсас топтар шығыс Парагвайдың және оған жақын Бразилия аймақтарының барлық жерінде қоныстанғандығы айтылса, 20-шы ғасырға келгенде Ачелер төрт түрлі диалектіде сөйлейтін топқа бөлініп, қазіргі Парагвай мемлекеттерінің Каазапа, Гуайра, Альто-Парана, Каагуасу және Каниндею облыстарындағы Парана өзенінің алабында мекен етті. Ең жақсы зерттелген Солтүстік Аче тайпасы Коронел Овьедоның жанындағы орманнан бастап Сальтос-де-Гуаира маңындағы Парана өзеніне дейін, шамамен 20 000 шаршы километрлік аумақта қоныстанды. Парагвайдың шығысы – жарымжапырақты субтропикалық орманмен жабылған, көлбеу төбелер мен биік шөптерге толы жазық далалармен сипатталады. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 2000 мм-ге жуық, ай сайынғы жауын-шашынның мөлшері жылдан жылға өте өзгеріп тұрады, бірақ мамырдан тамызға дейін құрғақ маусым байқалады. Ауа температурасының маусымдық өзгеруі тұрақты, температураның ең жоғары және ең төменгі шектері 39 және 0 градус Цельсийді құрайды. Шығыс Парагвайда жасы жетілген тропикалық орман, серрадо, шөптесін далалар, пальма ағаштары басым батпақтар, бамбук ормандары, өзен жағалаундағы су тасқынына төзімді орман және гуарани тілінде «каати» деп аталатын құрғақ орман түрлері кездеседі. Аймақ маңызды эндемикалық құс мекені болып табылады, соңғы жылдары 400-ден астам құс түрі тіркелген, бірақ Аче мәдениеті мен экономикасы үшін сүтқоректілер әлдеқайда маңыздырақ. MFR-дегі сүтқоректілер фаунасының алдын ала тізіміне әртүрлі әдістермен анықталған 99 сүтқоректі түрі кіреді. Бейбітшілік орнатылардан бұрынғы соңғы жарты ғасырда Аче тайпалары кейде маниок түбірін (негізгі тағам), үй жануарларын және металл құралдарын алу үшін көршілес қоныстанушыларға шабуыл жасаған. Орманды мекендеп, тек табиғи азықпен өмір сүрген кезде тамақтанудың жүйелі түрде тіркелуі көрсеткендей, диетадағы энергияның 80%-ын ет, 10%-ын пальма крахмалы мен жүрегі, 10%-ын жәндіктердің личинкалары мен бал, ал 1%-ын жемістер құрайды. Бір адамға тәулігіне шамамен 2700 ккал энергия қажет, ал еркектер тұтынылатын калорияның шамамен 84%-ын өзіне сіңіреді. Балалар толық ересекке жеткенше маңызды мөлшерде тамақ өндірмейді. Аше аңшылары жеуге жарамды омыртқалы жануарлардың 500-ден астам түрінің болуына қарамастан, тек тоғыз сүтқоректі түрі ғана Аче аңшылары аулаған олжаның биомассасының 1%-ынан астамын құрайды. Ең маңыздылары (көрекейліп тізімделген): тоғыз жолақты армадилло, пака, Оңтүстік Америка тапирі, капучин маймылы, ақ еріндес пекари, Оңтүстік Америка коати, қызыл брокет және тегу кесірткелері.

