Кіріспе
Фёдора – Умберто Джорданоның Артуро Колаутти либреттосына негізделген, Викториен Сардудың 1882 жылғы «Фёдора» пьесасы бойынша жазылған үш актілі операсы. «Андреа Шенье» және «Сибирь» операларымен бірге, бұл Джорданоның ең танымал туындыларының бірі. Опера алғаш рет 1898 жылдың 17 қарашасында Милан қаласындағы Лирикалық театр сахнасында композитордың дирижерлігімен қойылды; Джемма Беллинцони Федора рөлін, ал Энрико Карузо – оның сүйіктісі Лорис Ипанов рөлін сомдады.
Fedora is an opera in three acts by Umberto Giordano to an Italian libretto by Arturo Colautti, based on the 1882 play Fédora by Victorien Sardou. Along with Andrea Chénier and Siberia, it is one of the most notable works of Giordano. It was first performed at the Teatro Lirico in Milan on 17 November 1898 conducted by the composer; Gemma Bellincioni created the role of Fedora with Enrico Caruso as her lover, Loris Ipanov.
Құрастыру тарихы
1889 жылы Умберто Джордано Сара Бернхардттың (пьеса осы үшін жазылған) басты рөлде ойнаған Театра Беллини ди Неаполиде Сардудың «Федора» пьесасын көрді. Пьеса көпке танылды және «федора» шапқысы осы пьесаның атымен атала бастады. Ол дереу Сардудан пьеса негізінде опера жазуға рұқсат сұрады, бірақ Сарду бастапқыда бас тартты, себебі сол кезде Джордано салыстырмалы түрде белгілі емес композитор болатын. 1894 жылы «Регина Диаз» операсының премьерасынан кейін Джорданоның баспагері Эдоардо Сонзогно Сардудан қайта сұрады. Дегенмен, Сарду Сонзогноның ойынша, тым жоғары гонорар талап етті. Тек үшінші рет, 1896 жылы «Андреа Шение» операсының сәтті аяқталуынан кейін операны қою туралы келісімге қол жеткізілді.
Өнер тарихы
Оның тұңғыш қойылымы Миландағы Teatro Lirico Internazionale театрында болды. Федора рөлін Джемма Беллинцони, ал Лорис Ипанов рөлін Энрико Карузо орындады. Опера алғашқы кешінде үлкен жетістікке ие болды және көп ұзамай Малер оны Вена мемлекеттік операсына, содан кейін Парижге алып келді, онда Массене мен Сен-Санс оған ризашылық білдірді. Федораның АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілісі 1906 жылдың 5 желтоқсанында Нью-Йорк Метрополитен операсында өтті, онда Карузо граф Лорис, Лина Кавальери Федора рөлінде, ал Артуро Вигна дирижерлік етті. Опера Меттің 1906/1907 және 1907/1908 маусымдарында сегіз рет қойылды, ал 1920 жылдары қайта жаңғыртылып, 1923 және 1926 жылдар аралығында тағы 25 рет сахналанды. Бірақ 20 ғасырдың ортасына қарай опера талғамы өзгерді және Италиядан тыс жерлерде опера сирек қойылды. Италияда ол 1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдары танымал болды, Мария Канилья, Мария Каллас, Рената Тебалди, Магда Оливеро, Антониетта Стелла, Марселла Поббе, Джузеппе ди Стефано және Марио дель Монако сияқты белгілі сопрано және тенорлар үшін мүмкіндік болды. 1990 жылдары Федораға деген қызығушылық қайта оянды, Вена мемлекеттік операсында, Ла Скалада, Нью-Йорк Метрополитен операсында, Чикаго лирикалық операсында, Корольдік опера театрында, Ковент-Гарденде, Вашингтон ұлттық операсында және Буэнос-Айрестегі Колон театрында жаңа қойылымдар жасалды. 1990 жылдан кейінгі қойылымдардағы танымал әншілер: Мирелла Френи, Рената Скотто, Агнес Бальтса, Катия Риччарелли және Мария Гулегина Федора рөлінде; ал Пласидо Доминго, Хосе Каррерас және Хосе Кура Лорис рөлінде. Федораның соңғы қойылымдарының арасында 2003 жылы Вена мемлекеттік операсында, 2004 жылы Ла Скалада, 2006 жылы Лондонның Голландия паркі операсында және 2022/2023 жылдары Метрополитен операсындағы қойылымдар бар.
1-ші акті
Санкт-Петербург, 1881 жыл. Граф Владимир Андреевичтің сарайында қысқы түндіз, ертең граф Владимир Андреевичке үйленетын Федора ханшайым келіп, оған деген махаббатын ("Quanti fior Ed ecco il suo ritratto") әнмен білдіреді. Ол Владимирдің басқа әйелмен опасыздық жасағанын білмейді. Шымыр-шымыр шана қоңырауы естіліп, Владимир жансаулап әкелінеді. Дәрігерлер мен дін қызметкері шақырылады, ал қызметшілер сұраққа тартылады (Дмитрий: "Синьоре, alle otto e mezzo"; Сирилло: "Egli mi disse"). Федора өзінің мойнындағы әсем Византиялық крестіне (ария: "Dite coragio Su questa santa Croce") ант етеді, Андреевичтің өлімі үшін кек алатынын айтады. Бұл кісі өлтіруші, күдік бойынша Нигилистерге жақын граф Лорис Ипанов болуы мүмкін. Де Сирикс (дипломат) және Гретч (полиция инспекторы) тергеу жоспарлайды.
Princess Fedora, who is to marry Count Vladimir Andrejevich the following day, arrives and sings of her love for him ("Quanti fior Ed ecco il suo ritratto"), unaware that the dissolute Vladimir has betrayed her with another woman. The sound of sleigh bells is heard and Vladimir is brought in, mortally wounded. Doctors and a priest are summoned, and the servants are questioned (Dimitri: "Signore, alle otto e mezzo"; Cirillo: "Egli mi disse"). Fedora swears on the jeweled Byzantine cross she is wearing (aria: "Dite coragio Su questa santa Croce") that Andrejevich's death will be avenged. It is proposed that Count Loris Ipanov, a suspected Nihilist sympathizer, was probably the assassin. De Siriex (a diplomat) and Gretch (a police inspector) plan an investigation.
Ариясы
"Amor ti vieta" ("Сүйіспеншілік сізге тыйым салады") – операның ең танымал ариясы және көбінесе тенорлар оны концерттерде, әсіресе қосымша нөмір ретінде орындайды. Бұл қысқа арияны (шамамен 1 минут 51 секунд) граф Лорис II актіде Федораға өзінің махаббатын жариялағанда айтады. Көрермендердің бірден сүйіктісіне айналған бұл арияны операның премьерасында Энрико Карузо қайта орындаған. Энрико Карузо – Толық опера жазбалары (Naxos 8.110703) жинағының 1-томында Джорданоның өзінің фортепианода сүйемелдеуімен Карузоның орындауында осы арияны тыңдауға болады. Бұл жазба 1902 жылы жасалған.