Кіріспе
Білім беру және Сока Гаккайдың екінші президенті Жосеи Тода (戸田 城聖) – мұғалім, бейбітшілік жолындағы белсенді және 1951 жылдан 1958 жылға дейін Сока Гаккайдың екінші президенті болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейбітшілікті сақтау заңын бұзғаны және соғысқа қарсы әрекеттері үшін екі жыл түрмеде отырды. Түрмеден шыққаннан кейін Сока Гаккайды қайта құруға бейілді болды. Ол Сока Гаккайдың архитекторы, оның бүгінгі күнгі болуына ең басты жауапкер деп есептеледі. Тода Цунесабуро Макигучидің шәкірті және Сока Гаккайдың бірінші және үшінші президенттері Дайсаку Икеданың ұстазы болды. Ол "адам революциясы" терминін Макигучидің білім және өмірдегі бақыт туралы ойларын "өмір бойындағы үнемі өзін-өзі жетілдіруге бағытталған ажырамас байланыс" ретінде түсіндірді. Тоданың Сока Гаккайды құрудағы басшылығы Икеданың 12 томдық "Адам революциясы" ("Ningen kakumei") атты роман-әңгімесінің тақырыбы болып табылады.
Jōsei Toda (戸田 城聖) was a teacher, peace activist and second president of Soka Gakkai from 1951 to 1958. Imprisoned for two years during World War II under violating the Peace Preservation Law and the charge of lèse majesté from against the war, he emerged from prison intent on rebuilding the Soka Gakkai. He has been described as the architect of the Soka Gakkai, the person chiefly responsible for its existence today. Toda was the disciple of Tsunesaburō Makiguchi and mentor of Daisaku Ikeda, respectively the first and third presidents of the Soka Gakkai. He used the term "human revolution" to embrace Makiguchi's thoughts on the pursuits of education and happiness in life as "inextricably connected in a lifelong journey toward continual self development." Toda's leadership in building the Soka Gakkai is the theme of Ikeda's 12 volume roman à clef, "The Human Revolution" ("Ningen kakumei")
Ерте өмір
Тода 1900 жылы Жапон теңізінің жағасындағы, қазіргі Кага, Ишикава облысындағы Шиоя ауылында балықшы отбасының он бірінші баласы болып дүниеге келді. 1904 жылы оның отбасы Хоккайдоға көшіп, Ацута балықшылар ауылына қоныстанды. 15 жасынан бастап ол өз білімін жұмыспен үйлестіріп оқыды, алдымен 17 жасында ауыстырушы бастауыш сынып мұғалімі, үш жылдан кейін толық уақытты бастауыш сынып мұғалімі болып диплом алды. 1920 жылы Токиоға көшіп, Цунесабуро Макигучимен танысты, ол бастауыш мектеп директоры және оның ұстазы болды. 1922 жылға дейін Макигучиде сабақ бергеннен кейін, Тода жеке мектеп ашып, орта мектепке түсу емтиханына дайындалып жатқан оқушыларға жеке сабақтар берді. 1923 жылы Тода мен оның әйелі алты айлық қызын жоғалтты, ал әйелі екі жылдан кейін туберкулезден қайтыс болды. Тода да осы ауруға шалдықты және жиі ауыратын. Оның қаржылық жағдайы арифметикалық оқулықтың сәтті жарық көргенімен жақсарды.
His financial fortunes changed with the successful publication and reception of his arithmetic tutorial book.
Тұлға
Юбариде сабақ бере бастағаннан кейін, жұмыстан кейін ауданның жас көміршілері саясат, тарих сияқты мәселелерді талқылау үшін оның үйіне жиналатын болды. Ол сондай-ақ мұғалімдердің жағдайын жақсарту және қабілетті мектеп басшыларын дамыту идеяларын қамтитын білім беру реформасы жөніндегі ұсынысын Білім министрлігіне ұсынғаны құжаттастырылған. 1920 жылғы күнделік жазбасына сәйкес, Хоккайдодан Токиоға көшуінің бір себебі – «әлемдік азамат» болуға деген ниеті болды. Тоданың жанды мінезі оның ұстазы, ғалым және педагог Цунесабуро Макигучидің мінезінен күрт өзгеше болды. Тода «өзінің сенімін жақсы насильдейтін, ашық, күшті, кейде бейшара, сөйлеуге жақын адам» деп сипатталған. Ол Ничирен мен Макигучидің идеяларын айқын және қуатты түрде жеткізе білді. Тода Сока Гаккай ұйымдық құрылымының біртұтастығын қамтамасыз ететін тік және көлденең байланыс желілерін құру арқылы ұйымдық жаңаруда да өзінің күшін көрсетті.
Білім беруші
Тоданың білім беру саласындағы еңбегі Макигучидің "Құндылықты құру педагогикасы жүйесі" еңбегін редакциялаумен және қаржыландырумен ең жақсы танылған болса да, ол мұғалім және автор ретінде де белсенділік танытты.
Тәрбиеші ретінде алғашқы еңбектері
Тоданың алғашқы оқытушылық қызметі Хоккайдо облысының Обари ауданындағы шалғай орналасқан Майачи бастауыш мектебінде болды, бұл көмір өндіруші қала еді. 1918 жылы ол мұнда ауыспалы мұғалім болып жұмыс істей бастады, ал бір жылдан кейін аттестациялық емтиханды тапсырғаннан кейін 6-сынып мұғалімі болып тағайындалды. 1920 жылы ол кенеттен жұмысын тастап кетті, бірақ 15 жыл бойы шәкірттерімен хат алмасып тұрды. Тоданың педагогикалық идеяларын ең толық зерттеген – Шиохара. Шиохараның сөзіне сүйенсек, Тода өзінің Миячи бастауыш мектебінің оқушыларының қажеттіліктерін ескере отырып, олардың білім алуына көмектесетін әдістемелік тәсілді жеке зерттеулері арқылы жасады, себебі олардың көпшілігі нашар отбасылардан шыққан және үлгерімдері төмен болды. Макигучи Тоданы Нисимачи бастауыш мектебіне ауыспалы мұғалім ретінде шақырды. Макигучи күштеп Токиодағы кедей балаларға арналған Микаса бастауыш мектебіне ауыстырылғанда, Тода онымен бірге жұмыс істеу үшін лауазымын өзгертті.
