Кіріспе
Уолтер Скотттың 1816 жылғы романы "Ескі өлім" – Уолтер Скотттың Уэверли романдарының бірі. Оңтүстік-батыс Шотландияда өтетін бұл роман "Қара жұлдызбен" бірге "Менің үй иемнің әңгімелері" (1816) атты алғашқы сериясын құрайды. Роман Келісімшілер дәуірін қамтиды, олардың Лудун төбесіндегі (Драмклог шайқасы деп те аталады) және Ботуэлл көпіріндегі жеңістері, екеуі де 1679 жылғы маусымда болған; соңғы бөлімі 1689 жылы Килликранкидегі роялистердің жеңілісіне арналған. Скотттың бастапқы атауы "Ескі өлім туралы әңгіме" болған, бірақ көбінесе ол қысқартылып айтылады.
Old Mortality is one of the Waverley novels by Walter Scott. Set in south west Scotland, it forms, along with The Black Dwarf, the 1st series of his Tales of My Landlord (1816). The novel deals with the period of the Covenanters, featuring their victory at Loudoun Hill (also known as the Battle of Drumclog) and their defeat at Bothwell Bridge, both in June 1679; a final section is set in 1689 at the time of the royalist defeat at Killiecrankie. Scott's original title was The Tale of Old Mortality, but this is generally shortened in most references.
Басылымдар
Old Mortality 2 желтоқсанда Эдинбургтегі Blackwood's баспасында және үш күннен кейін Лондондағы Джон Мюррей баспасында «Менің жерімнің әңгімелері» кітабының екінші, үшінші және төртінші томдары ретінде жарық көрді. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Атау парағында «Әңгімелер» Жедедая Клишботам жинап, реттеп жазғандығы көрсетілген, бұл «Уэверлидің авторы» және оның баспагерлері – Эдинбургтегі Арчибальд Констебл және Лондондағы Лонгман, Хёрст, Рис, Орм және Браун – алғашқы үш романнан кейін жаңа жобаны бастағанын көрсетеді. Басылымның көлемі 2000 дана, бағасы £1 8s (£1.40) болды. Келесі екі айда шағын өзгерістер енгізілген тағы екі басылым жарық көрді. 18mo Novels and Tales (1823) және «Magnum» басылымынан басқа, романның кейінгі басылымдарына автордың қатысқандығын көрсететін нақты дәлел жоқ. 1823 жылғы мәтінге енгізілген кейбір шағын өзгерістер Скоттқа жатқызылуы мүмкін, бірақ бұл басылым мәтіндік тұйыққа соқты. 1828 жылдың қазан айында ол романға кіріспе мен түсіндірмелер жазып, мәтінді қайта қарады. Бұл түзетулер 1830 жылдың ақпан-сәуір айларында «Magnum» басылымында тоғызыншы томның, толық он томның және он бірінші томның бір бөлігі ретінде жарық көрді. Дуглас Мак дайындаған стандартты қазіргі заманғы басылым 1993 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 4b томы ретінде, Скотттың қалаған «Ескі өлім туралы әңгіме» деген атауымен жарық көрді: ол қолжазбадан түзетулер енгізілген алғашқы басылымға және одан кейін бірден жарық көрген басылымдарға негізделген. «Magnum» материалы 25a томда келтірілген.