Кіріспе
Көптеген сауда атауларымен сатылатын стенокардияға (жүрекке қан ағынының жеткіліксіздігімен байланысты кеуде ауыруы) арналған препарат – Триметазидин (IUPAC: 1 (2,3,4 триметоксибензил)пиперазин). Триметазидин – Laboratoires Servier (Франция) компаниясы жасаған және сатуға шығарған алғашқы цитопротекторлық антиишемиялық құрал. Ол май қышқылдарының тотығуын тежеушілер класына жататын антиишемиялық (антиангинальды) метаболикалық агент, яғни жүрек бұлшықетінің май қышқылдарының метаболизмін пайдалануын шектеу арқылы глюкозаны отын ретінде пайдалану мүмкіндігін жақсартады. Бұл препараттың спортшылардың өнімділігін арттыру үшін қолданылуына байланысты пікір қақтығыстары тудырып, бірнеше Олимпиада ойындарында оны қолдану фактілері бойынша даулар орын алды.
Trimetazidine (IUPAC: 1 (2,3,4 trimethoxybenzyl)piperazine) is a drug sold under many brand names for angina pectoris (chest pain associated with impaired blood flow to the heart). Trimetazidine is described as the first cytoprotective anti ischemic agent developed and marketed by Laboratoires Servier (France). It is an anti ischemic (antianginal) metabolic agent of the fatty acid oxidation inhibitor class, meaning that it improves the heart muscle's ability to use glucose as a fuel by inhibiting its use of fatty acid metabolism. It has become controversial for its use as a performance enhancing drug, with several scandals involving its use erupting at successive Olympic games.
Медициналық қолданыстар
Триметазид көбінесе стенокардияны ұзақ мерзімді емдеу үшін тағайындалады, ал кейбір елдерде (Франция да олардың ішінде) құлақтағы шу мен бас айналу үшін де қолданылады. Оны күніне екі рет қабылдау керек. 2012 жылы Еуропалық дәрілік заттар агенттігі (EMA) триметазидтің пайдасы мен қауіптерін қарап шығып, бірінші қатарлы антиангинальдық еммен жеткіліксіз бақылау немесе оған төзбеушілік болған жағдайларда стенокардияны емдеуге қосымша ретінде ғана қолдануды ұсынды. Осы зерттеу триметазидтің стенокардияны емдеудегі клиникалық пайдалылығына күмән тудырады. Ол жүректің ишемиялық ауруы бар диабетпен ауыратын науқастарда сол қарыншаның қызметін жақсартады. Соңғы кезде, оның түрлі себептерге байланысқан жүрек жеткіліксіздігімен ауыратын науқастарға да тиімді екені көрсетілді. 2023 жылдан бері биполярлық депрессияны емдеуде тиімділігін анықтау үшін клиникалық сынақтар жүргізілуде.
Әсерлілігін арттыратын дәрі ретінде қолдану
Триметазидин 1970 жылдары медициналық қолданыс үшін әзірленгенімен, ол 2014 жылға дейін ғана Дүниежүзілік допингке қарсы агенттіктің (WADA) "гормондық және метаболизмдік модуляторлар" санатындағы тыйым салынған заттар тізіміне енді, және оның қолданылуы "жарыс барысында да, жарыссыз да" кез келген уақытта тыйым салынған. 2014 жылы қытайлық Олимпиада чемпионы, жүзуші Сунь Янның допинг-тестісінде триметазидин анықталды, бұл препарат төрт ай бұрын тыйым салынған және WADA-ның тыйым салынған стимуляторы ретінде жіктелген; Сунь Ян мен оның дәрігері оларға препаратты қолдану ережелеріндегі өзгерістер туралы хабарланбағанын, нәтижесінде Қытай жүзу қауымдастығы оны үш айға жарыстан шеттетуге мәлімдеді. 2015 жылдың қаңтарында WADA триметазидинді "стимулятордан" "жүрек метаболизмін модуляторға" қайта жіктеді және статусын төмендетті. 2018 жылы АҚШ жүзушісі Мэдисон Кокс несеп сынамасында триметазидин анықталғаннан кейін алты айға жарыстан шеттетілді. ФИНА бастапқыда Кокс препаратты білмейтіндей екенін айтқандықтан, оның шеттетілу мерзімін төрт жылдан екі жылға дейін қысқартты. Ашылған және жабық бөтелкелердегі Купер Комплит Элит Атлетик поливитаминдерін талдағаннан кейін Спорт арбитражы (CAS) поливитаминдердің бұл заттың көзі екенін анықтады және Кокстың шеттетілу мерзімін алты айға қысқартты. Бұл шеттетілу 2018 жылдың 3 қыркүйегінде аяқталды. 2022 жылдың ақпанында Олимпиада ойындарының фигуралы сырғанау командалық жарысының марапаттау рәсімі, бастапқыда 8 ақпанға жоспарланған, Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) өкілі Марк Адамстың Халықаралық сырғанау одағымен (ISU) "заңдық кеңес алуды" қажет ететін жағдай деп сипаттағандықтан кейінге шегерілді. Бірнеше БАҚ сәрсенбі күні мәселенің Ресей Олимпиада комитетінің Камила Валиевасының 2021 жылғы желтоқсандағы триметазидинге жасаған тестіне байланысты екенін хабарлады, оның нәтижесі 11 ақпанда жарияланды. Нәтижелер тергеуде. Валиева Ресейдің допингке қарсы агенттігі (РУСАДА) 9 ақпанда, 2021 жылғы желтоқсандағы тестінің оң нәтижелері жарияланғаннан кейін бір күн өткен соң ақталды. ХОК, WADA және ISU РУСАДА-ның шешіміне шағымдады. 