Жишу Гаккан
Макигучи күштеп қайта орын ауыстырылғанда, оның Широкан бастауыш мектебіне бірге баруының орнына Тода «Джишу Гаккан» деп аталатын жеке оқу орталығын ашты, онда ол құндылықты құру педагогикасын тәуелсіз түрде қолданды. Тода Мегуро станциясының жанындағы бос учаскеді жалға алып, 1924 жылы ресми түрде ашылған екі қабатты ғимарат салды. «Джишу Гаккан» екі он жыл бойы жұмыс істеді, орта білім беруге қабылдау емтихандарына оқушыларды дайындаудағы жоғары нәтижелерімен танымал болды. Тода Макигучимен кеңесіп, оқуға еркін және шығармашылық көзқарас қалыптастырды. Икеда Тоданың жартылай көркемделінген өмірбаянының кіріспе бөлімінде «Джишу Гакканды» сипаттады.
"Құндылықтарды қалыптастырушы педагогика жүйесі"
Макигучидің ең маңызды еңбегі "Құндылықты қалыптастыру педагогикасының жүйесі" 1930 жылдың 18 қарашасында жарық көрді. Осы оқиға Сока Гаккай үшін құрылған күн саналады. Макигучи Тоданың осы кітапты жариялаудағы рөлін Данияда Н. Ф. С. Грунтвигтің білім беру идеяларын таратуға атсалысқан Кристен Миккельсен Колдтың рөлімен салыстырады. Тода Макигучидің көп көлемдегі жазбаларын қолжазба түрінде жинап, ұйымдастырды, ал Макигучи оны мұқият зерделеді. "Құндылықты қалыптастыру педагогикасының жүйесі" ақырында Фузанбо баспасынан жарық көрді, оның директоры Макигучидің "Адам өмірінің географиясы" атты еңбегін басып шығарған Тайдзо Оинума болды. 1930-1932 жылдар аралығында төрт томдық басылым жарық көрді. Баспаның қиын жылдарында Тода Широкан бастауыш мектебінде оқитын көптеген Джишу Гаккан студенттерінің ата-аналарын ұйымдастырып, Макигучидің Широкан мектебінен міндетті түрде зейнеткерлікке кетуіне кешіктіру жасады. Осының нәтижесінде Макигучи мектеп директоры қызметінде жүргенде алғашқы екі томды қалағандай жариялай алды. Тода "Құндылықты қалыптастыру педагогикасының жүйесін" қолдаған 28 адамнан тұратын белгілі бір топты құруға белсенді түрде қатысты, олардың ішінде 1931 жылы Жапонияның премьер-министрі болған Цуёши Инукай да болды. "Құндылықты қалыптастыру педагогикасының жүйесі" кітабының бірінші томына Инукайдың каллиграфиялық өнері, сондай-ақ сол кездегі Ұлттар Лигасының Бас хатшысының орынбасары Иназо Нитобе, социолог Сукетоши Танабе және фольклоршы Кюнио Янагатаның алғы сөздері енгізілді.
Қосымша білім беру басылымдары
Тоданың 1929 жылы желтоқсанда жарық көрген «Катей Кёикугаку Сорон» (Үй білімінің анатомиясы: орта мектепке емтихан беру туралы және біздің бағалы балаларымызды үздік оқушыларға айналдыру) атты алғашқы еңбегі Макигучидің «Құндылықты қалыптастыру педагогикасы жүйесі» жарыққа шығу алдындағы жұмыстарына негізделген. Ол «кіру емтихандарының тозағы» мен нашар бағаларының салдарынан кемсітілген студенттердің қиын жағдайын қатты сынады. Ол балалардың ерекше қызығушылықтары мен көзқарастарын ескермей, балаларды біркелкі тәрбиелеуге тырысатын мұғалімдерді айыптады. 1930 жылы «Суирисики Сидо Сандзюцу» (Құндылықты қалыптастыру педагогикасының қағидаларына негізделген, есептеу арқылы математикаға оқулық) атты еңбегін жариялады. Бұл кітап миллионнан астам дана сатылып, бестселлер атанды. Макигучи бұл кітапты өзінің теорияларының тамаша мысалы деп бағалады, нәтижесінде «білім беру экономикасы» пайда болды, бұл студенттерге математикалық түсініктерін дамытуда үлкен прогресс жасауға көмектесті, өйткені олар өздерінің ойлау қабілеттерін жетілдірді және «құнды өмірге» қол жеткізу үшін ақыл-ойымен жұмыс істеуге үйренді. Тода сонымен қатар «Shinshin Kyozai Kankyo» (Жаңа оқу материалы: орта) атты құндылықты қалыптастыру педагогикасын тарату және насихаттауға арналған білім беру журналын құрып, басқарды. Оқу журналы алты жылдан астам уақыт бойы серия ретінде жарияланды, атауы «Жаңа оқу материалдары жинағы», «Жаңа оқу материалдары» және, ақырында «Білім беруді жаңарту» деп өзгертілді. Осы зерттеу журналдарында ол бастауыш сынып мұғалімдеріне Макигучидің педагогикасын іс жүзіне асыруға көмектесті. Бұл редакциялау және жариялау жұмыстарынан өзге, Тода «Математиканы оқыту бойынша нұсқаулар» және «Құндылықты қалыптастыру педагогикасы жүйесін құру» атты екі еңбек жазды, екеуі де құндылықты қалыптастыру білім беру қағидаларына негізделген. Ол өз әдістемелерін басқа салаларға да кеңейтті. Ол бесінші және алтыншы сынып оқушыларына арналған «Оқып, ойлауға үйрету» атты төрт кітап шығарды. Жарияланбағанымен, ол ғылым, география және тарих пәндері бойынша нұсқаулық кітабын редакциялады, онда құндылықты қалыптастыру педагогикасы жүйесі қолданылды. Соғысқа дейінгі білім беру саласына жасаған соңғы үлесі 1940 жылдың қаңтарында болды; Тода «Шогакусей Нихон» (Жапонияның бастауыш мектеп оқушылары) атты оқу журналын іске қосты, онда хат алмасу материалдары да бар болды. Әр санына кіріспе жазып, редакциялық жұмыстарға барлық күшін салды. Ол мұны елдің әскерилік жүйесіндегі қатаң шектеулерге қарамастан іске асырды.