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романның (қисық) редакторы Джедедия Клишботам жазған деп есептелетін «Менің үй иемнің әңгімелеріне кіріспе» романынан кейін, (қисық) автор Питер Паттисонның бірінші тарауы 18 ғасырлық шотланд Роберт Паттерсонды («Ескі Өлім») сипаттайды. Өмірінің соңында ол Шотландияны аралап, 17 ғасырдағы Келісімдік шейіттердің қабірлерін қайта кесуді шешкен. Паттисон Роберт Паттерсонмен кездесуді, оның әңгімелерін естуді және бейтарап көрініс беру үшін оқиғалардың басқа да жайларын табуды егжей-тегжейлі сипаттайды. Роман 1679 жылы леди Маргарет Белленденнің, Тиллиетдлем баронының өмірлік иесі өткізген қару-жарақ көрмесі туралы баяндайды. Бұл оның роялистік мақсатқа қолдау көрсетуі болды, бірақ оның көптеген арендаторлары қарсыластар – Келісімдіктерді (Шотландияда пресвитериандық дінді қайта орнатуды қалағандар) жақтады, сондықтан ол өзінің еріксіз қызметшілерін жұмырға алуға мәжбүр болды. Оның қолдаушылары жиналғаннан кейін, негізгі ойын – попинджейге ату, онда роялистік сүйікті Генри Мортон, Келісімдік ұлынан шамалы есебімен жеңіледі. Ол леди Маргарет пен оның әдемі немересі Эдит Белленденмен танысады, ол оған ғашық. Сол түні, мейрамханада жеңісін тойлағанда Мортон Джон Балфурды Бурлиден кавалериялық драгундардың зорлық-зомбылығынан қорғайды. Сол түні Бурли Мортонның үйінен пана іздейді; Мортон көңгілсіз келіседі. Бурли архиепископ Джеймс Шарпты өлтіргендердің бірі екені белгілі болады. Таңертең олар кавалериялық патрульдерден қашуға мәжбүр болады. Осының салдарынан Мортон өзін заңнан тыс деп жариялайды және Драмклог шайқасындағы көтеріліске Бурлиге қосылады. Бұл шайқаста Келісімдіктердің шағын, бірақ жақсы ұйымдастырылған тобы Джон Грэм Клэверхауз бастаған драгундардан жеңіске жетеді. Алайда, бұл алғашқы жетістіктен кейін Скотт 1679 жылы Ботуэлл Көпірі шайқасында Монмут герцогы мен Джон Грэм Клэверхауз бастаған күштердің жеңісіне әкелген фракциялықтардың өсуін көрсетеді. Генри Мортонның көтеріліске қатысуы оған адалдық туралы қайшылықтарды тудырады, өйткені Эдит Белленден көтеріліске қарсы шыққан роялистік отбасынан шыққан. Генридің сенімдері Бурли және басқа да көтерілісшілердің басшылары сияқты радикалды емес, бұл оның фракциялық дауларға қатысуына әкеледі. Роман сондай-ақ олардың Клэверхауз бастаған қысымшыларын сенімдері мен әдістері жағынан да радикалды екенін көрсетеді. Комедиялық жеңілдік Мортонның қызметшісі болып жұмыс істейтін шаруа Кэдди Хедригпен қамтамасыз етіледі. Ол Мортонға, сондай-ақ өзінің фанатикалық Келісімдік анасы Маус Хедригке деген жеке адалдығынан туындаған наразылықтарына байланысты көтеріліске еріксіз қосылады. Ботуэлл Көпіріндегі жеңілістен кейін Мортон шайқас алаңынан қашады. Бірақ оны жақын арада сатқын деп санайтын және оны өлтіруге дайындық жасайтын кейбір радикалды Келісімдіктер ұстап алады. Оны Клэверхауз құтқарады, оны оқиға орнына Кэдди Хедриг жетеледі. Мортон кейіннен өз әріптестерінің сотталып, азапталуына куә болады, содан кейін эмиграцияға кетеді. Роман Мортонның 1689 жылы Шотландияға оралуымен аяқталады, ол Джеймс VII құлатылғаннан кейін саяси және діни ахуалдың өзгергенін көреді және Эдитпен қайта табысады.
Бірінші том
Б. 1: Гандрклигдегі мектеп мұғалімінің көмекшісі Питер Паттисон Келісімділердің қабір тастарын жөндеген Ежелгі Өліммен кездесуі және одан кейін баяндалатын оқиғалардың негізін құрайтын әңгімелерді айтты. Б. 2: Леди Маргарет Белленденге қажетті қызметшілерді табу қиындық тудырып, белгіленген санды жинау міндеттемесін орындауға кедерілді. Б. 3: Ваппен шош кезінде Генри Мортон попинджейді (папағайды) ату сайысында жеңіске жетіп, Лорд Эвандейл мен жас плебейді (кейін Кэдди Хедриг екені анықталды) ұтты. Леди Маргареттің ақыл-есі кем қызметшісі Гуз Гибби құлап кетті. Б. 4: Нил Блейннің тавернасында Джон Балфур (немесе Берли) Фрэнсис Стюартты (Ботвеллды) күрес келесінде жеңді. Берли кеткен соң, Корнет Грэм келіп, Сент-Эндрюс архиепискобының Берли басқарған топпен өлтірілгенін хабарлады. Б. 5: Генри Берлиді Милнвудтағы амбарда жасырып, оған үй шаруасының сөйлегіш қызметшісі Элисон Уилсоннан өзіне сергіту үшін әкелген азық-түлікпен қамтамасыз етті. Б. 6: Ертесіне Генри Берлидің экстремизмін қабылдамай, оның кететінін көрді. Ол ағасы мен Элисонның қарсылығына қарамастан, шетелде мансап құру жоспарынан бас тартты. Б. 7: Леди Белленден Маусты және Кэдди Хедриггті виггерлік көзқарастары үшін Тиллиетдлемнен қуды. Б. 8: Маус пен Кэдди Милнвудта баспана тапты. Ботвелл Генриді Берлиге көмектескені үшін тұтқындады. Маус пен Кэдди Милнвудтан кетуге дайындалды, себебі ол фанатикалық келісімдік көзқарастарды білдірді. Б. 9: Леди Белленден Ботвеллдің серіктерін Туллиеттдлемде құрметпен қарсы алды. Б. 10: Дженни Деннисонның көмегімен Эдит Белленден күзетші Там Холлидейді Генриді көруге көндірді. Ол хат жазды, оны Гуз Гибби жеткізеді, онда ағасы Майлз Белленден Генридің атынан Клэрхаузбен сөйлесуі керек екенін ұсынды. Б. 11: Майор Белленден Эдиттің хатына жауап ретінде Тиллиетдлемге келді, одан кейін Клэрхаус та келді. Б. 12: Таңғы астан кейін Клэрхаус майордың өтініші бойынша Генриді босатудан бас тартты, ал Лорд Эвандейл Келісімдік күштер Генри бастаған үлкен күшпен қосылуды күтіп отырғанын хабарлағанда, оның шешімі бекітілді. Эвандейл Эдиттің өтініші бойынша Генридің мүддесін қорғауға келісті. Б. 13: Генридің бұрынғы қызғанышы Эдит пен Эвандейлдің қарым-қатынасын дұрыс түсінбеуінен қайта оянды. Клэрхаус Эвандейлдің өтініші бойынша оны бірден өлім жазасынан құтқаруға келісті.
Екінші том
Глава 1 (14): Генри Ботуэллдің күзетінде жорық кезінде Куддимен ағымдағы оқиғаларды талқылайды. Маус пен Габриэль Кетлдраммл өз пікірлерін ашық білдіреді. Глава 2 (15): Дене Лодон төбесіне жетіп келді, онда патшашыл әскер Келісімшілермен шайқасуға дайындалуда. Глава 3 (16): Келісімшілер шайқаста жеңіске жетті: Корнет Грэм шайқас басталмас бұрын қаза табады, ал Берли шайқаста Ботуэллді өлтіреді. Глава 4 (17): Шайқасты бақылаған Генри Эвандейлді Берлиден құтқаруға араласады, осылайша оның тұтқынға түсуіне жол бермейді. Глава 5 (18): Кетлдраммл мен Эфраим Макбриар шайқастан кейін уағыз айтады. Глава 6 (19): Майор Белленден Тиллиетдлемді Келісімшілердің қоршауына дайындады. Глава 7 (20): Клеверхаус Тиллиетдлемді қорғану үшін драгун отрядымен қамтамасыз етеді, ал айналасы соғысқа дайындалады. Глава 