Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зарума, ресми түрде Вилла Реал де Сан-Антонио дель Серро де Оро де Зарума – Эквадордың оңтүстігіндегі Эль-Оро провинциясындағы қала. Ол осы провинцияның оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 1200 метр биіктікте, Виская таулары Чилла тауларынан бөлінетін Анд тауаралық жолында орналасқан. Зарума – провинцияның ең көне кантондарының бірі – Зарума кантонының орталығы. Зарума республика дәуірінің сәулетімен, алтын кендерімен, мәдениеті мен дәстүрлерімен, өнерімен, кофесімен және испан саяхатшысы Алонсо де Меркадиллоның оны құрғандығымен әйгілі. Осы ерекшеліктерінің арқасында қала материалдық және рухани құндылықтарын бағалайтын түрлі атақтарға ие болды, ал 1998 жылы Эквадордың Мәдени мұра институты оны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне кандидат ретінде ұсынды. 2019 жылы Эквадордың Туризм министрлігі (MINTUR) Заруманы «Pueblo Mágico» (сиқырлы қала) деп жариялады. Бұл бағдарламаны іске қосып, бүкіл ел бойынша танымал болған бес қаланың бірі болды.
Zaruma, officially Villa Real de San Antonio del Cerro de Oro de Zaruma is a town in the south of Ecuador, El Oro Province. It is located in the south east of this province, at an altitude of 1200 metres above sea level, on an inter Andes route where the Vizcaya mountain range branches off from the Chilla mountain range. It is the seat of Zaruma Canton, one of the oldest cantons in the province. Zaruma is known for its republic era architecture, gold mines, culture and traditions, art and coffee and for having been founded by Spanish explorer Alonso de Mercadillo. These attributes have led to its receiving various titles celebrating both its tangible and intangible aspects, and in 1998 the Ecuadorian Institute for Cultural Heritage submitted it as a candidate UNESCO World Heritage Site. Zaruma was named a Pueblo Mágico (magical town) by the Ecuadorian Ministry of Tourism (MINTUR) in 2019. It is one of five communities across the country that inaugurated the programme that year.
Этимология
Зарума сөзі экичуа тіліндегі екі сөзден тұрады: сара, яғни жүгері, және ума, яғни бас. Демек, Зарума сөзі "жүгерінің басы" деп аударылады, бұл атау қазіргі жүгеріге де, мұнда табылған алтынға да берілген, ол жүгерінің түсіне ұқсас. "Сарума" жазуының "Зарума" болып қалай өзгергені белгісіз. Алайда, тарихшы Хорхе Нунес Заруманың "кішкентай тау төбесі" деген мағынасы бар екенін айтады.
The word Zaruma is formed from two quichua words: sara, which means corn, and uma, which means head. That is to say, Zaruma to translates to "corn head", a name attributed to the existing corn and to the gold mined here, which is similar in colour to a corncob. It is not known why the spelling was altered from "Saruma" to "Zaruma". However, historian Jorge Núñez claims that Zaruma means "small mountain peak".
Алғашқы қоныстанушылар
Ертедегі қоныс аударушылардың арасында болған сирек мемлекеттердің бірі – Сарзас, оның құрамында он бір тайпа болған: Кариамгалар, Катакохалар, Катамаюлар, Гонзанамалар, Гуаканамалар, Малакатолар, Пискобамбалар, Вилкабамбалар, Янганалар және Зарумалар.
It is believed that one of the few states existing among early settlers was Zarzas, which contained eleven tribes: the Cariamangas, Catacochas, Catamayus, Gonzanamaes, Guachanamaes, Malacatos, Piscobambas, Vilcabambas, Yanganas and Zarumas.
Интеграциялау
Канар тайпасы біздің эрамыздың 500 және 1400 жылдары аралығында қазіргі Зарума кантонына қоныстанған деп саналады. Бұған Гуаикичума, Чепель, Пайама, Тренцилла, Сан-Антонио, Чива Турко, Токто Шукин, Гуартигуро сияқты маңызды археологиялық орындардың болуы куә, олардың барлығы Канар тайпасына жатқызылған.
It is believed that the Cañari settled in what is now Zaruma canton between 500 and 1400 CE. This is supported by the existence of important archeological sites such as Guayquichuma, Chepel, Payama, Trencilla, San Antonio, Chiva Turco, Tocto Shuqin, Guartiguro, among others, all of which have been attributed to the Cañari.
Инкалық шабуыл
1480 жылдары Зарумаға қоныс аударған Канар тайпасын Хуайна Капак басқарған инкалар жеңіп алды. Ол қолбасшыларына солтүстікті зерттеуді бұйырғаннан кейін, инкалар Зарума алқабына шапқындап кірді және жергілікті Канар тайпасын 50 жылға құлдыққа салды. Зарумада қоныстанған инкалар, испандықтар Атауальпаны тұтқынға алғанда, оның құны үшін үлесін қосуға міндетті болды. 1533 жылы олардың басшысы Куинара осы құн төлеу үшін көп алтын жинауға шешім қабылдады. Күнделіктерде ол Катамайо ауданындағы Писко-Бамба өзенінен өтті деп жазылған, бірақ Атауальпаның өлім жазасын алғанын естіген соң, алтынды Лоха облысындағы Гуатучи хасиендасының жанындағы терең қуыстарға көміп тастады.
In the 1480s, the Cañari settled in Zaruma were overpowered by the Incas who were then under the command of Huayna Capac. After ordering his subordinates to explore the north, they invaded the Zaruma basin, enslaving the indigenous Cañari for 50 years. The Inca, now settled in Zaruma, felt compelled to contribute to the ransom of Atahualpa when he was taken prisoner by the Spanish. In 1533, their chief Quinará decided to take a lot of gold in order to pay this ransom. Records say that he crossed the river Pisco Bamba, Catamayo Canton, but on learning of Atahualpa's execution he buried the gold in deep galleries close to the Guatuchi Hacienda in Loja Province.
Жаулап алу және негізін қалау
1549 жылы бұл аймақта алғашқы испан қалаларын испан каудильосы Алонсо де Меркадилло құрды. Зарума өзінің бай алтын кен орындарына байланысты өте маңызды болды, сондықтан Испанияның Филипп II оған "Вилла де Сант-Антонио дель Серро де Оро де Зарума" атағын берді (1593 жылғы 17 қазанда Вилла-Реал де Сан-Антонио дель Серро де Оро де Зарума деп аталды). 1595 жылғы 8 желтоқсанда капитан Дамиан Менесес (Перу вице-королі Гарсия Хуртадо де Мендозаның бұйрығымен) патша жарлығын орындап, Заруманы толыққанды негіздеді. Бұл негіздің аймақ үшін зор маңызы болды, оның ішінде басым мәдениеттің таңуынан мәдени ерекшелігін жоғалту, сондай-ақ жергілікті халықтың құқықтарына қарсы әділетсіздіктің қатаң құрылымдарын қалыптастыру да болды. 1749 жылғы 20 қаңтарда жер сілкінісі қала мен оның көптеген кен орындарын қиратты. Испаниялықтардың бақытсыздығына орай, ірі жергілікті халықтың көтерілісі басталып, жаппай көшіп кетуге және қаланың тоқырауына әкелді. Осыдан кейін Зарума терең экономикалық дағдарысқа ұшырады, бірақ бірқатар кеншілердің күш-жігері мен Корольдік ресми көмегі арқасында кендерде жұмыс істеу үшін жергілікті халықты шақыруға мүмкіндік туды, бұл қаланың жағдайын жақсартуға септігін тигізді. Зерттеулер көрсеткендей, 1536-1820 жылдар аралығында Испания шамамен 2700 тонна зарума алтынынан пайда тапты.