Сока Кёику Гаккайдың негізін қалаушы
Макигучиден кейін Тода 1928-1930 жылдар аралығында Ничирен Шошу буддизмін қабылдады, бұл Макигучидің білім беру теориясы және әрбір адамның әлеуеті бар деген түйін нұсқауына "рухани өлшем" сыйлады. Тода бастапқыда жаңа дініне Макигучидай құлшыныс танытпаған, бірақ құрмет пен алғырлықтан ұстазының нұсқауларын орындап, жеке жетістіктерін Макигучидің Ничирен буддизмімен үйлесім тапқан заманауи философиялық тұжырымдарына байланыстырды. Тода Макигучидің "Sōka kyōikugaku taikei" ("Құндылықты қалыптастыру педагогикасының жүйесі") атты еңбегінің 1930 жылы жарық көруіне және "Sōka Kyōiku Gakkai" ("Құндылықты қалыптастыру білім беру қоғамы") – Сока Гаккайға дейінгі ұйымның құрылуына қолдау көрсетті. Тода Сока Кёику Гаккайдың көптеген операцияларын дерлік жеке қаржыландырған көрінеді. Соғысқа дейінгі оның таза табысы 6 миллион иеннен асып, бүгінгі шарамен есептегенде шамамен 9 500 000 АҚШ долларына тең болатын. Тода директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Оның оқу орталығының есігінің үстінде "Сока Кёику Гаккай" деген жазу болды, бұл оның ұйымның бас кеңсесі ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Ол өзінің бизнестік табысының себебін дінімен байланыстырды. Сока Кёику Гаккайға қаржылық көмек көрсеткенімен, Тода өзінің кәсіби қызметіне көбірек қызығушылық танытқандай болды. Ол өзінің иелігін кеңейтіп, 17 компанияны басқарды. Ол қызметкерлерімен және Сока Кёику Гаккай мүшелерімен бірге той жасауды ұнатты.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түрмеде
1943 жылы Макигучи мен Тоданы құдайлық императорға (lèse majesté) қарсы сөздер айту және 1925 жылғы Бейбітшілікті сақтау туралы заңды бұзу үшін үкімет тұтқындап, түрмеге қамады. Бұл заң бастапқыда солшыл топтардың «ой-сана қылмыстарын» басуға арналған болса, 1941 жылы оған діни ұйымдар да қосылды. Тода мен Макигучи 1925-1945 жылдар аралығында бұл заңды бұзғаны үшін тұтқындалған шамамен 80 000 адамның ішінде болды. Сока Кёику Гаккайдың 21 басшысы тұтқындалды, бұл ұйымның қызметін тоқтатты. Макигучи 1944 жылы түрмеде қайтыс болды, ал Тода 1945 жылы Жапонияның капитуляциясына бірнеше апта қалғанда босатылды. Түрмеде ол тамақ жетіспеушілігіне, тексеруге және физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырады, бірақ тергеушілердің имандылықтан бас тарту талабына бағынбады. 1944 жылдың басында Тода Лотос сутрасын түсіну үшін медитация жасап, оқып, жаралы ән айтуды бастады. Ол өміріне әсер еткен екі рухани оянуды бастан өткерді. Біріншісі наурыз айында Будданы «космостық өмірдің мәні» деп түсіну болды, соның нәтижесінде барлық адамның ішкі қадір-қасиетіне ие екенін сезінді, бұл Тоданың өмірінде қорқынышсыздыққа алып келді. Екінші ояну 1944 жылдың қарашасында болды, ол өзінің Жердің Бодхисаттваларының бірі екеніне көз жеткізді – Лотос сутрасында бейнеленген мифтік тұлғалар, барлық адамдардың бойындағы мейірімділік пен кешірімділік сезімін символдайды. Осы түсінікке келгеннен кейін Тода адамдардың өмірдің табиғи құндылығына оянып, басқаларды да солай етуге үйрететін заманауи қозғалысты көз алдына келтірді. Ол 1945 жылдың 3 шілдесінде түрмеден босатылды, денсаулығы нашарлап, тамақтандырудың нашарлауы мен қатал тұрмыс жағдайларының салдарынан қиын жағдайда болды. Бірақ түрмедегі тәжірибесі оған ішкі өзгеріске ұшырауға, батылдық, даналық, мейірімділік және диалогқа бейімділігін арттыруға мүмкіндік берді.
Сока Гаккайдың қайта құрушысы
1945 жылы 3 шілдеде, Жапонияның 15 тамыздағы капитуляциясына алты апта қалғанда түрмеден босатылған және екі жылдық қамауда әлсіреген Тода Сока Кёику Гаккайды қайта құруға кірісті. Оның алғашқы міндеті – жаңа ұйымның қаржылық тірегі деп білген бизнесін қалпына келтіру болды. Соғыс жылдарында ол 2 миллион иеннен астам қарыз жинақтады. Ол хат арқылы білім беру курстарынан бастап кәсіпкерлікке белсенді кірісті. Соғыстан кейінгі экономикалық жағдай тұрақсыз, инфляция мен материал тапшылығына толы болды. Көптеген жобалары сәтсіздікке ұшырады. Оның босатылуы туралы жаңалықтар таралып, соғысқа дейінгі көптеген мүшелер жеке сенімдерін қайта жаңарту үшін оған кеңес алуға келді. Тода Лотос Сутрасы және Ничирэннің жазбалары бойынша оқу лекцияларын ұйымдастырды және шағын топтардағы талқылау жиналыстарын өткізді. 1 мамырда Тода директорлар кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Ұйымның атауы Сока Кёику Гаккайден Сока Гаккайға өзгертілді, жарияланымдар қайта жаңғыртылды, жастар бөлімі құрылды және 1946 жылы мүше саны шамамен 200-ге өсті. 1947 жылы 14 тамызда Дайсаку Икеда талқылау жиналысына қатысып, Тодамен танысты; ол он күннен кейін Сока Гаккайға қосылды. Ақырында Тода 1950 жылы 12 қарашада бизнесінің сәтсіздігіне байланысты лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Ол осы бизнестік сәтсіздіктерді «Сока Гаккайға басшылық етуге жеткілікті күш жұмсамағаны үшін жоғарыдан келген жаза» деп есептеді. Тераң ойланып, 1951 жылы 3 мамырда екінші президенттік лауазымды қабылдады. Ол кезде ұйымда шамамен 3000 отбасы мүше болып тіркелген. Өз тағайындалуында ол жиналған 1500 мүшеге өмірінің соңына дейін 750 000 отбасыдан тұратын ұйым құруға бейілді екенін жариялады, бұл мақсатқа көптеген қатысушылар күмәнмен қарады.
Тоданың Сока Гаккайдың өсуіне қосқан үлесі
Тода Сока Гаккайға бірнеше маңызды және мәңгілік үлес қосты.
"Ұстаз мен шәкірттің бірлігі" ілімінің бастауышы
Тоданың Сока Гаккайдың екінші президенті ретінде атқарған еңбектері, Сока Гаккай шежіресінде "ұстаз бен шәкірттің бірлігі" деп аталатын маңызды саты болып табылады. Тода, Макигучидің шәкірттерінің ішінде сенімінен айнымаған жалғыз адам болғандықтан, түрмеде қалды. Ол Макигучидің мұрасын жалғастырып, соғыс кезінде құлап қалған ұйымды жеке және қоғамдық өзгерістерге бағытталған, халықтық қозғалысқа айналдырды. Осы арқылы ол Макигучидің құндылықты құру философиясын соғыстан кейінгі Жапония халқының қажеттіліктеріне бейімдеді. Ол "Макигучи мен Икеда арасындағы тірі байланысты" құрды. Он бір жылдық тәрбиелеу процесінде ол Дайсаку Икеданы өсірді, ол кейін 50 жылдан астам Сока Гаккайды басқарды. Страндтың сөзіне қарағанда, көптеген діни қозғалыстарда "жарату, дамыту және бекіту" үш кезеңіне сәйкес келетін үш негізгі тұлға болады. Сока Гаккай жағдайында Макигучи жаратушы болды. Тода дамытудың қиын жұмысын өз мойнына алды. Ол бастамашы Макигучи мен үшінші, халықаралық насихаттау міндетін атқарған Икеда арасындағы маңызды байланысқа айналды.
Сока Гаккайдың "өмір философиясының" сипаты
Тоданың "өмір философиясының" алғашқы іздерін оның алғашқы жарияланған оқулығында, "Үйдегі білім беру анатомиясы", сондай-ақ ең табысты оқулығында, "Арифметикаға шешінді нұсқаулық" еңбектерінде табуға болады. 1943 және 1944 жылдары Сугамо түрмесіндегі камерада отырғанда Тоданың болған түйсіктері Будданың өмірлік, таусылмас "өмір күші" мен Жердегі Бодхисаттвалардың бірі ретіндегі оның миссиясын Макигучи философиясымен тұжырымдамалық тұрғыдан байланыстырды. Тода мұны "өмірдің нағыз мағынасы" деп атады. Кейін Тода буддалық практика арқылы адамның кармасын өзгертуді білдіретін "адам революциясы" терминімен осы түйсіктерін жеткізді. Бұл термин 1947 жылы Токио университетінің президенті Шигеру Намбара қолданған сөзден алынған. Ол жапон халқының ішкі трансформациясын қажет етті, бұл әлеуметтік және саяси революцияға бағытталған оккупациялық саясаттың сәтті болуына жағдай жасады. Тода бұл терминді 1957 жылы жарық көрген өмірбаянының атауы ретінде пайдаланды. Түрмеден босатылғаннан кейін Тода өз түйсіктері туралы көп жазды және дәріс оқыды, енді оларды "өмір күші философиясы" ("seimeiron") деп атады. Маклафлин мынадай қорытынды жасады: "Тода жарты жылдан кейін түрмеден шыққанда, оны ұстазы Макигучидің естелігіне деген құрмет сезімі ғана емес, сонымен қатар мистикалық тәжірибесінде Ничиренмен, бастапқы Будда Шакьямунимен және мәңгілік Дхармамен жеке байланыста екендігіне көз жеткізген миссия сезімі жетеледі".
Ничиреннің толық шығармаларының баспашысы
Тода Сока Кёику Гаккайдың соғыс уақытындағы құлдырауының себебі "мүшелерінің доктриналық тәртібінің" әлсіздігі деп санайтын. МакЛафлиннің сөзіне сәйкес, 1951 жылы тағайындалғаннан кейін және "Ұлы Шакубуку науқаны" жарияланғаннан кейін, оның бірінші басымдығы – доктриналық оқу материалдарын жылдам жариялау болды. Оған дайындық ретінде ол оқу лекцияларының мазмұнын Лотос Сутрасын түсіндіруден Ничиреннің жазбаларын зерттеуге ауыстырды. Ол сондай-ақ 24 жетекші студенттен тұратын Оқу бөлімін құрды, олар жергілікті лекциялар оқыды. Оқу бөлімінің алғашқы өнімі – 1951 жылдың 18 қарашасында жарияланған "Шакубуку кётен" (Шакубуку нұсқаулығы) еді, ол мүшелерге басқа сенім жүйелерінен қалай басым екенін және Макигучидің құндылықтар теориясын үйретуге арналған. Онда дінді таратудың пайдасы түсіндіріліп, түрлі жағдайларда дінді қалай таратуға болатыны туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар берілді. Нұсқаулық сегіз басылымнан және 39 рет қайта басылды, сондай-ақ Макигучидің құндылықтар теориясы және Тоданың "өмір философиясы" туралы тарауларды қамтыды. Тоданың қолға алған екінші жобасы – Ничиреннің сақталған жазбаларын жинау болды. 700 жылдық тарихында Ничирен Шошху, Ничиреннің ортодоксалды ілімі екенін мәлімдегенімен, Ничиреннің жазбаларының өзінің канонын жасаған жоқ және басқа секталар жасаған жинақтарға тәуелді болуға мәжбүр болды. Көбінесе бұл жинақтарда секта маңызды деп санайтын Ничиреннің жазбалары, мысалы, "Оньги Куден" (ауызша берілген ілімдер туралы жазбалар) жоқ еді. Тода Ничирен Шошху сенімдеріне негізделген Ничиреннің жазбаларының түпкілікті басылымын шығаруға демеушілік етуді ұсынды. Бұл жұмыс Ничико Хоридің, Ничирен Шошхудың 59-шы бас діни қызметкерінің басшылығымен Оқу бөлімінің мүшелері бір жыл ішінде аяқтады. Нәтижесінде шыққан бір томдық жинақ, "Шимпен Ничирен Дайшонин гошо дзэншу" (Ничирен Дайшониннің толық жазбаларының жаңа басылымы) 1952 жылдың 28 сәуірінде, Ничиреннің 1253 жылы өз ілімдерін жариялауының 700 жылдығын атап өту үшін жарық көрді және Сока Гаккайдың Ничирен буддалық практикасы үшін ең маңызды көзі болып табылады.
