Кіріспе

Панирандық партия (حزب پان‌ایرانیست) – режим ішіндегі шағын және жартылай оппозициялық партия саналады, 1971 жылға дейін Бахрейннің тәуелсіздігіне Иранның келісімін ресми түрде айыптағанға дейін қызмет етуге рұқсат етілді. 1975 жылы партия жабылып, «Жаңару партиясына» (Resurgence Party) біріктірілді. Ол ірі ұлтшыл партия – «Ұлттық фронттың» (National Front) кейде қолдаушысы болды және идеологиясы тұрғысынан ұлтшыл бағытта болды. Панирандық партия коммунизмге қарсы ұйым болып, Тегеран көшелерінде Иранның «Тудех» партиясының (Tudeh Party of Iran) топтарымен үнемі қақтығысты. 1940 жылдардағы мән-жайлар бойынша ол «әлемдік көзқарасты ұлтшыл партия» (secular ultranationalist party) деп сипатталса, ал 1960 жылдардың ортасында – «әлемдік көзқарасты ұлтшыл» (secular nationalist) партия деп аталды. Қазіргі уақытта партия 1979 жылдан кейінгі Иран үкіметінің пан-исламизміне, сондай-ақ Иранның аумақтық тұтастығы мен мәдени-цивилизациялық мұрасын жоюға бағытталған пан-арабистік және пан-түркістік сыртқы қауіптерге қарсы тұрады. Аймақтағы пан-арабистік және пан-түркістік партиялардан өзгеше, Панирандық партия Иранның бұрынғы жерлерін қайтаруды ирредентистік жоспарлар арқылы қолдамайды, және оның саяси бағдарламасында мұндай жоспарлар қарастырылмаған. Керісінше, ол Иран цивилизациялық кеңістігінің мәдени интеграциясын жақтайды. Панирандық партия 2009 жылы Иранның «Жасыл қозғалысын» (Iranian Green Movement) қолдады, ал оның идеялары 2010 жылдары Иран мен Сауд Арабия арасындағы келіспеушіліктер мен қақтығыстар кезінде оның ұстанымдарын тактикалық тұрғыдан қабылдаған консерваторлар тарапынан қайта жаңғыртылды.

Өмірбаян

XX ғасырдың басында Иранға ағылшын-совет әскерлерінің басып кіруі ирандықтардың арасында наразылық тудырды, олар патша Реза Шахты елдегі осындай шетелдік күштерге қарсы күшсіз деп санады. Елде, әсіресе астана Тегеранда Ресей, Англия, Үндістан, Жаңа Зеландия, Австралия және кейін Америка сарбаздары болды. 1941 жылы Иранға жасалған ағылшын-советтік шабуыл ирандықтар арасында ұлтшылдық сезімнің күшеюіне және бірқатар студенттік қозғалыстарға ықпал етті. Осы жаңа топтардың бірі – «Анжоман» деп аталатын құпия ұлтшыл партизандық ұйым болды. Британдық-американдықтардың Моссадекке қарсы жасаған төңкерілісінен кейін шах диктаторлық билікті орнатып, Mellat Iran және Ұлттық майданды қоса алғанда, барлық саяси ұйымдарды тыйым салды. Біраз уақыттан кейін Панирандық партия Мәжілісте ресми оппозицияға айналып, Пезешкпур спикер болып сайланды. Бірақ шындығында партияның саяси күші мен ықпалы шамалы болды және оның орны көбінесе символдық сипатта болды. 1960 жылдардың соңында Әмір Аббас Ховейда үкіметі кезінде Иран Императорлық қайта жаралу партиясы (Растахиз) аясында бір партиялық диктатураға айналды. Пезешкпур Мәжілісте белсенді болып, Иран талап еткен Бахрейндегі британдық үкімге қарсы сөйледі. Ол сол кезде Ирандағы ең эксклюзивті аудандардың бірі саналған және оның операциялық базасы болған Хоррамшаһр қаласында тұрақты түрде тұрды. Хузестан облысында партия алғаш рет үлкен ықпалға ие болды, ал Иранның қалған бөлігінде партияның әсері өте аз болды. 1978 жылы төңкеріс басталғанда Пезешкпур және шахпен одақтас болған басқа да саясаткерлер елден қашып, эмиграцияға кетті. Партияның негізін қалаушы Мұхаммед Реза Амели Техрани революциялық соттан өлім жазасын алып, 1979 жылдың мамыр айында атылды. Шахқа қарсы болған Mellat Iran және Ұлттық майдан сияқты ұлтшыл қозғалыстар елде қалып, Мехди Базарғанның уақытша революциялық үкіметінде маңызды рөл атқарды. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін, уақытша үкімет құлағаннан кейін Хомейнидің Жоғарғы жетекші болып сайлануымен, барлық ұлтшыл топтарға, сондай-ақ Туде партиясы сияқты социалистік және коммунистік қозғалыстарға тыйым салынды. 1990 жылдардың басында Пезешкпур жаңа Жоғарғы жетекші Әли Хаменеиге кешірім сұрап хат жазып, Иранға қайтып оралуға ниеттенгенін және саясаттан мүлдем шет қалуға уәде берді. Хаменеи кешірімді қабылдап, Пезешкпурдың бұрынғы саяси қызметін қайта бастамауы үшін оған елге оралуға рұқсат берді. Бірақ, кейін Пезешкпур тағы да саяси аренаға оралып, Иранда Панирандық партияны қайта құрды. Ол партия құрылымын реформалады және Форухар қарсы болған және бастапқыда бөлінуге себеп болған ескі ұйымдық идеологияның көп бөлігін тастады. Алайда, Панирандық партия мен Mellat Iran арасында келісімге келе алмады және олар жеке ұйымдар ретінде жұмыс істеуді жалғастырды. 1999 жылғы студенттік демонстрациялардан кейін Панирандық партияның көптеген мүшелері тұтқындалды және партия басшылығының тоғыз мүшесі, соның ішінде Пезешкпурдың өзі Ислам революциялық сотына шақырылды. Оларға қарсы тағылған айыптардың бірі – ресми партиялық газет «Ұлттық егемендік» беттерінде үкіметке қарсы насихат тарату болды. 2004 жылдың жазында Мохсен Пезешкпурдың өміріне қастандық жасауға тырысқан, оның автокөлігін жүргізіп келе жатқан, барлау министрлігінің жасырын агенті болуы мүмкін адам Тегерандағы үйінің алдында сәтсіз аяқталды. 2011 жылдың қаңтар айында Панирандық партияның негізін қалаушы Мохсен Пезешкпур Иран үкіметінің үй қамауында қайтыс болды. Нәтижесінде Реза Кермани Панирандық партияның жаңа Бас хатшысы болып жарияланды. Реза Кермани 2013 жылдың 30 қаңтарында Гохардашт түрмесінде 18 айға қамауда болғаннан кейін, денсаулығының нашарлауынан қайтыс болды. Бұл түрмедегі жағдайлар көптеген адамдар тарапынан адамгершіліксіз деп танылды және халықаралық деңгейде сынға ұшырады.

Ұйым

Форухар мен Пезешкпур арасындағы ең басты айырмашылықтар ұйымдық құрылым мен саясатта болды, алайда идеологиялық даулар да болды. Форухар демократияға және басқа ирандық партиялармен, тіпті солшыл бағытты топтармен де ынтымақтастыққа берілгендігін қатыра айтса, Пезешкпур авторитарлық тәсілді жақтады және ұлттық емес ұйымдармен одақтасуға қарсы болды. Дегенмен, көптеген ұлтшыл топтар ресми түрде тыйым салынғандықтан, басқа ұлтшыл топтармен одақ құру да сирек кездесетін немесе мүлдем болмайтын жағдай еді. Пезешкпур басшылығымен Панирандық партия мүшелеріне әскери шендер мен атақтар беріліп, айқын жарымәскери құрылымға көшті. Партияның барлық белсенді мүшелері, ерлер де, әйелдер де, партия шараларына униформа киіп келетін. Форухар бұған қарсы күшті ұстаным білдірді, бірақ бұл жарымәскери сипат көбінесе символдық болды және партия мүшелері қару-жарақ ұстамады. Қарапайым мүшелер униформа киюге міндетті емес еді. 1960 жылдардың соңынан бастап Пезешкпурді әрдайым қорғау үшін бірнеше жеке күзетші тағайындалды. Партияның символы – қиылысқан теңдік белгісі (≠), теңсіздікті білдіретін. Бұл Ұлыбритания және Ресей сияқты шетелдік державаларға қатысты еді және Иранның ұлттық егемендігі мен мүддесін бәрінен жоғары қою қажеттігін көрсететін панирандық көзқарас болды. Партия әдебиеттерінде бұл символға тағылған философиялық мағынасы – шындығында, елдер арасында теңдік жоқ және әрбір ел өзгелерден жоғары көтерілу үшін күресуі керек, әйтпесе жоғалып кету қаупі бар екендігін білдіреді. Осы символизм мен философия Форухар мен Пезешкпурдың арасындағы дауды шиеленістірді. Басқа ұлтшылдар Пезешкпурдың Мосадеқті қолдамағанын және Шах үкіметінде Меджлис спикері ретіндегі рөлін сынады, өйткені бұл лауазымның нақты билігі болған жоқ. Ұлтшыл лидерлер оның Бахрейннің бөлінуіне қарсылық көрсетудегі сәтсіздігін оның қызметінің таза символдық екендігінің дәлелі деп қарады. Пезешкпур Иранға оралғаннан кейін партияны қайта құруға кіріскенде, ол және басқа бұрынғы партия лидерлері ұйымның бұрынғы жарымәскери құрылымынан және авторитарлық саясатынан бас тартып, көптік пен демократияға адал екендіктерін жариялады, сондай-ақ басқа оппозициялық топтармен ынтымақтастыққа дайын екендіктерін білдірді. Олар партияның бастапқы символикасын сақтап қалды.