In 1549, the first Spanish towns were established in this region by the Spanish caudillo Alonso de Mercadillo. Zaruma became very important because of its rich gold deposits, for which reason Philip II of Spain granted it the title of "Villa de Sant Antonio del Zerro de Oro de Zaruma" (Villa Real de San Antonio del Cerro de Oro de Zaruma on October 17, 1593. On 8 December 1595, Captain Damián Meneses (under the orders of García Hurtado de Mendoza, Viceroy of Peru) fulfilled the royal edict and definitively founded Zaruma. This foundation had much significance for the area, including the loss of its cultural identity due to the imposition of a dominant culture, as well as the formation of rigid structures of injustice against indigenous rights. On 20 January 1749, the city and the majority of its mines were destroyed by an earthquake. To the misfortune of the Spanish, a large indigenous rebellion erupted and resulted in a mass exodus and the ruin of the city. After this, Zaruma entered into a deep economic depression, but with the efforts of some miners and official aid from the Crown allowed the importation of native peoples to work in the mines, which allowed the improvement of the city's circumstances. Research suggests that between 1536 and 1820, Spain benefited from approximately 2,700 tonnes of Zaruman gold.
Тәуелсіздік
1820 жылы 26 қарашада Зарума Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. Кито, Гуаякиль және Куэнка қалаларының үлгісімен, зарумалық патриоттардың бір тобы Куэнка зиялыларының қолдауымен Лоха үкіметінің күшті қарсылығына қарамастан тәуелсіздігін жариялады. Оның бостандығының негізін қалаушылар Фрай Юсто Гаона мен Франсиско Барнуэво, сондай-ақ Амброзио Малдонадо, Бонифасио де лос Рейес, Антонио Барзало, Хосе Мария Гальвес және Хосе Гусман и Роман – Лоха кеңесінің үйінде тәуелсіздік актісі саналатын құжатқа қол қойған азаматтар еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ терең дағдарысқа ұшырады. Дегенмен, оның кен өнеркәсібі толығымен жойылған жоқ.
On 26 November 1820, Zaruma declared its independence from Spain. Following the examples of Quito, Guayaquil and Cuenca, a group of Zaruman patriots supported by Cuencan intellectuals declared their independence despite the fierce opposition of the government of Loja. The architects of its freedom were Fray Justo Gaona and Francisco Barnuevo, together with Ambrosio Maldonado, Bonifacio de los Reyes, Antonio Barzallo, José María Gálvez and José Gusmán y Román, citizens who signed a document at the Loja council house, now considered as its independence act. After independence, the area fell into a state of deep depression. However, its mining industry never completely disappeared.
Гран-Колумбия мен Зарума алтыны
1824 жылғы 25 маусымда Зарума Колумбияның аумақтық бөліну заңына сәйкес кантон деңгейіне көтерілді, ол оны Азуай департаментінің Лоха провинциясының құрамына енгізді. Бостандық күресуші Симон Боливар, тау-кен өндірісін қайта жандандыруға және мемлекетті басқару үшін ресурстар табуға тырысып, 1829 жылы Тау-кен заңдарын қабылдады және осы кантонға Ср. Мануэль Астудилло Саманиегоны Тау-кен судьясы етіп тағайындады.
On 25 June 1824, Zaruma was raised to the level of canton according to the Colombian territorial division law, which named it as part of the province of Loja, department of Azuay. The Liberator Simón Bolivar, trying to reenergise mining production and find resources for administering the state, passed the Mining Laws in 1829 and named Sr Manuel Astudillo Samaniego as the Mining Magistrate for this canton.
Экономиканы қайта іске қосу
Жаңа құрылған мемлекет әлемнің түкпір-түкпірінен келген техниктер мен кәсіпкерлерді, әсіресе Зарумаға кен өндіруге инвестиция салуға шақырды. 1862 жылы Гарсия Морено Зарума муниципалитетіне пайда әкелу мақсатында кен өндірісіне салық қойды. 1876 жылы Игнасио де Вейентимилла Зарума кен орындарын зерттеу үшін неміс геологы Теодоро Вольфті жұмысқа алды. Ал 1860 жылы ағылшын инвестицияларының көмегімен және 250 000 фунт стерлингтік жалпы капиталмен "Great Zaruma Gold Mining Company Limited" компаниясы құрылды.
The newly formed state invited technicians and businesses from throughout the world to invest in mining, especially in Zaruma. In 1862, García Moreno created a tax on mining in order to benefit Zaruma municipality. In 1876, Ignacio de Veintimilla hired the German geologist Teodoro Wolf to study Zaruma's mines. Later, in 1860, the Great Zaruma Gold Mining Company Limited was formed with the help of English investments and a total capital of £250,000.
Эль-Оро провинциясы
1882 жылғы 29 қарашада Зарума, Мачала және Санта-Роза провинциялары аймақтың алтын байлығының құрметіне Эль-Оро деген жаңа провинция құрылғанын жариялады, және 1884 жылға дейін Зарума оның астанасы болды. 1884 жылғы 23 сәуірде Аумақтық бөлініс туралы жаңа заңмен провинция мойындалды, бірақ астанасы Мачалаға көшірілді.
On 29 November 1882, Zaruma, Machala and Santa Rosa provinces declared the creation of a new province named El Oro, in honour of the region's gold, of which Zaruma was capital until 1884. On 23 April 1884, with the New Law of Territorial Division, the province was recognised but with its capital in Machala.
Крипто-иудаизм
Көптеген жылдар бойы Zaruma және оның көршілес Лоха қаласы Эквадорда крипто-жұдайымдар үшін қауіпті пана болғандығы кеңінен хабарланды. Мұның куәлігі ретінде әдет-ғұрыптар мен ладино диалектісі келтіріледі. 2013 жылдың желтоқсан айында Израильдің елшісі Элияху Ерушальми Эл-Оро облысының әкіміне ресми сапар жасады, қала әкімі Данило Астудилло Мораның қатысуымен бірнеше кеңесшілерді, жергілікті биліктің өкілдерін, мекемелердің, мектептердің және студенттік делегациялардың өкілдерін қабылдады, сондай-ақ қаланың кілттерін салтанатты түрде табыс етті. Әкім сонымен қатар бұл аймақтың дамуына ықпал ететін ынтымақтастық салаларын құру жоспарланғанын мәлімдеді. Квеведо университетінің басшысы Хосе Рейес Агилар мал шаруашылығы секторының жағдайы және Израильмен болашақ келісімдер туралы өз пікірлерін жеткізді. Израильдің елшісі билік пен оның халқын керемет, жағымды және бірегей қаланы сақтап қалғаны үшін құттықтады, бұл қаланың сефардтық тегімен байланысын көрсетеді, сондай-ақ технология және білім беру саласында халықаралық қатынастарды дамытуға ниет білдірді.
It has been widely reported for many years that Zaruma and its neighboring city Loja, Ecuador has been a safe haven place for Crypto Jews. Evidence includes customs and a Ladino dialect. In December 2013, Israeli Ambassador Eliyahu Yerushalmi officially visited the governor of El Oro, hosting several councillors in the presence of the mayor Danilo Astudillo Mora, the main local authorities, representatives of institutions, schools and student delegations symbolically handing over the keys of the city. The mayor also announced that this would establish some points of cooperation that would affect the development of the region. Jose Reyes Aguilar, head of the University of Quevedo, also presented some views on the reality of the livestock sector and the future agreements established with Israel. The Israeli Ambassador took the floor to congratulate the authorities and its people for preserving a wonderful, pleasant and unique city, which identifies its Sephardic descent, and offered to build international relations in the areas of technology and education.
Басқа күндер
1990 жылы Эквадордың Білім беру және мәдениет министрлігі Заруманы Эквадордың мәдени мұрасы ретінде жариялады. 1998 жылдан бері Зарума ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне ілігуге үміткерлер тізімінде тұр. 2022 жылы арахнологтар Зарумадан табылған жаңа, ірі тарантул түрін қаланың құрметіне атады: Pamphobeteus zaruma Sherwood et al., 2022.
In 1990, the Ecuadorian Ministry for Education and Culture declared Zaruma as an Ecuatorian Cultural Heritage site. Since 1998, Zaruma has been on Unesco's list of candidates for World Heritage Site. In 2022, arachnologists named a large new species of tarantula from Zaruma after the town: Pamphobeteus zaruma Sherwood et al., 2022