Аң аулау

Аче тайпасы садақ-жебемен және қолмен аң аулайды. Олар әр таңертең бір топ болып, тізім құрап жолға шығады. Күндіз бойы ер адамдар бір-бірінің үніне естіп тұрады, егер бірлесіп қуылған жануарға тап болса, көмек шақырады. Аң ауғанда, аңшы сағатына шамамен 1,5 км жылдамдықпен жүреді және ең көп кездесетін жануар – армадиллоға орташа есеппен 5 км сайын бір рет кезеседi. Маймылдар мен бұғылар армадиллодан үш есе сирек кездеседi, ал қалған жануарлар ортада тым сирек. Аңшылар армадилло, мойынды пекари, бұғы, тегу кесірткесі, тапир және басқа да сирек, бірақ жалғыз жануарларды кездестіргенде, садақпен жалғыз қуып жетеді. Пака, маймыл, коатимунди, ақ ерінді пекари және әлеуметтік жануарлар сияқты түрлерді әдетте топтап қуады, мұндай жануарларға кездескенде ер адамдар көмекке шақырады. Ірі және жылдам жануарларды садақпен атып өлтіреді. Ал кішкентай және жер қазған жануарларды көбінесе қолмен ұстайды. Аче тайпасының аң аууын фокалды бақылау және басқа да жүйелі әдістер арқылы жан-жақты зерттегендіктен, жануарларға кездесу жиілігі, табысты қууға кеткен уақыт және жануарлардан күтілетін энергия пайдасы жақсы белгілі. Бұл Оңтайлы Азықтандыру Теориясының нақты шешімдерін Aché деректерімен сынауға мүмкіндік берді. Нәтижелер, әдетте, Аче аңшыларының энергияны қайтаруын арттыратын жануарларды ғана қуатынын, ал кейбір түрлерді (көптеген кішкентай құстар, кеміргіштер, бауырымен жорғалаушылар және т.б.) өткізіп жіберетінін көрсетеді, себебі оларды қуаласа, азықтандырудың жалпы тиімділігі төмендеуі мүмкін. Адамдар неліктен күні бойы пальма ресурстарын жинаудың орнына аң аулауға уақыт жұмсайды деген сұрақ энергияны барынша арттыру арқылы түсіндірілмейді, себебі аң аулаудан сағатына шамамен 750 калория, ал пальма крахмалын және жүрегін жинаудан 1000 калорияға жуық алынады. Хиллдің пікірінше, еттегі макроэлементтердің мөлшері, өсімдіктерге қарағанда, еттің тамақтану құндылығы жағынан пальма крахмалынан артық екенін білдіреді. Ал Хоукс, Аче еркектерінің аң аулауын, аштықтан азап шеккен отбасы мүшелерін қамтамасыз етудің ғана емес, сонымен қатар қымбат сигнал берудің бір түрі деп санайды.

Жинақтау

Жиналған ресурстардың ішінде негізінен пальма жүректері мен крахмал, жәндік дернәсілдері (құрттардың шаруашылыққа пайдаланылуы үшін кесілген пальмалардан алынған), жабайы бал және көбінесе қазан мен ақпан аралығында, жаз айларында пісетін әртүрлі жемістер бар. Қазіргі уақытта Шығыс Парагвай ормандарында екі бөгде түр таралып, диетаға маңызды үлес қосады: олар – еуропалық текті бал аралары (Apis mellifera) және иезуиттер енгізген, кейіннен құстар мен маймылдар арқылы орманға тараған ерікті апельсиндер. Өсімдіктердің алуан түрлілігіне және әртүрлі жиналған түрлердің тағамдық байлығына қарамастан, пальма жүректері, крахмал және ара балы ғана аше диетасына маңызды энергия береді. Пальма крахмалы – аше диетасындағы ең маңызды көмірсу. Пальма ағаштары кесіледі, содан кейін ішкі қабығын тексеру үшін ағашта кішкентай "терезе" жасалады. Егер ішкі қабық жеуге жарамды болса, ол жұмсақ, шырынды және крахмалға толы болады. Әр кесілген пальмадан өсіп келе жатқан бұтақ (жүрек) алынады, бірақ бұл ресурстың су құрамы жоғары және диетаға аз калориялық үлес қосады. Жақсы крахмалға толы ағаш табылғанда, бір немесе бірнеше әйел ағаштың түбінен басына дейін ашып, талшықты босату және жұмсарту үшін балтаның артқы жағымен жүйелі түрде соғады. Үлкен көлемде (15–50 кг) одан әрі өңдеу үшін себеттерге салып лагерьке тасымалданады. Лагерьде пальма талшығы қолмен суға толы ыдысқа бір-бірлеп малып, барлық крахмал сығылып алынады. Крахмал салынған суда ет немесе жәндік дернәсілдері қайнатылады. Бұл қоспа ыстық күйінде (қою соус тәрізді қайнатма) жейді немесе түнде салқындатып, пудингке айналдырады. Парагвайдың Мбаракайу аймағындағы кездейсоқ зерттеулер пальмалардың көптігін көрсетсе де, олардың көпшілігінде крахмал жоқ. Жақында жасалған зерттеулер көрсеткендей, кесілетін пальманы табуға шамамен 15 минут уақыт кетеді, ал кесілген 8 ағаштың тек біреуінде ғана крахмал кездеседі. Осылайша, бірнеше сағат пальмаларды іздеуге және пайдалануға жұмсағанда, ашелер сағатына 1000 калориядан астам көмірсу энергиясын ала алады.

Азық-түлік жинау кезінде ынтымақтастық

Азық-түлік алу кезінде аше азық-түлік іздеушілері жиі белгілі бір уақыт немесе күш-жігерді қажет ететін және көбінесе басқа ересек адамның немесе туыс емес баланың азық-түлік алуын арттыруға бағытталған сияқты әрекеттерге қатысады: ынтымақтастық азық-түлік іздеу. Деректер ынтымақтастық азық-түлік іздеудің кең таралған және қарқынды екенін, ол азық-түлік іздеудің жалпы уақытының үлкен бөлігін құрайтынын және күнделікті орындалатын, ықтимал құны жоғары әрекеттердің көп санын қамтитынын көрсетеді. Ынтымақтастыққа донор үшін аса қымбат емес, бірақ алушы үшін өте пайдалы болатын әрекеттер де кіреді. Ең маңыздысы, азық-түлік алу кезінде байқалатын ынтымақтастық үлгілері, жақсы зерттелген аше азық-түлік бөлісу үлгілерімен тығыз байланысты. Ынтымақтастық азық-түлік іздеудегі өзара әрекеттесу азық-түлікті қайта бөлу арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, азық-түлік алу кезіндегі ынтымақтастық, аше қоғамындағы барлық ынтымақтастық қызметтің тек бір бөлігін ғана құрайды. Шындығында, азық-түлік алу, азық-түлік бөлісу және бала тәрбиелеу, жылдамдылық, лагерь құру, қорғану сияқты басқа салалардағы ынтымақтастық – бәрі ашелер арасындағы өзара көмек және ұжымдық әл-ауқатты арттырудың біртұтас жүйесінің бөлігі болып табылады. Азық-түлік іздеу кезіндегі ынтымақтастық әрекеттері мыналарды қамтиды: басқалар үшін жол жасау; өзеннен өту үшін көпір салу; басқа адамның баласын көтеріп жүру; басқа аңшы үшін маймылды түсіру үшін ағашқа шығу; біреудің алғашқы (немесе ең жақсы) ату мүмкіндігі болғанда, екіншісіне олжаға оқ атуға рұқсат беру; басқа біреуге армадил қазуға немесе кездестірген кезде бал немесе личинкаларды алуға рұқсат беру; олжаның қашып кетуін дауыстап ескерту; іздеуді жалғастырған кезде басқа адам үшін ресурстың орналасқан жерін көрсету; пекари, пака, маймыл немесе коатині қуып жетуге шақыру; басқалардың қосылуын күту, осылайша өзінің табысын азайту; жебесі жоқ пекарилерді іздеу (жебесі бар басқа адамдар үшін өлтіру үшін); басқа аңшы атып алған ойынды көтеріп жүру; жеміс жинау үшін ағашқа шығып жеміс түсіру; басқалар үшін алқымақтарды жинауға немесе жеміс жинауға пальма ағаштарын кесу; басқалардың жолын тексеру үшін терезе ашу (кракуды табу үшін); басқалар жинаған пальма талшығын көтеріп жүру; басқалар жинау үшін жеміс ағаштарын кесу; қуып жету кезінде басқа біреуге садақ, жебе, балта немесе басқа құрал беру; басқа біреуге ресурсты қалай алу керегін үйрету үшін уақыт жұмсау; пайдалануға болатын кезде