14 ақпанда Спорт арбитражы Валиеваға әйелдер арасындағы жекелей жарыста өнер көрсетуге рұқсат берді, оған "осы жағдайда оған өтелмейтін зиян келтірілетінін" шешті, бірақ командалық жарыстағы оның алтын медалі әлі де қарастырылып жатыр. Соттың оң шешімі оның жасына байланысты болды, себебі кәмелетке толмаған спортшылар ересектерге қарағанда басқа ережелерге бағынады. ХОК марапаттау рәсімін тергеу аяқталғанға дейін және Ресейдің медальдарынан айырылу туралы нақты шешім қабылданғанға дейін өткізбейтінін мәлімдеді. Popular Science журналы спортшылардың өнімділігін арттыру үшін триметазидинді қолдану мүмкіндігі туралы ғылыми зерттеулерге шолу жариялады. Мақала авторы қорытындысында "фигуралы сырғанаушының өнерін жақсартатынына нақты дәлел жоқ" деді. Флорида университетінің физиологы Скотт Пауэрс жүрекке жаттығулардың әсерін зерттейді. "Мен Халықаралық Олимпиада комитетімен дөңгелек үстелдерге қатыстым, және олардың саясаты: күмәнданғанда, препаратты тыйым салу", - деді Скотт Пауэрс. "Олар бұл препараттың эргогендік көмекші болуы мүмкін деген мүмкіндіктен сақтануға тырысады деп ойлаймын". Допинг сарапшысы Клаас Фабер Сунь Янның ісінде "допингке қарсы ережелердің өте тұрақсыздығына" тоқталды. Фабер жылдар бойы кездейсоқ оң допинг жағдайларын болдырмау үшін анықталған триметазидиннің шекті деңгейін белгілеу қажеттігін атап көрсетті. Фабер осы байқаулардың кейбіреулерін Science & Justice журналында егжей-тегжейлі жариялады. Массачусетс бас ауруханасының жүрек-қан тамырлары бағдарламасының директоры Аарон Багиш: "Теория бойынша, триметазидин велосипедшілер, есушілер және қашықтыққа жүгірушілер сияқты жоғары жүрек шығынына ие болатын төзімділік спортшыларына көмектесе алады, бірақ жүрекке аз талап қойылатын фигуралы сырғанаушының өнеріне тікелей әсер етуі екіталай" деді. Валиева триметазидиннен басқа, өзінің формаларында гипоксен және L-карнитин қоспаларын қабылдағанын мойындады, олардың екеуі де тыйым салынбаған заттар; алайда, бұл екі заттың триметазидинмен бірігуі өнімділікті арттыру үшін қасақана әрекет жасалғаны туралы күдік тудырды. Кейбір сарапшылар бұл үш заттың комбинациясы қарқынды жаттығулар кезінде шаршауды азайтуға және төзімділікті арттыруға көмектеседі деп санайды. Бірнеше марафонның жеңімпазы Лоренс Чероно триметазидинге оң нәтиже берді және 2022 жылғы Әлемдік жеңіл атлетика чемпионатына қатысуға бір күн қалғанда жарыстан шеттетілді.
Жағымсыз әсерлер
Триметазидті жоғары қауіпсіздік және төзімділік профилі бар препарат ретінде қарастырылып келді. Жақында жүргізілген халықаралық көп орталықты ретроспективті зерттеу көрсеткендей, әртүрлі этиологиялық себептерге байланысқан жүрек жеткіліксіздігі бар пациенттерде, дәстүрлі оңтайлы терапияға триметазидин қосылуы өлім-жертпеушілік пен аурушаңдық деңгейін жақсарта алады. ЕМА дәрігерлерге триметазидиді құлақтағы шу, бас айналу немесе көру қабілетінің бұзылуы бар пациенттерді емдеу үшін енді тағайындамауға кеңес береді. ЕМА жүргізген соңғы бағалауда паркинсонизм (немесе экстрапирамидалық) симптомдарының (мысалы, тремор, ригидтілік, акинезия, гипертония), жүріс бұзылысы, тыныштықсыз аяқ синдромы және басқа да байланысты қозғалыс бұзылыстарының сирек кездесетін жағдайлары (3,6/1 000 000 пациент жыл) анықталды; пациенттердің көпшілігі емді тоқтатудан кейін 4 ай ішінде жақсарып, қалпына келді, сондықтан дәрігерлерге Паркинсон ауруы, паркинсонизм симптомдары, тремор, тыныштықсыз аяқ синдромы немесе басқа да байланысты қозғалыс бұзылыстары бар пациенттерге, сондай-ақ қанайналымдық жүйедегі ауыр бұзылыстары бар пациенттерге бұл препаратты тағайындамау ұсынылады. Осылайша, глюкозаның тотығуын күшейту және май қышқылдарының метаболизміне тәуелділікті азайту арқылы триметазидин, оттегі жеткізілімі шектеулі жағдайларда жасушалық энергия өндірісін оңтайландыруға көмектеседі. Энергиялық метаболизмді сақтап және глюкозаның тотығуын ынталандыру арқылы триметазидин жасуша ішіндегі АТФ деңгейінің төмендеуіне жол бермейді. Бұл маңызды, себебі АТФ иондық сорғылардың жұмыс істеуі және трансмембраналық натрий-калий ағынын сақтау сияқты әртүрлі жасушалық процестер үшін қажет. АТФ деңгейін жеткілікті деңгейде ұстау арқылы триметазидин жасушалық гомеостазды, яғни жасушадағы әртүрлі иондар мен молекулалардың тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі.