Кіріспе

Мәдениет пен технологиядағы құбылыс. Материалдық мәдениет пен материалдық емес мәдениет арасындағы айырмашылық мәдени кешігу деп аталады. Мәдени кешігу термині мәдениеттің технологиялық жаңалықтарға қол жеткізуге уақыт қажеттігін және осы кешігуден туындаған әлеуметтік проблемаларды білдіреді. Басқаша айтқанда, мәдени кешігу мәдениеттің әртүрлі бөліктері арасындағы өзгеріс жылдамдығы тең емес болғанда, материалдық және материалдық емес мәдениет арасындағы алшақтық туындайды. Мәдени кешігу тек осы идеямен ғана шектелмейді, сонымен қатар теория мен түсіндірмеге де қатысты. Ол әлеуметтік проблемаларды анықтау және түсіндіру арқылы қоғамдағы болашақ проблемаларды болжауға көмектеседі. Бұл термин алғаш рет Уильям Ф. Огбурнның 1922 жылғы «Мәдениетке және бастапқы табиғатқа қатысты әлеуметтік өзгерістер» еңбегінде қолданылған. Джеймс В. Вудвард түсіндіргендей, материалдық жағдайлар өзгере қалғанда, бейімделу мәдениетінде өзгерістер болады, бірақ бейімделу мәдениетіндегі бұл өзгерістер материалдық мәдениеттегі өзгерістермен дәл сәйкес келмейді, осы кешігу мәдени кешігу болып табылады. Егер адамдар қоршаған ортаның және технологияның қарқынды өзгеруіне бейімделмесе, ол мәдениеттер арасындағы қашықтыққа немесе алшақтыққа әкеледі. Бұл технологиялық детерминизм идеясымен үйлеседі, яғни технология өз мәдени құндылықтары мен әлеуметтік құрылымының дамуын анықтайды. Яғни, технологияның қоғамға тәуелсіз әсер ететінін болжауға болады. Дегенмен, бұл міндетті түрде технологияға себептілік тағайындамайды. Керісінше, мәдени кешігу жаңа технологияларға бейімделу кезеңіне зерттеуді бағыттайды. Әлеуметтанушы Уильям Ф. Огбурнның айтуынша, мәдени кешігу – материалдық мәдениеттің қарқынды және көп көлемді дамуы мен өзгеруіне байланысты, ал материалдық емес мәдениет өзгеріске қарсы тұрып, ұзақ уақыт бойы тұрақты болып қалатын әлеуметтік құбылыс. Бұл идеалдар мен құндылықтарды физикалық заттардан гөрі өзгерту қиындығынан туындайды. Мәдениеттің осы екі аспектісінің қарама-қарсы табиғатына байланысты жаңа технологияны қабылдау өте қиынға соғады. Бұл адамдардың өз қоғамы мен мәдениетінен өзгешеленуіне әкелуі мүмкін. Материалдық және материалдық емес мәдениет арасындағы бұл айырмашылық Огбурнның 1922 жылғы әлеуметтік өзгерістер туралы еңбегінің де үлесі болып табылады. Огбурнның мәдени кешігудің классикалық мысалы – автомобильдер жылдам және тиімді болған кездегі бейімделу кезеңі. Қоғамның жаңа, тиімді көліктерге бейімделген инфрақұрылымды құруы үшін біраз уақыт қажет болды. Себебі адамдар өзгеріске оңай бейімделмейді және бейімделуге уақыт керек. Сондықтан, «мәдени кешігу» термині пайда болды.

Мәдениет пен табиғи табиғаттың әлеуметтік өзгеруі (1922)

Мәдениет пен бастапқы табиғатқа құрметпен қарау арқылы әлеуметтік өзгерістер – Огбурнның 1922 жылғы еңбегі. Бұл жұмыс әлеуметтік өзгерістер мен оларға жауап беру мәселелеріне назар аударуда шешуші роль атқарды. Ол бұл еңбегінде алғаш рет материалдық және материалдық емес мәдениет арасындағы қалыптасқан айырмашылықты сипаттау үшін «мәдени ыңғайсыздану» (cultural lag) терминін енгізді. Огбурнның сөзіне сүйенсек, дәстүрлі мәдени құндылықтар мен әлемдегі техникалық жағдайлар арасында үзіліс бар. Бұл еңбектер жинағы әлемдегі мәдениет пен әлеуметтік өзгерістерді зерттейді. «Мәдениет және өзгерістер туралы» жинағындағы тұжырымдар мен ақпараттар бүгінгі күнге дейін де маңызды және пайдалы болып табылады.

Авторы: Алвин Тоффлер

Алвин Тоффлер "Болашақ шогы" кітабында адамдардың қысқа мерзім ішінде тым көп өзгеріске ұшырағанда сезінетін күйреуге ұласатын стресс пен бағдарсыздықты сипаттайды. Тоффлер қоғамның индустриалды қоғамнан "супер индустриалды" қоғамға өзгеруде екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, осы үдемелі өзгерістердің нәтижесінде адамдар мәдениеттен өзгешеленгендей сезінеді. Тоффлер қоғамдағы өзгерістердің үдеуі мен адамның реакция беру қабілетінің шектеулілігі арасында тепе-теңдік орнату қажет деп санайды. Тоффлер жылдам өзгерісті баяулатуға немесе тіпті бақылауға талпыну мүмкін екенін, сондай-ақ болашақ қоғам дайын болмас бұрын келгеніне мүмкіндік бар екенін мәлімдейді. Тоффлер тепе-теңдікті сақтаудың жалғыз жолы – әлеуметтік және жаңа жеке реттегіштерді құру екенін айтады. Мәдениеттің қарқынды өзгеруін қалыпқа келтіру және бақылау үшін стратегиялар жасау қажет.

Авторы: Ричард Л. Бринкман, Джун Э. Бринкман

Мәдени жаңқа: Тұжырымдама және теорияда Ричард және Джун Бринкман мәдени жаңқа теориясы мен тұжырымдамасының мәнін ашады. Олар мәдени жаңқа ұғымын қолдайтын және қарсы дауыс көтеретін аргументтерді егжей-тегжейлі қарастырады. Олар Огберннің мәдени жаңқа туралы тұжырымдарын бағалап, оларды оңай түсінікті етеді. Бұл еңбек мәдени жаңқаның болуын және оның қоғамдағы мәдени өзгерістерді болжау мен сипаттау мүмкіндігін бағалайды. Сонымен қатар, бұл еңбек әлемдік әлеуметтік-экономикалық саясатта мәдени жаңқа тұжырымдамасының маңыздылығын зерттейді.

Материалдық және материалдық емес мәдениет

Материалдық және материалдық емес мәдениет екеуі де мәдени жаңқа теориясының маңызды бөлігін құрайды. Бұл теорияға сәйкес, материалдық мәдениет материалдық емес мәдениеттен гөрі жылдам дамиды және өзгереді. Материалдық мәдениет – технология мен инфрақұрылым сияқты физикалық заттар, ал материалдық емес мәдениет – дін, идеалдар және қағидалар сияқты физикалық емес ұғымдар. Материалдық емес мәдениет материалдық мәдениеттен қалыс қалуына себебі, адам реакциясының жылдамдығы материалдық өзгерістерден әлдеқайда баяу болуында. Жаңа өнертабыстар мен адам өмірін жеңілдететін заттар күн сайын жасалып жатыр, бірақ дін мен идеалдар сияқты нәрселер осыншалықты жылдам өзгермейді. Сондықтан мәдени жаңқа пайда болады, егер жаңа өнертабыс адамдардың идеалдарына қарсы келсе, оны қабылдап, пайдалану үшін уақыт керек болады.

Материалдық мәдениет

Материалдық мәдениет – әлеуметтанушылар қолданатын термин, ол адамдар жасаған барлық физикалық заттарды қамтиды, олар мәдениетке мағына береді немесе анықтайды. Бұл – қолмен ұстап, сезіп, дәм татып, көзімен көріп, сезімдер арқылы байқауға болатын материалдық нәрселер. Бұл терминге үйлер, шіркеулер, машиналар, жиһаз және адамға қандай да бір сезім тудыратын кез келген зат жатуы мүмкін. Сонымен қатар, көзге көрінбейтін, бірақ пайдалануға болатын кейбір нәрселер де осы терминге кіреді. Мысалы, интернет және теледидар да материалдық мәдениеттің құрамына жатады. Материалдық мәдениет жылдам өзгеріп, адам қай жерде өмір сүретініне байланысты да түрленіп отырады. Әлемнің әртүрлі аймақтарында қоршаған ортаның әсерінен әртүрлі қиындықтар туындайды, сондықтан материалдық мәдениет әр жерде әрқалай болады. Мысалы, Токио қаласының орталық бөлігіндегі үйлер Техас штатының Остин қаласындағы үйлерге қарағанда кішкентай болады.

