Кіріспе

Теріге еліктейтін материал. Жасанды былғары, сондай-ақ синтетикалық былғары деп аталатын бұл материал, жиһаз, киім, аяқ киім және т.б. мақсаттарда, нақты былғары қолдануға тым қымбат немесе қолайсыз болғанда, немесе этикалық себептерге байланысты, былғарыға ұқсас көрініс қажет болған жағдайларда оны алмастыру үшін жасалған. Жасанды былғары көптеген аттармен танымал: былғарыетте, еліктеме былғары, жасанды былғары, веган былғары, ПУ былғары (полиуретан) және плеатер.

Қолданылуы

Жасанды былғары жиі киім маталарында, жиһаз төсемдерінде, су кемелерінің ішкі жабдылуында және автомобильдердің салондарында қолданылады. Оның ең басты артықшылығы, әсіресе автомобильдерде, нағыз былғарыға қарағанда күтімге азырақ талап етіп, тез жарылмайды және түсін жоғалтпайды, бірақ кейбір жасанды былғары беті уақыт өте келе тозығып, сүртілуі мүмкін.

Мода

Құрылысына қарай, жасанды былғары тесікті әрі жел өткізетін, немесе су өткізбейтін болуы мүмкін. Тігіссіз микроталшықтан жасалған тесікті жасанды былғары киімге танымал таңдау және оны киюге ыңғайлы.

Өндiру

Жасалма былғарыны өндірудің көптеген әдістері әзірленді. Қазіргі кездегі әдіс – беткі өңдеу үшін құю қағазы деп аталатын, рельефті босату қағазын, көбінесе жоғары сапалы былғарының текстурасын имитациялайтын форма ретінде пайдалану. Бұл рельефті қағаз соңғы текстураны теріс бейнеде сақтайды. Өндіру үшін босату қағазы бірнеше пластик қабаттарымен, мысалы, ПВХ немесе полиуретанмен, сондай-ақ беттік жабынмен, түс қабатымен, көбік қабатымен, желіммен, мата қабатымен және артқы жабынмен жабылады. Нақты процеске байланысты, бұл қабаттар біріктірілген кезде ылғал немесе жартылай қатайтылған болуы мүмкін. Жасанды былғары қатайтылады, содан кейін босату қағазы алынып тасталады және қайта пайдаланылуы мүмкін. Шынайы былғарының негізгі химиялық құрамы – коллагенді өндірудің ферментациялық әдісі әзірленуде. Веган былғарысын жасау үшін биотехнологиялық процестерді қолдана отырып, саңырауқұлақтардан, ашытқылардан және бактерия штамдарынан материалдар алуға болады.

Тарихи әдістер

Ең алғашқы жасалма былғарының бірі – Престфф. Ол 19 ғасырда Германияда ойлап табылды, арнайы қабатталған және өңделген қағаз массасынан жасалған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда соғыс жағдайында рациондыққа алынған нағыз былғарының орнына ол кеңінен қолданылды. Престффты әдетте былғары қолданылатын барлық салаларда пайдалануға болады, бірақ тек жиі иілген немесе ылғалға ұшырайтын аяқ киім сияқты бұйымдарда қолдануға болмайды. Мұндай жағдайларда Престфф қабат-қабат болып келіп, біріктіру қасиетін жоғалтады. Тағы бір ерте мысал – Рексин, ол Ұлыбританияда, Манчестер қаласының жанындағы Хайдта орналасқан Rexine Ltd компаниясымен шығарылған былғары мата. Ол нитроцеллюлоза, кафур майы, спирт және пигмент қоспасымен жабылған матадан жасалған және былғарыға ұқсату үшін бедерленген. Рексин кітап мұқабасын жасауға және жиһазды қаптауға, әсіресе 1920 жылдардан бастап британдық өндірушілер шығарған автокөліктер мен теміржол вагондарының ішкі бөлігін безендеуге қолданылды. Оның құны нағыз былғарыдан шамамен төрт есе арзан болды. Поромерлер – бұл талшықты негізге (әдетте полиэстерге) пластмассадан (көбінесе полиуретаннан) жасалған материал. «Поромерлік» терминін DuPont компаниясы «порозды» және «полимерлік» сөздерінен туынды ретінде ұсынды. Алғашқы поромерлік материал – 1963 жылы Чикагодағы аяқ киім көрмесінде таныстырылған DuPont компаниясының Corfam өнімі. Corfam 1964 жылы Нью-Йоркте өткен Әлемдік көрмеде DuPont павильонының орталық экспонаты болды. Алайда, өнімді аяқ киім өндірушілеріне таныстыруға миллиондаған доллар жұмсағаннан кейін, DuPont 1971 жылы Corfam өнімін нарықтан алып тастап, құқықтарын Польшадағы компанияға сатты. Leatherette (теріден жасалған шүберек) – бұл матаның бетіне пластмасса жабылып жасалады. Мата табиғи немесе синтетикалық талшықтан жасалуы мүмкін, содан кейін ол жұмсақ поливинилхлорид (ПВХ) қабатымен қапталады. Leatherette кітап мұқабасын жасауға және 20 ғасырдың камера корпустарында жиі қолданылды. Корк былғары – бұл ысталған бөрелі ағаш қабығынан жасалған табиғи талшықты материал, ол Престффқа ұқсас.

Қоршаған ортаға әсері

Көптеген жасанды былғарыны өндіруде қолданылатын ПВХ өндірісі, оны иілгіш және жұмсақ ету үшін фталаттар деп аталатын пластификаторды қажет етеді. ПВХ мұнайды және көп мөлшерде энергияны қажет етеді, сондықтан ол қазба отынына тәуелді. Өндіріс процесінде адамдар мен жануарлар үшін зиянды канцерогендік қосалқы өнімдер – диоксиндер пайда болады. Диоксиндер ПВХ өндірілгеннен кейін де ұзақ уақыт бойы қоршаған ортада сақталады. ПВХ қоқысқа тасталғанда нағыз былғары сияқты ыдырамайды және су мен топыраққа қауіпті химиялық заттарды бөліп шығарады. Қазіргі уақытта полиуретан ПВХ-дан жиі қолданылады. Кейбір жасанды былғарыны өндіру үшін пластик қажет, ал басқалары, өсімдік негізіндегі былғары деп аталатындары, тек өсімдік материалдарын ғана қажет етеді; жасанды былғарыны өндіруге жасанды материалдардың енгізілуі экологиялық тұрақтылық мәселелерін тудырады. Дегенмен, кейбір есептерде жасанды былғарыны өндіру нағыз былғарыны өндіруге қарағанда тұрақтырақ екені айтылады, ал Kering компаниясы 2018 жылы жасаған «Қоршаған ортаға пайда және зиян» атты тұрақтылық есебінде веган былғарының өндірісінің әсері нағыз былғарыдан үштен бірге дейін төмен болуы мүмкін екені көрсетілген.