Кіріспе

Гётеборг I кемесінің көшірмесі

Швецияның Гётеборг кемесі – 1738 жылы жасалған шведтік Шығыс Индия компаниясының Гётеборг I кемесінің желкенді көшірмесі (кейінірек бірнеше онжылдықтан соң салынған үлкен Гётеборг II кемесімен шатастырмау керек). 1745 жылдың 12 қыркүйегінде Гётеборг қаласының жанында, үшінші Қытай сапарынан оралып келе жатқанда кеме батып кеткенімен барлық теңізшілер аман қалды. Көшірменің құрылысы 1995 жылы басталды, корпусы 2003 жылы суға түсірілді, ал теңіз жабдықтары 2005 жылы алғаш рет толық сынақтан өтті. Көп уақыт көшірмені қалай қайта жасауды зерттеуге кетті. 2008 жылы Гётеборг Балтық теңізі бойынша алғашқы саяхатын аяқтады. Бұл әлемдегі ең ірі жұмыс істеп тұрған ағаштан жасалған желкенді кемелердің бірі. 2023 жылдың 26 сәуірінде Гётеборг теңізде құтқару операциясын жүргізіп, рулін жоғалтып, ағысқа түскен яхтаға көмек көрсетті.

Швед Ост-Инд компаниясы

Швед Ост-Инд компаниясы 1731 жылдың 14 маусымында Шығыс Азияда сауда жасау мақсатымен құрылды. Бұл компания португал, голланд, даниялық, француз және ағылшын Ост-Инд компанияларының жолын жалғады. Гетеборг қаласында орналасқан компания, 15 жылға созылған алыс Шығыс саудасына монополия құқығын алды, швед ағашы, шайыр, темір және мысын шай, фарфор және жібекке айырбастады. Компания 82 жыл бойы жұмыс істеді, оның кемелері 37 түрлі кемелерді пайдалана отырып, 131 сапар жасады. Компания соңында банкротқа ұшыраса да, жұмыс істеген жылдарының көп бөлігінде үлкен пайда тапты және Швеция тарихына әртүрлі жағынан әсер етті.

Бастапқы кеме

Гётеборг Стокгольмдегі "Терра Нова" кемешілігінде (skeppsvarv) салынған және 1738 жылы теңізге түсірілген. Жазушы Бьёрн Аландердің айтуынша, 1700 жылдары осындай кемені салуға шамамен бір жарым жыл уақыт кеткен. Ол Швеция астанасында салынды және Гётеборг деп аталды, себебі Швецияның Шығыс Үндістан компаниясы Гётеборг қаласында орналасқан және барлық экспедициялар осы порттан басталып, сонда аяқталады. Кеменің алғашқы сапарында 1739 жылы 30 зеңбірек және 144 адам экипажы болды. Кеме Қытайға үш рет сапар жасады, ал 1745 жылы Гётеборг портына қарай бет алғанда суға батып кетті. 30 ай теңізде болғаннан кейін, кеме тоқтау орнына жеткенге аз уақыт қалғанда, ол Knipla Börö деп аталатын белгілі жартасқа шағылысты. Бұл қалай болғаны әлі де жұмбақ, бірақ түрлі теориялар бар. Кеме жартасқа тіреліп қалды, ал жүктің көп бөлігі – шай, фарфор, дәмдеуіштер мен жібек құтқарылды. Кеме көп жылдар бойы су бетінен жақсы көрінді, бірақ уақыт өте келе оның қалдықтары теңіз түбіне шөкті.