Материалдық емес мәдениет

Материалдық емес мәдениет – әлеуметтанушылар қолданатын, мәдениетті қалыптастыратын идеялар, құндылықтар, сенімдер және ережелер сияқты материалдық емес нәрселерді білдіретін термин. Әлемнің әр жерінде әртүрлі сенім жүйелері, діндер, мифтер мен аңыздар кездеседі. Бұл материалдық емес нәрселер бұрынғы буыннан жеткен ақпарат немесе бүгінгі әлемде біреудің ойлап тапқан жаңа идеялары болуы мүмкін. Материалдық емес мәдениет материалдық мәдениеттен көбінесе қалып қояды, себебі адамдар қолданатын материалдық затты жасау, олардың ұстанатын сенімдер мен идеалдар жүйесін құрудан оңай. Материалдық емес мәдениет әлемнің қай жерінде болса да, әртүрлі болады. Өйткені әлемнің әртүрлі аймақтарындағы және түрлі ортадан шыққан адамдар әртүрлі идеалдар мен сенімдерде тәрбиеленеді, бұл қоғам мен мәдениетті қалыптастыруға көмектеседі.

Мәдени кеудешілік проблемалары

Мәдениеттің артта қалуы қоғамға түрлі жағдайларда проблемалар туғызады. Мәдени кешігу мәселесі жаңа технологияны енгізу тақырыбындағы кез келген талқылауға қатысты болады. Мысалы, шешек жасушаларын зерттеудің пайда болуы көптеген жаңа, әлеуетті пайдалы медициналық технологияларға жол ашты; алайда, бұл жаңа технологиялар медицинада шешек жасушаларын қолдану туралы маңызды этикалық сұрақтарды да тудырды. Осы мысалда, мәдени кешігу – адамдардың этикалық мәселелерге байланысты жаңа, мүмкін пайдалы медициналық тәжірибелерді пайдаланудан сескенуі. Бұл материалдық мәдениет (шешек жасушаларын зерттеу) мен материалдық емес мәдениет (этикалық мәселелер) арасындағы үзілісті көрсетеді. Мәдени кешігу мәселесі болып саналады, себебі заманауи технологияны қолдану бойынша кең әлеуметтік келісімге келудің қажеттілігі орындалмаса, әлеуметтік ынтымақтың бұзылуына және әлеуметтік қақтығыстардың күшеюіне әкелуі мүмкін. Мәдени кешігудің тудыратын тағы бір мәселе – әлеуметтік қақтығыстардың өршуі. Кейде адамдар қоғамда болып жатқан өзгерістерден қалысқандарын сезінеді және оларға қоғамның ағысына қайта оралу үшін бар күштерін жұмсайды. Бұл мәдени кешігуді жоюға бағытталған жарысқа алып келуі мүмкін. Мысалы, 1980 жылдары қарулану жарысы қызған бақты. Бұл бір елдің ядролық энергияны тиімді және қауіпсіз пайдалану жолын тапқанымен байланысты. АҚШ ядролық энергияны қаруға айналдыра бастағаннан кейін, көптеген елдер ядролық энергияның осыншалықты қауіпті емес екенін түсініп, өздерінің жаппай қырып-жою қаруларын жасауға кірісті. Мәдениеттің бір қыры өте жылдам өзгеріп, қоғам оған дайындала алмай немесе бейімделе алмай қалғанда да мәселелер туындауы мүмкін. Бұл бұрынғы көлік түрлерінің автомобильдерге ұтылуынан көрініс тапты. Автомобильдердің өндірісі мен иеленуінің тез өсуіне байланысты қоғам осы өзгеріске ілесе алмады. Көшелерді кеңейту, жол ережелерін жасау және жылқыларға арналған бөлек жолақтар автомобильдер кең таралғаннан кейін ғана енгізілді. Бұл жаяу жүргіншілер мен жаңа автомобильдерді жүргізушілер үшін қауіпті жағдайларға әкеп соқты. Кейде қоғам болашаққа дайын болмайды, бұл белгілі бір адамдар немесе топтар үшін қауіпті жағдайларға алып келуі мүмкін.