Кіріспе

Зарума, ресми түрде Вилла Реал де Сан-Антонио дель Серро де Оро де Зарума – Эквадордың оңтүстігіндегі Эль-Оро провинциясындағы қала. Ол осы провинцияның оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 1200 метр биіктікте, Виская таулары Чилла тауларынан бөлінетін Анд тауаралық жолында орналасқан. Зарума – провинцияның ең көне кантондарының бірі – Зарума кантонының орталығы. Зарума республика дәуірінің сәулетімен, алтын кендерімен, мәдениеті мен дәстүрлерімен, өнерімен, кофесімен және испан саяхатшысы Алонсо де Меркадиллоның оны құрғандығымен әйгілі. Осы ерекшеліктерінің арқасында қала материалдық және рухани құндылықтарын бағалайтын түрлі атақтарға ие болды, ал 1998 жылы Эквадордың Мәдени мұра институты оны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне кандидат ретінде ұсынды. 2019 жылы Эквадордың Туризм министрлігі (MINTUR) Заруманы «Pueblo Mágico» (сиқырлы қала) деп жариялады. Бұл бағдарламаны іске қосып, бүкіл ел бойынша танымал болған бес қаланың бірі болды.

Этимология

Зарума сөзі экичуа тіліндегі екі сөзден тұрады: сара, яғни жүгері, және ума, яғни бас. Демек, Зарума сөзі "жүгерінің басы" деп аударылады, бұл атау қазіргі жүгеріге де, мұнда табылған алтынға да берілген, ол жүгерінің түсіне ұқсас. "Сарума" жазуының "Зарума" болып қалай өзгергені белгісіз. Алайда, тарихшы Хорхе Нунес Заруманың "кішкентай тау төбесі" деген мағынасы бар екенін айтады.

Алғашқы қоныстанушылар

Ертедегі қоныс аударушылардың арасында болған сирек мемлекеттердің бірі – Сарзас, оның құрамында он бір тайпа болған: Кариамгалар, Катакохалар, Катамаюлар, Гонзанамалар, Гуаканамалар, Малакатолар, Пискобамбалар, Вилкабамбалар, Янганалар және Зарумалар.

Интеграциялау

Канар тайпасы біздің эрамыздың 500 және 1400 жылдары аралығында қазіргі Зарума кантонына қоныстанған деп саналады. Бұған Гуаикичума, Чепель, Пайама, Тренцилла, Сан-Антонио, Чива Турко, Токто Шукин, Гуартигуро сияқты маңызды археологиялық орындардың болуы куә, олардың барлығы Канар тайпасына жатқызылған.

Инкалық шабуыл

1480 жылдары Зарумаға қоныс аударған Канар тайпасын Хуайна Капак басқарған инкалар жеңіп алды. Ол қолбасшыларына солтүстікті зерттеуді бұйырғаннан кейін, инкалар Зарума алқабына шапқындап кірді және жергілікті Канар тайпасын 50 жылға құлдыққа салды. Зарумада қоныстанған инкалар, испандықтар Атауальпаны тұтқынға алғанда, оның құны үшін үлесін қосуға міндетті болды. 1533 жылы олардың басшысы Куинара осы құн төлеу үшін көп алтын жинауға шешім қабылдады. Күнделіктерде ол Катамайо ауданындағы Писко-Бамба өзенінен өтті деп жазылған, бірақ Атауальпаның өлім жазасын алғанын естіген соң, алтынды Лоха облысындағы Гуатучи хасиендасының жанындағы терең қуыстарға көміп тастады.

Жаулап алу және негізін қалау

1549 жылы бұл аймақта алғашқы испан қалаларын испан каудильосы Алонсо де Меркадилло құрды. Зарума өзінің бай алтын кен орындарына байланысты өте маңызды болды, сондықтан Испанияның Филипп II оған "Вилла де Сант-Антонио дель Серро де Оро де Зарума" атағын берді (1593 жылғы 17 қазанда Вилла-Реал де Сан-Антонио дель Серро де Оро де Зарума деп аталды). 1595 жылғы 8 желтоқсанда капитан Дамиан Менесес (Перу вице-королі Гарсия Хуртадо де Мендозаның бұйрығымен) патша жарлығын орындап, Заруманы толыққанды негіздеді. Бұл негіздің аймақ үшін зор маңызы болды, оның ішінде басым мәдениеттің таңуынан мәдени ерекшелігін жоғалту, сондай-ақ жергілікті халықтың құқықтарына қарсы әділетсіздіктің қатаң құрылымдарын қалыптастыру да болды. 1749 жылғы 20 қаңтарда жер сілкінісі қала мен оның көптеген кен орындарын қиратты. Испаниялықтардың бақытсыздығына орай, ірі жергілікті халықтың көтерілісі басталып, жаппай көшіп кетуге және қаланың тоқырауына әкелді. Осыдан кейін Зарума терең экономикалық дағдарысқа ұшырады, бірақ бірқатар кеншілердің күш-жігері мен Корольдік ресми көмегі арқасында кендерде жұмыс істеу үшін жергілікті халықты шақыруға мүмкіндік туды, бұл қаланың жағдайын жақсартуға септігін тигізді. Зерттеулер көрсеткендей, 1536-1820 жылдар аралығында Испания шамамен 2700 тонна зарума алтынынан пайда тапты.

Тәуелсіздік

1820 жылы 26 қарашада Зарума Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. Кито, Гуаякиль және Куэнка қалаларының үлгісімен, зарумалық патриоттардың бір тобы Куэнка зиялыларының қолдауымен Лоха үкіметінің күшті қарсылығына қарамастан тәуелсіздігін жариялады. Оның бостандығының негізін қалаушылар Фрай Юсто Гаона мен Франсиско Барнуэво, сондай-ақ Амброзио Малдонадо, Бонифасио де лос Рейес, Антонио Барзало, Хосе Мария Гальвес және Хосе Гусман и Роман – Лоха кеңесінің үйінде тәуелсіздік актісі саналатын құжатқа қол қойған азаматтар еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ терең дағдарысқа ұшырады. Дегенмен, оның кен өнеркәсібі толығымен жойылған жоқ.

Гран-Колумбия мен Зарума алтыны

1824 жылғы 25 маусымда Зарума Колумбияның аумақтық бөліну заңына сәйкес кантон деңгейіне көтерілді, ол оны Азуай департаментінің Лоха провинциясының құрамына енгізді. Бостандық күресуші Симон Боливар, тау-кен өндірісін қайта жандандыруға және мемлекетті басқару үшін ресурстар табуға тырысып, 1829 жылы Тау-кен заңдарын қабылдады және осы кантонға Ср. Мануэль Астудилло Саманиегоны Тау-кен судьясы етіп тағайындады.

Экономиканы қайта іске қосу

Жаңа құрылған мемлекет әлемнің түкпір-түкпірінен келген техниктер мен кәсіпкерлерді, әсіресе Зарумаға кен өндіруге инвестиция салуға шақырды. 1862 жылы Гарсия Морено Зарума муниципалитетіне пайда әкелу мақсатында кен өндірісіне салық қойды. 1876 жылы Игнасио де Вейентимилла Зарума кен орындарын зерттеу үшін неміс геологы Теодоро Вольфті жұмысқа алды. Ал 1860 жылы ағылшын инвестицияларының көмегімен және 250 000 фунт стерлингтік жалпы капиталмен "Great Zaruma Gold Mining Company Limited" компаниясы құрылды.

Эль-Оро провинциясы

1882 жылғы 29 қарашада Зарума, Мачала және Санта-Роза провинциялары аймақтың алтын байлығының құрметіне Эль-Оро деген жаңа провинция құрылғанын жариялады, және 1884 жылға дейін Зарума оның астанасы болды. 1884 жылғы 23 сәуірде Аумақтық бөлініс туралы жаңа заңмен провинция мойындалды, бірақ астанасы Мачалаға көшірілді.

Крипто-иудаизм

Көптеген жылдар бойы Zaruma және оның көршілес Лоха қаласы Эквадорда крипто-жұдайымдар үшін қауіпті пана болғандығы кеңінен хабарланды. Мұның куәлігі ретінде әдет-ғұрыптар мен ладино диалектісі келтіріледі. 2013 жылдың желтоқсан айында Израильдің елшісі Элияху Ерушальми Эл-Оро облысының әкіміне ресми сапар жасады, қала әкімі Данило Астудилло Мораның қатысуымен бірнеше кеңесшілерді, жергілікті биліктің өкілдерін, мекемелердің, мектептердің және студенттік делегациялардың өкілдерін қабылдады, сондай-ақ қаланың кілттерін салтанатты түрде табыс етті. Әкім сонымен қатар бұл аймақтың дамуына ықпал ететін ынтымақтастық салаларын құру жоспарланғанын мәлімдеді. Квеведо университетінің басшысы Хосе Рейес Агилар мал шаруашылығы секторының жағдайы және Израильмен болашақ келісімдер туралы өз пікірлерін жеткізді. Израильдің елшісі билік пен оның халқын керемет, жағымды және бірегей қаланы сақтап қалғаны үшін құттықтады, бұл қаланың сефардтық тегімен байланысын көрсетеді, сондай-ақ технология және білім беру саласында халықаралық қатынастарды дамытуға ниет білдірді.

Басқа күндер

1990 жылы Эквадордың Білім беру және мәдениет министрлігі Заруманы Эквадордың мәдени мұрасы ретінде жариялады. 1998 жылдан бері Зарума ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне ілігуге үміткерлер тізімінде тұр. 2022 жылы арахнологтар Зарумадан табылған жаңа, ірі тарантул түрін қаланың құрметіне атады: Pamphobeteus zaruma Sherwood et al., 2022.