Жастар бөлімінің бастамашысы
Орын алғаннан кейін көп ұзамай, 1951 жылдың 11 шілдесінде Тода "Жас жігіттер бөлімін" құрды. Оның алғашқы жиналысында төрт "корпусқа" бөлінген 187 мүше қатысты. Осы жиынға Тоданың ізбасары болатын Дайсаку Икеда да келді. Тода сөйлеген сөзінде жастардың оның үгіт-насихат науқанын жетекшелерін айтты және оларды Мэйдзи қайта жаралуының авангарды болған жастармен салыстырды. "Жас әйелдер бөлімі" 1951 жылдың 19 шілдесінде құрылды, онда бес корпусқа бөлінген 70 мүше болды. Маклафлиннің сөзінше, бұл Тоданың таралу мақсатына жетудегі екінші маңызды қадамы болды: "косен руфуді таратуға басты жауапкершілік жүктелген жастар базасын тарту және жұмылдыру". Жастар бөлімінің белсенді үгіттеу стилі, сондай-ақ "корпус командирі" және "штаб кеңсесі" сияқты әскери терминологияны қолдануы, баспасөзді қатты алаңдатты. Жастар бөлімінің мүшелері дінді көршілеріне таратумен қатар, басқа діни ағымдарды пікірсайыстарға шақырды. Бір ғалым олардың тарату әрекеттерін "әрекетке дайын, белсенді және идеологиялық" деп сипаттаса да, Жастар бөлімі жылдам өсіп, 1954 жылдың соңына қарай 10 390 мүшеге жетті.
Сока Гаккай қозғалысының архитекторы, практикалық буддизм
Маклафлиннің айтуынша, Тоданың Шәкүбуку Ұлы науқаны үшін үшінші бастамасы буддизмнің практикалық және қол жетімді көрінісін жасау болды. Соғыстан кейінгі дүрбелең кезеңдегі адамдарға Тода оптимистік және прогреске бағытталған тіл қолданды. Ол эзотерикалық емес, интуитивті түрде сөйледі, мысалы Гохонзонды «бақытты өндіретін машина» деп атады. Ол мүшелері кездесетін экономикалық қиындықтар, аурулар, отбасылық араздықтар сияқты нақты проблемалар туралы айтып, даймокуды әндетудің және тәубеге келудің негіздерін атап өтті. Шимазоно Тода дамытқан ілімдер Ничирен Шошу сектасының теологиясынан, сондай-ақ Гаккайдың негізін қалаушы Макигучиден айтарлықтай ауытқуды білдіреді деп мәлімдейді. Тоданың Ничирен Шошудың дәстүрлі ілімдерін қайта құруға бағытталған көзқарасы осы дүниенің құтқарылуының бірі болды, ол басқа заманауи және танымал буддалық қозғалыстарға ұқсас. Тода Ничирен буддизмін ұстанудың, оның таралуына күш салудың маңызды компоненті болып табылатын, зайырлы пайда әкелетінін атап өтті. Ол сенімнің күнделікті өмірде жеңіспен жүзеге асуы керектігін баса айтты. Тоданың басшылығымен 1957 жылдың 25 желтоқсанына дейін, яғни оның 1958 жылдың 2 сәуірінде қайтыс болуынан бірнеше ай бұрын, қауым мүшелерінің саны тез өсті. Ғалымдар Тоданың Сока Гаккайды құрудағы табыстылығын түсіндіру үшін әртүрлі теорияларды ұсынды. Бұқаралық ақпарат құралдары кейбір жағдайларда жаңа мүшелердің үйлерінен басқа діни жәдігерлерді күштеп алып кетумен аяқталатын агрессивті таратуға назар аударды. Автор қазіргі заманғы терминдермен мәжбүрлі әрекеттердің науқанды қолдау үшін қажетті өздігінен әрекеттерге әкелуі мүмкін бе деп сұрайды. Басқа ғалымдар қоғамның ерікті және жанашыр қабатын табудың табыстылығын оның негізі ретінде көрсетеді. Тода «кедейлер мен науқастарға» қайта-қайта сілтеме жасап, оның үгіт-насихат науқаны осындай адамдарға бағытталған екендігін және Муратаның қорытындысында «көптегендері үшін олардың жаңа діні жұмыс істегенін айқын көрсетті» дейді. Бұқаралық ақпарат құралдарында «Сока Гаккай» «ең төменгі әлеуметтік топтардың жиынтығы» ретінде суреттелген – жұмысшы тап, білімсіздер, төмен мәртебелілер. Доуэрдің айтуынша, соғыстан кейін жапон халқы «киодацу жағдайын» көрсетті, бұл жеке және ұжымдық адасу мен депрессияның жаппай жағдайы, ол соғыстың шаршауымен, аурумен, дұрыс тамақтанумен, сезімсіздікпен және үмітсіздікпен сипатталады, өйткені көптеген адамдар жұмыс және тамақ іздеу үшін қалаларға ағылды. Бұл адамдар үшін Тоданың өмірлік күшпен Будданы қайта тұжырымдауы және оның буддизмге мәдениет пен саясаттағы трансформациялық күш ретінде назар аударғаны 1950 жылдардың басында тез өсуге әкелді. Ал Уайт Тоданың ерекше тұлғасы мен оның жастарға әсерін мойындайды: олар үшін ол «үлкен ұстаз, ілімдерді жеткізуші, қолбасшы және нұсқаушы» болды. Метро Тоданың заманының зардап шеккен адамдарына жанашырлық танытып, кеңес беру қабілетін атап көрсетеді; оның ұйымдастырушылық қабілеті мен еңбек этикасы күшті болды. Сейгер Тода мен жас ұрпақтың арасындағы ерекше сәйкестікті атап көрсетеді, бұл Сока Гаккайға динамикалық күшке айналуға мүмкіндік берді, атап айтқанда, ауырып жатқан Тода мен энергикалық Икеда арасындағы қарым-қатынас.