Суға бату

Қазіргі заманғы жазба деректердің жетіспеуіне байланысты кеме неге құрлыққа тірелгені әлі анық емес. Гётеборг кемесінде өте тәжірибелі ұшқыш, Бреннодан шыққан Каспар Маттиссон (1712–1783) болды, ол апат кезінде жеті жарым жылдан бері ұшқыш қызметін атқарған. Дегенмен, кеме кенеттен су астындағы Хуннебёдан тасына – 18 ғасырда Книпла Бёре, кейін Гётеборгс Грунде ("Гётеборг тасы") немесе Остиндибадарна ("Шығыс Үндістан сулары") деп аталған – тірелді. 1745 жылғы 19 қыркүйекте капитан Эрик Мореен мен экипаж Гётеборг қалалық сотына (Göteborgs Rådhusrätt) жасаған бірлескен мәлімдемесінде 12 қыркүйекте ауа райының ашық және қолайлы болғаны, желдің оңтүстік-батыстан немесе батыс-оңтүстік-батыстан соққандығы айтылды. Бұл идеалды жағдай еді, себебі жел кеменің қанаттарына тікелей соқты. Ривёфьорденді кешіп өтетін кеме Гёта өзенінің (Göta älv), Солтүстік өзеннің (Nordre älv) ағынымен кездесті. Апатқа дейін кеменің навигациясы мен жүзуі дұрыс болған сияқты. Кеме белгілі бір жылдамдықпен жүзіп бара жатқанда, кенеттен оңға бұрылып, тасқа соқты. Бұл құбылыстың себебі қазірге дейін ұмытылған гидрографиялық феномен – "өлген су" болуы мүмкін. 1745 жылғы қыркүйекте Гёта өзенінің сағасындағы гидрографиялық жағдайлар жақсы белгілі. 1744–45 жылдары қыс бойы ауыр қар жауғанына байланысты Гёта өзенінің су ағыны әдеттен тыс жоғары болды. 1745 жылы Венерн көлінің деңгейі де өте жоғары болды. Бұл факторлардың бірігуі Älvsborgsfjorden шығанағына құйылатын тұщы судың көлемін арттырып, тұщы және тұзды су қабаттарына әсер етті, 12 қыркүйекте "өлген су" пайда болуына қолайлы жағдай жасады. Мүмкін, Гётеборг кемесі соңғы рет бағытын өзгертетін кезде "өлген суға" түсіп, рульдік басқаруын жоғалтып, бағытынан шығып, құрлыққа тірелген болуы мүмкін.

Қазба жұмыстары

1984 жылдың 9 желтоқсанында «Маринаркеологиялық қоғам» Гетеборг бөлімі (MASG) бес мүшесі кеме апаттаған жер, Хуннебаданға суға түсті. Қатысушылардың бірі, MASG төрағасы Андерс Вэстфельт есебінде былай деп жазды: «Ауа райы жақсы, күн ашық, ауада ыстық. Солтүстік-батыс жел. Су температурасы. Әлсіз ағыстар. Судағы көріну: тереңдік , көріну тереңдік , көріну шамамен тереңдік , көріну шамамен. Суға түсулер сағат 12:00 мен 13:00 аралығында жасалды. 38 фарфор бөлігі табылған. Олардың үшеуі дерлік зақымдалмаған. Бұл заттар теңіз түбіндегі жұмсақ шөгінділерде табылған. Барлық табылған заттар түбінде болды. Қазба жұмыстары жүргізілмеді, су сорғысы қолданылмады. Табылған заттар Гетеборг теңіз мұражайына тапсырылды. Теңіз түбінде шашырап жатқан көптеген фарфор сынықтары табылды. 1986 жылы мұрағаттардағы зерттеулер мен апат орнын тексеру 1738 жылғы «Гётеборг» кемесі екенін растады, және Гетеборг теңіз мұражайы Швецияның Ұлттық мұралар кеңесінен осы орынды қазуға рұқсат алды. Сонымен қатар, Шығыс Үндістан «Гётеборг» қоры (бірінші қоры) құрылды, бұл сол кездегі Швециядағы ең толыққанды теңіз археологиялық зерттеулерінің бірінің басталуын білдірді. Қазба мақсаты, басқалармен қатар, «Гётеборг» кемесінің апатын Гетеборг тарихы және 1700 жылдардағы шведтік Шығыс Үндістан компаниясының маңызы туралы білім тарату үшін негіз ретінде пайдалану болды. Қазба жұмыстары 1986–1992 жылдары жаз айларында жүргізілді. Теңіз түбі алдымен су асты және жақтық сонармен зерттелді. Екіншіден, дайверлер металл іздегіштермен және зерттеу құралдарымен осы орынды тексерді. Қазба жұмыстарын жеңілдету үшін іздеу аймағы, өлшемдері , өлшемдері бар шаршылардан тұратын тор жүйесіне бөлінді. Дәл осы жерде дайверлердің екі үлкен сорғы құрылғысы болды, олар лай мен сазды үлкен ілгектерге сорып алып, ең кішкентай табылған заттарды сұрыптауға мүмкіндік берді. Жүк пен кеме қалдықтары жылдар бойы майлы сазбен бірге қалың қабатқа айналып, оған ену қиын болды. Қазба кезінде барлығы 5750 зат тіркелді. Көбінесе фарфор, көк және ақ, қоңыр глазурьмен көк және ақ, және тапсырыс бойынша жасалған түрлі-түсті заттар. Бұдан басқа, табылған заттардың ішінде шай, аналық перленең қабықшалары, галангал, бұрыш, жібек мата, «тутанего» сабалары (олардың құрамында 99% мырыш, 0,5% темір бар), пактонгпен шатастырмау керек, зеңбірек доптары, қорғасын оқтар, рапира саптары, қылыш тұтқалары, қанаттар және офицерлер мен экипажға тиесілі заттар бар. Компанияның сақталған жүк тізімімен салыстырғанда, қазбадан табылған заттар бастапқы жүктің шамамен 10 пайызын құрады. Қазба жұмыстары кезінде кемені тапқан дайверлер арасында «Гётеборгтың» көшірмесін салу туралы ой пайда болды. Кемені қазу және қайта құру туралы шешім ғалымдардың, еріктілердің, мамандардың, демеушілердің және жұртшылықтың қызығушылығын тудырды. Осылайша, 18 ғасыр тарихы, Қытаймен және шведтік Шығыс Үндістан компаниясымен сауда туралы білім едәуір артты.

