Кіріспе

Бахаи-азалилердің бөлінісі Бабтың жазбаларында уәделенген тұлға ретінде Бахауллаһты бабилердің көпшілігі қабылдаған кезде орын алды, осылайша олар бахаилерге айналып, азалилер деп белгіленген бабилердің қалдығы қалды. Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахауллаһ 1863 жылы өзінің мәлімдемесін жариялағаннан кейін бұл бөлініс туды, нәтижесінде баби қауымының көпшілігі қолдау білдірді, ал қалған топтың басшысы болған Субхи Азал қарсылық көрсетті.

Баб

Сийид Әли Мұхаммед – Персияның Шираз қаласынан келген саудагер. 25 жасында ол өзін Құдайдың жаңа және тәуелсіз көрінісі, сондай-ақ исламның уәде етілген Қаим немесе Михдиі деп жариялады. Алғашқы жазбаларында ол Баб атауын қабылдады, яғни «Есік», Шейхтердің түсінігі бойынша ол Құдайдың жақын арада келетін Көрінісі немесе Пайғамбарына апаратын ‘есік’ болатын. Сондықтан оның ізбасарлары Бабилер деп аталды. Кейін ол өзінің тек Михдиге немесе Бабқа апаратын қақпа ғана емес, сонымен қатар Қаим, яғни Уәде етілгеннің өзі екенін мәлімдеді. Бабтың жазбаларында «Құдай көрсететін» деп аталатын қайта оралатын Мәсіх туралы ұғым бар. Бабтың ілімі кеңінен тараған сайын, ислам үкіметі оның ізбасарларын мемлекеттік дінге қауіп төндіретін күш деп қарастырды. Үкімет пен Баби күштері арасында бірнеше әскери қақтығыстар болды. Баб 1850 жылдың 9 шілдесінде Табризде тұтқындалып, ату арқылы жазаланды.

Мұрагерлік

Баб өзінің көптеген көрнекті жазбаларында Уәде етілген Біреу туралы айтқан, оны көбінесе "Құдай ашып көрсететін Біреу" деп атаған, ал өзі "Құдай ашып көрсететін Біреудің қолындағы сақина" ғана екенін білдірген. Баян – Құдай ашып көрсететін Біреу туралы үлкен әңгіме, және Баб әрқашан өзінің жазбаларын Құдай ашып көрсететін Біреудің келуімен байланысты талқылаған. Бабтың бірнеше жазбаларында Құдай ашып көрсететін Біреудің келуі жақын арада болады делінген. Кейіннен бұл тақташаларды әзілилер де, бахаилер де Бабтың басшылықты тапсыруының дәлелі ретінде түсіндірді. Бір жазуда, көбінесе "Бабтың өсиетнамасы" деп аталатын, Субхи Азал Бабтың қайтыс болғаннан кейін бабилердің басшысы ретінде тағайындалғандығы айтылады. 27-аятта Субхи Азалға "Құдай ашып көрсететін Біреуге бағынуға" бұйрық берілген сияқты. Бұл жазудың бірнеше нұсқасы бар, және Браун өзінің аудармасында осы хаттың көшірмесі Бабтың емес, Субхи Азалдың қолымен жазылғандығын атап көрсеткен. Браун Кипрде Субхи Азалға жасаған сапары туралы айта келіп, Бабтың өзінің қолымен жазылған түпнұсқа құжатты көргенін мәлімдеген. Бабтың түпнұсқалық құжаттарын жинаудағы қиындықтарға, Браун Кембриджде болғандықтан қоса, әзілилердің арасында кең таралған тақия (сырын жасыру) немесе өз сенімдерін жасыру тәжірибесі де кедергі келтірді. Браун мұның бәрін білмеген көрінеді. (Төмендегі "Әзіли Тақия (сырын жасыру)" бөлімін қараңыз.)

Басшылық және қарсылық

Субхи Азалдың басшылығы даулы болды. Ол көбінесе Баби қауымынан шетте тұрып, Бағдатта жасырынып, сыртқы түрін өзгертіп уақыт өткізді, тіпті бірнеше рет Бабқа адалдығын жоққа шығарды. Адрианопольде (қазіргі Эдирне, Түркия) Бахаулла жаңа құрылған Баби қауымының анық көшбасшысы болды, соның нәтижесінде Бахаулла мен Субхи Азал арасында толық үзіліс болды. Сол кездегі мәліметтерде Субхи Азал Бахаулланың жергілікті моншадағы шаштараздың қолымен өлтірілуін ұйымдастыруға тырысқаны айтылады. Шаштараз, Мұхаммед Әли Исфахани, бұл ұсыныстан бас тартып, қауымға қауіп туралы ескерту жасады. Бахаулла "барлық жағдайда сабырлы, тыныш және мейірімді болуға" кеңес берді. Бұл оқиға Устад Мұхаммед Әли и Салманидің жеке баяндамасына сәйкес қайталанды, онда Субхи Азал оны да Бахаулланың ваннада өлтірілуіне көндіруге тырысты. Соңында Субхи Азал Бахаулланы улауға тырысты, бұл оны бір уақытқа ауыр сырқатқа ұшыратты және қалған өмірі бойы қолының дірілдеуіне себеп болды. Кейіннен Азалдың ізбасарлары Бахаулланың өзі басқаларды улауға тырысқанда, қасақана уланып қалғанын мәлімдеді. Смит бұл дау туралы Бахаилердің баяндамалары сенімді көрінеді деп атап өтті. Ақырында Бабилердің көпшілігі Бахаулланың "Құдай көрсететін" ретінде таныды және оның ізбасарлары өздерін Бахаилер деп атауды бастады. Тергеу Бахаулланың кінәсін жоққа шығарса да, үкіметке Бахаулла мен Субхи Азалдың діни талаптарды таратып, болашақта тәртіпсіздік тудыруы мүмкін екенін хабарлады, бұл «Баби» көшбасшыларының одан әрі жер аударылуына әкелді. Осман билігі бастапқыда Бахаулланың қамауын күшейтті. Бірақ Бахаулланың қылмысқа қатысы жоқ екені анықталғаннан кейін, олардың түрмедегі жағдайы жеңілдетілді.

Бөлісуден кейін

Бағаулла бабилердің басым көпшілігі тарапынан "Құдай көрінетін еткен" деп мойындалды, ал оның ізбасарлары өздерін бахаилер деп атай бастады. 1908 жылға қарай бахайлердің саны жарты миллионнан бір миллионға дейін жеткен, ал Субхи-Азальдың ізбасарларының саны жүзге жуық болды. Субхи-Азаль 1912 жылы Кипрдің Фамагуста қаласында қайтыс болды, ал оның ізбасарлары Азалилер немесе Азали бабилері деп аталады. МакЭоин Иранның Конституциялық революциясында белсенділік танытқан Азали бабилерінің қайтысынан кейін Азали бабизмінің дамуы тоқтап, одан қалпына келмегенін, себебі енді танылған көшбасшы немесе орталық ұйым жоқ екенін атап көрсетті. Дүниежүзілік діндер дерекқоры 2010 жылы 7,3 миллион бахай дінін ұстанушы бар екенін көрсетті және былай деді: «Бахай діні – соңғы 100 жылда БҰҰ-ның барлық аймақтарында халық санынан жылдам өскен жалғыз дін; осылайша, Бахай діні 1910 мен 2010 жылдар аралығында ең жылдам өскен дін болды, ол БҰҰ-ның дерлік барлық аймақтарының халқынан кем дегенде екі есе жылдам өсті». Бахай дінінің деректері 1991 жылдан бері әлемдегі бахай халқының санын «5 миллионнан асады» деп бағалап келеді. Бахай статистикасына жүгінуге болады. Бағаулланың қайтысынан кейін діннің басшылығы Бағаулланың ұлы Абдул-Бахаға көшті, ол Бағаулланың өзі тағайындаған және бахайлердің басым көпшілігі тарапынан қабылданған еді. МакЭоин Субхи-Азальдың өзінің ұлы Яхья Давлатабадиді мұрагері етіп тағайындағанын, бірақ Яхья Давлатабадидің діннің істеріне қатысқанына көп айғақ жоқ екенін атап өтті. Шоги Эффенди Мирза Яхьяның Даулатабадтан Ақа Мирза Мұхаммед Хадиді (Мирза Хади и Давлата Абади) мұрагері етіп тағайындағанын, бірақ ол кейіннен Бабқа және Мирза Яхьяға деген сенімінен бас тартқанын хабарлады. Мирза Яхьяның үлкен ұлы өзі бахай дініне кірген көрінеді.

Азали Тақия (Айқындық)

Тәқия (көрсетілу, немесе сенімдерін жасыру) бабилер арасында кең таралған. Тәқия салдарынан кейбіреулер баби дінінің ілімдерін және тарихын өзгертіп, бұрмалап жіберді.

Азалиден бөлініс көрінісі

Азалис Бахаулланың құдайлық дәуірлерін мерзімі жетпеген деп мойындамады, ал әлем Құдай Мәшһүр ететін Адам пайда болуына дейін Бабтың заңдарын қабылдауы керек екенін айтты.