Ядролық қарусыздануды қолдаушы
Мысалы, 1952 жылдың 17 ақпанында Тода «чикю минзоку шуги» деген ұғымын енгізді, ол «жаһандық ұлтшылдық» немесе «бір әлемдік көзқарас» деп әртүрлі аударылады. Автор Оливье Урбен қазіргі замандағы баламасы «жаһандық азаматтық» болатынын айтады, арқылы Тода мемлекет мүддесінен гөрі адамзат мүддесіне басымдық беретін дүниетанымын жақтады. 1957 жылдың 8 қыркүйегінде 50 000 Сока Гаккай жас мүшелерінің жиналысында сөз сөйлеген Тода, болашақ ұрпақтарға деген өсиеті ретінде ядролық қаруды жою туралы декларация жариялады. Шамамен бір беттік мәтін болатын бұл декларация, ядролық қақтығыста жеңімпаз да, адамзат та болмайтынын қысқаша баяндады. Бұл, ядролық қарудың қорқынышына негізделген Суық соғыс логикасын және «біз, әлем азаматтары, өмір сүруге бұзылмас құқыққа иеміз» деген қағиданы жоққа шығарды. Ядролық қаруды «адамзаттың ең үлкен зұлымдығы, біздің өзгелердің өмір сүру құқығынан айыруға деген сезімсіз және қайта-қайта дайындығымыз» деп жариялаған «Тода декларациясы» Сока Гаккай бейбітшілік қозғалысының басшылық принципі болып табылады. Рассел-Эйнштейн манифестін Даисаку Икедамен талқылағанда, сэр Джозеф Ротблат Тоданың ядролық қаруды айыптауын «моральдық көзқарас» деп сипаттады. Тоданың ядролық қарусыздануға қатысты талдаулары мен тәсілдері қалыптасып, күш алды.
Агрессивті прозелитизм
Тода «барлығына «нағыз сенімді» қысқа мерзімде жеткізудің «белсенді» тәсілі ретінде» немесе «талдап, сендіру» деп сипатталған «шакубукуға» (折伏) негізделген прозелитизмнің агрессивті әдісін қолданды. Бұл танымал баспасөзде, сондай-ақ басқа буддалық секталарда кең таралған сынға ұшырады. Кейбір деректер бойынша, Тоданың ескертулеріне қарамастан, шамадан тыс ынталы мүшелердің артық әрекеттеріне жауапты болды. Басқа ғалымдар Тоданың басшылығымен Сока Гаккайдың өсуін тек мәжбүрлі түрлендіруге жатқызуға болатын түсінікке күмәнданады. Кейбіреулер Тоданың ұйымдастырушылық шеберлігі ұйымның өсуіне себепші болды деп есептейді. 1945–1950 жылдардағы қайта құру жылдары Тода соғысқа дейінгі мүшелерін қайта жинады, ұйымның атын Сока Гаккай деп өзгертті, ұйымдық инфрақұрылымды дамытты және тарату үшін негіз қалауды бастады. Тоданың ілімдік тұжырымдамаларға және ұйымдық құрылымға бағдарламалық көзқарасы, сондай-ақ оның әлеуметтік байқаулары ұйымның жылдам өсу кезеңінде жауынгерлік және күшті, бірақ өте табысты болған прозелитистік қозғалысты құрды. Тода классикалық әдебиеттің әсерлі бейнелерін өзінің талқылаулары мен іс-әрекеттеріне енгізуде де тиімді болды. Мысалы, Тода жас жігіттерді таңдап алған жаттығу тобын «Суйко Кай» – Су маржасы клубы деп атады, бұл атау Ши Найаньға жатқызылатын Қытай әдебиетінің төрт классикалық романының бірінен алынған, ол классикалық қытай тілінде емес, халықтық қытай тілінде жазылған. Оның мақсаты – жас жігіттер тобын романдағы 108 батыр заңсыздардың қатарына қосылуға шақыру болды. Ол осы топтағы жігіттерді және «Кайё Кай» тобындағы қыздарды Гюгоның «Тоқсан үш», «Үш патшалықтың романсы», Кайнның «Мәңгілік қала», Дюманың «Конт Монте-Кристо» және Гогольдің «Тарас Бульба» сияқты классикалық туындыларды оқуға ынталандырды. Осыған орай, 1954 жылдың қазан айында Тода ақ боз атқа мініп, Гаккайдың 10 000-нан астам мүшесіне сөз сөйлегендігі айтылады: «Біз барлық діндерді жауымыз деп санауымыз керек және оларды жоюға тиіспіз». 1947 жылы Тодамен кездесу арқылы Икеданың сенімге келгені осыған дәлел. Империялық мемлекеттің соғыс пропагандасына көңілі толмаған Икеда, Тоданың өз сенімдері үшін түрмеге түсуіне, сондай-ақ олардың кездесуіндегі Тоданың хабардың айқындығына таң қалды. 1997 жылы Икеда Ничирен буддизмін тарату әдісі жергілікті жағдайлар мен уақытқа байланысты екенін және басқа діндермен диалогта «Біздің міндетіміз – адамдардың жүрегіндегі игілікті шығару және біз адам ретінде бөлісетін уайымдарға негізделіп, бейбітшілік пен бақыт үшін өз мүмкіндіктерімізбен бірлесіп жұмыс істеу» екенін айтты.
Ничирен Шошумен қарым-қатынасы
Тоданың Ничирен Шошумен қарым-қатынасы Сока Гаккай президенттігінің жылдарында түрлі жағдайлар мен қиындықтарды бастан өткерді.
Ертедегі қарым-қатынасы
Тода президенттік қызметін Ничирен Шошумен жақын ынтымақтастық орнатуға деген нық қадаммен бастады, тіпті оның осы мектепке берген бағасы кейде сынды тудырғанмен де. Ол жиі "жаман дін қызметкерлері" туралы айтты және соғыс жылдарындағы тәжірибесі оның сенімінің кейбір дін қызметкерлерінікінен мықты екеніне оны көндірді. 1951 жылдың 12 мамырында Тода Жоғарғы дін қызметкері Нисшодан ұйымның насихаттау мақсатына жету үшін арнайы Гохонзон беруді сұрады, ол 1951 жылдың 20 мамырында беріліп, Сока Гаккай штаб-пәтерінде орналастырылды. 2013 жылдың 18 қарашасында бұл Гохонзон Токиодағы Сока Гаккай бас кеңсесіне жақын орналасқан, жаңадан салынған "Ұлы Серт залына" көшіріліп, орналастырылды; бүкіл әлемнен келген мүшелер осы Гохонзонға келіп, дұға етеді.