Гётеборг қайта жаңғырды

1984 жылы "Гётеборг" кемесінің қалдықтары табылғаннан кейін, оның көшірмесін жасау идеясы туды. Көшірме кемеге негіз 1995 жылдың 11 маусымында салынды. Бұл жұмыс Гётеборгтағы Гёта өзенінің жағасындағы қолданыстан шыққан Эриксбергс кемежайында жүргізілді. Салтанатты рәсімдерді Андерс Вэстфельдт басқарды, екі күміс монета – біреуі 1745 жылғы, екіншісі 1995 жылғы – ұзын кеменің жартылай бөлшектеріне орналастырылды. Кеме іргетасын қалау рәсіміне 3000-ға жуық адам қатысты, олардың ішінде Volvo компаниясының директоры Сёрен Гилл және профессор Йорген Вейбулл болды. Жобаға Альф Остерхолмнің батасы берілді. Кеменің құрылысын және тарихи дизайнын Жоаким Северинссон жасады. Кеме жобалары 1995 жылдың қараша айында Det Norske Veritas халықаралық классификациялық қоғамы бекітті. Эриксбергс кемежайынан 6-шы құрылыс алаңының үштен екі бөлігі, үлкен порталды кран және құрғақ док қалды. Осы алаңда "Гётеборгты" салу үшін жаңа кеме құрылыс алаңы бой көтерді. Құрылыс алаңының үстіне жаңа кеме залы, ағаш шеберханасы, ұстахана, желкен тігу шеберханасы және мейрамхана, кеңселер мен конференц-залдар сияқты заманауи құрылыстар салынды. Кемежайының құрылысы қайта пайдаланған жерде болғандықтан, оны латын тіліндегі Terra Nova ("жаңа жер") деп атау өте сәйкес болды, дәл сол жерде түпнұсқа кеме салынған. Кеме ескі, дәстүрлі техникаларды пайдаланып салынды және түпнұсқаға мүмкіндігінше жақын жасалды. Бір шағын өзгеріс – палуба биіктігі 10 см-ге арттырылды, себебі бүгінгі теңізшілер өз ата-бабаларынан сәл биік. Сыртқы түрі түпнұсқаға сәйкес болса, ішкі жағы өте заманауи. Кемеде дизельдік қозғалтқыштармен жұмыс істейтін электр жүйесі мен винттері бар. Қозғалтқыштар тек портта навигация үшін және төтенше жағдайларда қолданылуы тиіс еді, бірақ Қытайға сапар кестесін сақтау үшін қолайсыз жел болғанда да пайдаланылды. Басқа да жақсартуларға спутниктік навигация, байланыс құралдары, экипаж үшін заманауи жабдықтар (ас үй, дәретхана, кір жуғыш машиналар, тұзсыздандыру қондырғылары, желдеткіштер, тоңазытқыштар), су өткізбейтін бөлімдер және өрттен қорғау жүйелері (өрт сөндіру жүйелері, өрт гидранттары және т.б.) кірді. Бұл жаңа технологияның көп бөлігі ұлттық және халықаралық қауіпсіздік ережелерін орындау үшін қажет болды. Кеме 2003 жылдың 6 маусымында үлкен салтанатты шаралармен және Швеция патшалық отбасының өкілдерінің қатысуымен суға жіберілді. Кеменің жабдықталуына 10 тонна мақта арқан, 1000-ға жуық блоктар мен зығырдан жасалған желкендер қолданылды. Бәрі де 18 ғасырдың техникасын пайдаланып жасалған. Алғашқы сынақ теңізге 2005 жылдың 18 сәуірінде басталды.

Қаржыландыру

2005 жылы жоба аяқталғанда оның құны шамамен 250 миллион швед кронасы (шамамен 40 миллион доллар) болды, оның 40 пайызы мемлекеттік қаражат есебінен, ал қалғаны демеушілерден түсті. Кеме жылдар бойы екі қортың қамқорлығында болды. Бірінші қорға Volvo, SKF, Stena Line және Гетеборг порты сияқты компаниялар кірді. Бұл қор кемені Қытайға жасаған сапарының соңына дейін қаржыландырды және 2010 жылы оның экономикалық міндеттемелері аяқталды. Одан кейін көп ұзамай, кеме үшін коммерциялық емес екінші қор құрылды. Бизнес Швед Ост-Инд Компаниясы Ltd. компаниясымен басқарылады. 2011 жылдың қаңтар айында кеменің болашағы туралы сұрақтар туды. Гетеборг муниципалитеті демеушілер экспедициялар мен басқа да іс-шараларға қаржы салса, кеменің күтімін жүргізуге дайын екенін білдірді. Сондай-ақ, операцияны дереу тоқтату және кемені мұражайға айналдыру туралы да ұсыныс жасалды. 2011 жылдың ақпан айында Västra Götaland аймақтық кеңесі кемеге қатысты болашақ жоспарларды кейінге шегерді. 2019 жылдың тамызында Greencarrier Group компаниясы Götheborg кемесінің болашақ теңіз саяхаттарын қолдап, қаржыландыратынын жариялады. Кеме әлемнің әртүрлі порттарына баруды жоспарлап отыр, сондай-ақ түрлі теңіз жарыстарына қатысуы мүмкін. Қытайға жаңа экспедиция ұйымдастыру туралы да әңгімелер жүріп жатыр.

Атауы

Кеменің көшірмесі үшін дұрыс атау – Гётеборг III. Бұл 1745 жылы Гётеборг сыртында батқан I Гётеборгтың көшірмесі. 1786 жылы Гётеборг қаласында екінші кеме – Гётеборг II – салынды. Ол SOIC кемелерінің арасындағы ең үлкені болды және Кантонға үш рет сапар жасады: 1788 жылдың 2 ақпанынан 1790 жылдың 13 мамырына дейін, 1791 жылдың 13 қарашасынан 1793 жылдың 12 маусымына дейін, ал 1795 жылдың 5 желтоқсанында кеме Кантонға бағыт алды, бірақ 1796 жылдың 8 наурызында Гётеборгтен шығып келе жатқанда Кейптаунда қаза болды.

Экипаж

Бастапқы кеме өз портынан шыққанда 130-дан астам экипаж мүшесі болуы мүмкін еді. Бұл жоғары тәуекелді және қиын жағдайлардағы жұмыс болғанына қарамастан, компания осы жақсы төленетін жұмыстарға теңізшілерді жұмысқа алуда ешқандай қиындыққа тап болмады. Жаңа келгендердің көпшілігі кедей жастар, шаруалардың ұлдары болатын, байығу мүмкіндігін іздеп келді. Көшірме кемеде 80 теңізші жұмыс істейді.

Ту

"Гётеборг" Ост-Индия кемесі қалыпты швед туымен жүзетін жолаушылар кемесі ретінде жіктеледі. Бірақ портта тұрғанда, кеме бастапқы кеме жүзіп жүрген SOIC (Svenska Ostindiska Companiet, "Швед Шығыс Үнді компаниясы") туының ескі, үшбұрышты нұсқасын көтеруге құқылы. Швед қайықтарында қолданылатын ту – қарапайым, тікбұрышты ту. Швед әскери кемелері немесе әскери командирді тасымалдайтын кемелер швед байрағын – үш мүйізді немесе үшбұрышты және тілшелі тікбұрышты туды көтереді. Швед Ост-Инд компаниясы өз кемелерінде екі бөлікті немесе үшбұрышты туды қолданды. Мақсаты – кемені соғыс кемесіне ұқсатып, пираттардың назарын аудармау еді. Бұл сол кездегі ту туралы ережелерге қайшы келетін нәрсе еді. 1751 жылы патшалық жарлықпен үшбұрышты туды пайдалануға тыйым салынды, бірақ SOIC бұған көңіл бөлмей, туларын Кантоннан тапсырыс берді. 2012 жылы Риксдагқа ұсынылған меморандумда тыйымды алып тастау туралы ұсыныс жасалды. Алайда, бұл ұсыныс қабылданбады және жарлық әлі де күшінде.

Маркалар

Швеция поштасы 2003 жылдың 4 қазанында Гётеборгты бейнелейтін төрт марка шығарды.