садақ немесе балта беру; басқаның жебесін табуға көмектесу; қуып жету ортасында басқа адамның садағы мен жебесін дайындау немесе жөндеу; ара ұясы туралы ескерту үшін жолға қайту; жаңа пантера іздері немесе улағыш жыландар туралы ескерту үшін басқа аңшыларға қарай жүру; басқалар келмес бұрын жолдан қауіпті кедергілерді жою. Төменде келтірілген ынтымақтастық уақыттың бағасы – ең төменгі баға, себебі деректер бастапқыда барлық ынтымақтастық әрекеттерді тіркеуге бағытталған емес. Әсіресе, қысқа мерзімді ынтымақтастық әрекеттерін жазбаларға енгізу қиын болды. Мысалы, үлгі кезеңіндегі аң аулау эпизодтарынан алынған бейнелер, өте қысқа ынтымақтастық әрекеттерінің жиірек, біз ынтымақтастық уақыты ретінде кодтамаған, ұзақ аң аулау сегменттеріне енгенін көрсетеді. Маймылдарды қуып жүрген аңшылар жиі басқаларға «орында тұрыңыз», «дыбыс шығармаңыз», «атушы болмаңыз», «бұтақ шайқаңыз», «жіпті соғыңыз» және т.б. дейді. Басқа көп аңшылар іздеуде ұқсас сұраулар көп. Мұндай бұйрық алған адам, әдетте, дереу орындайды, бұл оның олжа алу мүмкіндігін төмендетеді. Бұл оқиғалар өте жиі болды, бірақ өте қысқа уақытқа созылды (әдетте 10 секундқа жуық) және талдауларға енгізілмеді. Аше еркектері күніне орта есеппен 41 (стандартты қателік 7) минутты ынтымақтастық ретінде бағаланған азық-түлік алу әрекеттеріне жұмсайды, ал әйелдер азық-түлік іздеуде ынтымақтастыққа күніне 33 (стандартты қателік 14) минут жұмсайды. Үлкен партияда өндірілген пальма крахмалы ет сияқты бөліседі (бірақ әйелдердің өндірген крахмалының бір бөлігін жеуіне тыйым салынбаған). Бал аздап бөліседі, бірақ оның бір бөлігін өндіру кезінде қатыспаған мүшелер үшін сақтайды. Жиналған жемістер мен жәндіктер личинкалары одан да аздап бөліседі, бірақ жиналған жерде болмағандарға қайта бөліседі. Аңшының отбасы әдетте еркек үй иесі әкелген ойынның шамамен 10% -ын жейді. Басқа көптеген ресурстар үшін алушының отбасы өзінің тұтынуы үшін 50% -дан аз бөлігін сақтайды, бірақ шағын жиналған жемістердің тек 10-20% -ы отбасының шегінен тыс бөліседі. Өнімсіз қарт ашелер топтан қуылды. Туу деңгейі жоғары болды, репродуктивті жасын өткерген әйелдердің орташа бала саны 8-ден асты. Талдаулар жоғары табыс әкелетін аңшылардың және денесі ірі әйелдердің, өмір бойындағы репродуктивті сәттілігінің, әріптестерінен жоғары екенін көрсетеді. Дене мөлшерінің өзгеруі, ересек болу жасы, менопауза, өмірлік таңдаулар және т.б. туралы теорияларға қатысты толық ақпарат Хилл мен Хуртадоның 1996 жылғы «Аше өмір тарихы» еңбегінде келтірілген.