Тануки оқиғасы
Тода, әсіресе, ультраұлттық дін қызметкері Джимон Огасавараны қатты сынға алды. Монтгомери соғысқа дейінгі жағдайды былай түсіндіреді: «Тынық мұхиты соғысы кезінде діндердің көпшілігі жапон үкіметінің әскери саясатын қолдады. Кейбір діндер саяси қысымнан құтылу үшін солай істегенмен, ақыр соңында Жапониядағы діндердің көпшілігі ультраұлттық рухына беріліп, соғысты ерікті түрде қолдады. Әсіресе, буддизмнің Ничирен дәстүрі Чигаку Танака немесе Джимон Огасавара сияқты ойшылдарды шығарды, олар Ничиреннің іліміне саяси аспектілерді сүйене отырып, жапондық әскери саясатты заңдастыратын ультраұлттық идеологияларды жасады – экспансионизм және отарлау. Бұл идеологиялар жапондық көптеген діндермен бірге қабылданады. Рэйюкай, ол шиналық қозғалыстар арқылы көптеген жаңа діндерді тудырды, мысалы, Рисшо Косекай, Танака идеологиясын қабылдап, соғыс уақытындағы қысымнан аулақ болған діндердің бірі болды». Огасавара буддизм мен синтоизмнің араласқандығын да түсіндірді, буддалық құдайлар шынайы синтоистік құдайлардың көрінісі ғана деп, синтоизмді буддизмнен жоғары қойды. Огасавараның идеологиясын қолдап, Ничирен Шошу соғыс уақытындағы үкіметтің барлық Ничирен топтарын біріктіру мақсатын болдырмауға тырысты. Тода Огасавараның Сока Кёику Гаккайға қарсы үкімет тарапынан жүргізілген репрессияға, оның және Макигучидің түрмеге қамалуына және ақыр соңында Макигучидің өліміне жауапты екенін айтты. 1942 жылы Огасавара Ничирен Шошудан шығарылды. 1952 жылы Сока Гаккай қозғалысының атына кір келтірген бір оқиға болды. 1952 жылы 28 сәуірдің қарсаңында Ничиреннің өз мектебін жариялауының 700 жылдығына орай бас ғибадатханада 4000 Сока Гаккай мүшелері қатысқан арнайы еске алу шарасы өткізілді. Огасавара Сока Гаккайдың хабарысыз діни қызметкерлікке қайта қабылданды және ол оқиғаға қатысқан. Огасавараның бар екендігі анықталғанда, Тода мен Икеда қатысқан 47 жас жігіт тобы оған қарсы шығып, соғыс кезіндегі әрекеттері үшін кешірім сұрады. Холте 47 жастың Жапондықтардың «Қырқ жеті ронин» аңызына ұқсату үшін таңдалғандығын болжайды. Бұл кезде Огасавара Тодаға тепкісімен соққы беріп, Тода оны екі рет ұрды. Огасавара соғыс кезінде жасаған әрекеттері үшін кешірім сұрауға немесе өз ілімдерінен бас тартуға қарсы болды. Жас жігіттер Огасавараны ұстап алып, діни киімін жыртып, оны Макигучидің қабіріне күшпен алып барды. Ол күмбезге қойылып, кешірім сұрау туралы хатқа қол қойды. Огасавара Сока Гаккайға қарсы шабуыл мен соққы үшін билік органдарына шағым берді, кейіннен бас діни қызметкерге шағым берді. Тода кешірім сұрағаннан кейін, Огасавараның Нисшоға қарсы сот ісімен, қоғамдық сезім оған қарсы айналды және ол екі шағымды да қайтарып алды. Бұл оқиғаға қатысты қосымша мәліметтер де бар. Бранненнің айтуынша, Тодаға ғибадатханаға кіруге уақытша тыйым салынған. Шимаданың айтуынша, ешқандай заңдық іс-қимыл жасалмаса да, бұл оқиға қоғамның ұйымды зорлық-зомбылық сектасы ретінде қарауына көмектесті, бұл жылдар бойы әлсіреген бедел. Сока Гаккай бұл оқиғаның нақты оқиғаларын ешқашан жоққа шығарған емес, бірақ оқиға туралы өз баяндамасын ұсынды. Икеда өзінің Тоданың шығармалық өмірбаянында «Адам революциясы» атты еңбегінде оқиғаның 40 беттік түсіндірмесін береді.
Кейінгі қарым-қатынасы
Бұл оқиға Тода мен Ничирен Шошу арасындағы қарым-қатынасты ұзақ уақытқа созбады. 1952 жылғы 28 сәуірде Тода Ұлы Дана Ничиреннің толық шығармаларының (Shinpen Nichiren Daishōnin gosho zenshū) бірінші басылымын жариялады – бұл Ничиреннің жазбаларының бір томдық жинағы, ол ұйымның буддистік тәжірибесі үшін негізгі көз болып табылады және бүгінгі күнге дейін қызмет етеді. Бірнеше айдан кейін, 1952 жылдың қарашасында Тайсеки-дзидің бас діни қызметкері Нисшо Тоданы 27 сәуірдегі оқиға үшін айыптады. Тода «Сока Гаккай» газетінде «Өкініш» деген мақаламен жауап берді. 1955 жылдың мамырында Огасавара «Сока Гаккай» ұйымымен туындаған жанжалға өкініш білдіретін кітапша шығарды. Уақыт өте келе Ничирен Шошу «Сока Гаккай» ұйымының қаржылық қолдауы мен мүшелерінің қажылық сапарларының арқасында бұрынғыдан да гүлденді. 1952 жылы «Сока Гаккай» Жапонияда діни ұйым ретінде заңды тіркелді, бұл Ничирен Шошу дін қызметкерлерінің бастапқы қарсылығын жеңіп өтті. Сол жылдың соңында «Сока Гаккай» ұйымының жетінші жалпы жиналысында орденнің 65-ші бас діни қызметкері болатын Ничиджун Хоригоме: «Заңның кең таралуын «Сока Гаккай» мүшелеріне сеніп тапсырамын» деді. 1954 жылдан бастап Тода Ничирен Шошуға көптеген жергілікті храмдардың алғашқы үшеуін қаржыландырып, сыйға берді. Ол Тайсеки-дзидің бес қабатты пагодасы мен Сомон қақпасын қалпына келтіруге қаражат бөлді. 1955 жылы ол Тайсеки-дзи аумағында Дай Гохонзонды орналастыру үшін Хоанденді, ал 1958 жылы – Ұлы лекция залын салдырды. (Соңғы ғимарат 1995 жылы Ничирен Шошу тарапынан бұзылды.) 1956 жылғы Жаңа жылда Ничиджун Тода салған «Сока Гаккай» туралы жоғары бағалы мәлімдеме жасады. Ничирен Шошуды қолдағанына қарамастан, Тода дін қызметкерлеріне күдікпен қарады. 1951 жылы «Сока Гаккайдың тарихы мен нанымы» атты эссесінде ол соғыстан бұрынғы өмірін, түрмеде болғандағы түсініктерін, «Сока Гаккай» ұйымын қайта құруға жасаған күш-жігерін және болашаққа қатысты алаңдаушылықтарын өз қолымен баяндады. Бұл эсседе ол сол кездегі бас діни қызметкер Нисшоны мақтап, сонымен қатар жаман дін қызметкерлері туралы қатаң ескертулер жасады. 1958 жылғы 2 сәуірде Тода қайтыс болды. Бір айдан кейін өткен «Сока Гаккай» ұйымының сегізінші жалпы жиналысында Ничиджун Тоданы мақтап былай деді: «Президент Тода оларды басшылық еткен бодхисаттваларды шақырды; олар «Сока Гаккай» ұйымында жиналды. Басқаша айтқанда, Президент Тода Мёхо Ренге-кёнің бес және жеті әрпін 750 000 [бодхисаттва] ретінде көрсетті». Тоданың қазасынан кейін Ничинжун оған «Хоккейкёнің барлық уағыздаушыларының басшысы» деген атақ берді, ол Тода «жаман адамдардың арасындағы ең ұлысы» деп саналды деді.
Өлім
Тода 1958 жылғы 2 сәуірде қайтыс болды, жаназасы оның үйінде өтті, ал табыты кейіннен Икебукуро қаласындағы Ничирен Шошу Жозай-дзи ғибадатханасына жеткізіліп, жерленді. Премьер-министр Нобусуке Киши және Білім министрі Мацунага 20 сәуірде Токиода өткен Сока Гаккайдың жаназасына қатысты, онда Жапония мен шетелден 250 000 мүше жиналды. Оқиға туралы жарияланған хабарларда екі үкімет шенеунігі мүше болмаса да, "олар құрбандық алтарының артында екі миллионға жуық сайлаушыға бас иді" деп айтылды. Тоданың қайтысынан кейін екі жыл бойы басшылыққа байланысты үзіліс болды, Гаккай президентсіз қалды, себебі оны алмастыратын адам табылмады.
Мұра
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тода Сока Гаккайды «ұлттық құбылыс» деңгейіне көтерді, мүшелерінің санын үлкен жылдамдықпен арттырып, оны «бейбітшілік пен қарапайым халықтың құқықтарын қорғайтын халықтық әлеуметтік қозғалыс» ретінде бекітті. Қозғалысты «кедейлер мен науқастардан» құралған деп сынайтын болғанымен, Тода өзінің жақтастарына мұндай сынды мақтан тұтуға үйретті. Тода Ничирен Шошудың дәстүрлі үйретімдері мен тәжірибелерін жаңғыртып, оларды заманауи адамдар үшін өте маңызды етті. Тода Сока Гаккай қозғалысын әлемдегі бейбітшілікке деген міндеттемемен тығыз байланыстырды. Ғалымдар Тоданың Икедаға ең басты ықпал еткен тұлға екенін мойындайды. Икеда болса, өзінің өміріне Тоданың тигізген әсерін көптеген жарияланған әңгімелерінде кеңінен сипаттайды. Халықаралық Сока Гаккай мен оның президенті тарапынан жүзеге асырылған көптеген хабардар ету шаралары 1957 жылы Тоданың «біз, әлем азаматтары» атынан ядролық қаруды және оның пайда болу логикасын тоқтату туралы айтқан үндеуіне тікелей байланысты. Осы бастамалардың қатарында: 1980-ші жылдары Хиросима және Нагасаки қалаларының қолдауымен құрылған «Ядролық қару: әлемімізге төнетін қауіп» көрмесі; 2007 жылы «Зорлық мәдениетінен бейбітшілік мәдениетіне: ядролық қарудан бос әлемге» көрмесімен бірге іске қосылған «Ядролық қаруды жою үшін халықтың он жылдығы» науқаны; және 2012 жылы «Сіздің бағалайтын нәрсеңіз – ядролық қарудан бос әлем үшін» көрмесі. Тоданың ядролық қаруды жою жөніндегі үндеуі қазіргі таңда 1996 жылы Икеда құрған Тода жаһандық бейбітшілік және саясатты зерттеу институты арқылы жүзеге асырылуда. Институт конференциялар ұйымдастыру, кітаптар жариялау және «Peace & Policy» жылдық журналын шығару арқылы бейбітшілік зерттеулерін қолдайды. Тода институты үш негізгі тақырыпқа баса назар аударады: Адамның қауіпсіздігі және құқықтары, Диалог және зорлықсыз қақтығыстарды шешу, Әлемдік басқару және әлемдік азаматтық. Ол үш маңызды мәселеге нақты шешімдер табуға ұмтылады: Ядролық қаруды жою, БҰҰ реформасы және экологиялық тұрақтылық пен әлеуметтік әділдік арқылы тұрақты бейбітшілік. Тоданың түрмеде өткізген тәжірибесі және Сока Гаккайды құруға жасаған күш-жігері жапон режиссері Тосио Масуданың екі фильмінде бейнеленген: 1973 жылғы «Адам революциясы» (Ningen Kakumei) және 1976 жылғы «Адам революциясы II» (Zoku Ningen Kakumei), екеуі де Toho компаниясымен түсірілген және оларда басты рөлдерді сомдаған.