8 (21): Берли Генриді Келісімшілер қатарына қосылуға көндіреді, бірақ ол бұл шешімге күдікпен қарады. Глава 9 (22): Генри Келісімшілер кеңесінде айтылған радикалды пікірлерден қорқыныш сезінеді. Глава 10 (23): Генри Куддидің қызметіне өту туралы ұсынысын қабылдайды және одан қайтыс болған Ботуэллдің қалта кітабын алады. Ол Тиллиетдлемді басып алуды жоспарлау үшін алты адамнан тұратын кеңеске қосылады. Глава 11 (24): Эвандейл Тиллиетдлемге келеді. Эдит Дженни Деннисоннан Генридің Келісімшілерге қосылғанын естігенде қатты мазаланады. Глава 12 (25): Майор Белленден Генридің капитуляция шарттарын ұсынған хатын қабылдамағаннан кейін, шешімсіз қақтығыс болады. Глава 13 (26): Берлидің талабы бойынша Тиллиетдлемді қоршаудан тастап, Генри Глазгоны басып алуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысады. Монмут герцогы Шотландиядағы патшашыл әскеріне басшылық етуге тағайындалады. Глава 14 (27): Генри Питер Паундтекстпен бірге Тиллиетдлем ауылына оралады және олар Берлиді шабуыл кезінде тұтқындалған Эвандейлді өлім жазасынан құтқаруға көндіреді. Глава 15 (28): Дженни Деннисон Генриден көмек сұрағаннан кейін, ол Эвандейлді босатады, ол әйелдер тобымен бірге Монмутқа қосылу үшін Эдинбургке аттанады, ал бұрын Тиллиетдлемнің капитуляциясын ұйымдастырады. Глава 16 (29): Эдинбургке жолда Генри қысқа ғана уақытқа қосылады және Эдитпен, сондай-ақ Беллендендер мен Эвандейлдер өзара әңгімелеседі. Гамильтондағы Келісімшілерге қосылған Генри олардың рухын көтеріп, патшашылдармен келісімге келуге тырысады. Глава 17 (30): Келісімшілер кеңесінің келісімімен Генри Монмутпен бейбіт келісім шарттарын талқылау үшін кездеседі; Монмут Келісімшілер қаруларын тастағаннан кейін ғана келіссөздер басталатынын айтып, әңгімені тоқтатады.
Үшінші том
Б. 1 (31): Генрих Келісімшілердің діни және тактикалық тұрғыдан екіге бөлінгенін анықтайды. Б. 2 (32): Келісімшілер Ботвелл көпірі шайқасында жеңіліп, таратылады. Б. 3 (33): Генрихке Камерондықтардың тобы, оның ішінде Макбриар мен Хабакук Мейклеурат өліммен қорқытады. Оны Клэрхаус құтқарады. Б. 4 (34): Клэрхаус Камерондықтарды таратуда үлкен сабырлылық танытады. Б. 5 (35): Клэрхаус пен Генрих Эдинбургке жолда пікір алмасып, тұтқындардың қалаға шеруін көрседі. Б. 6 (36): Шотландияның құпия кеңесі Генрихті жер аударуға үкім шығарып, содан кейін Куддиге кешірім береді, ал Макбриарды азаптап, өлімге кеседі. Б. 7 (37): Он жылдан кейін Генрих Шотландияға оралып, Ботвелл көпіріне жақын жердегі шатырында Куддиге жасырын түрде барады, ағылған жағдайды, соның ішінде Базил Олифанттың Тиллиетдлемге иелік етудегі жетістіктерін және Эдиттің Эвандейлге құдалануын білу үшін. Б. 8 (38): Дженни Деннисон, қазір Хедригг, Генрихті таниды, бірақ Куддиге оны тану олардың жалға алу құқығын қауіпке ұшырататынын ескертеді. Эвандейл Клэрхаузға (қазір виконт Дандиге) қарсы жорыққа аттанбас бұрын Эдитке үйленуге ұсыныс жасайды, бірақ Генрихтің терезеден қарап тұрғанын көргеннен кейін келісімді бұзады. Б. 9 (39): Генрих Милнудқа қайтып келіп, інісінің қайтыс болғанын естіп біледі. Б. 10 (40): Генрих өзінің оқиғасын Элисонға айтады және дүниеден өтеді. Б. 11 (41): Нил Блейннің көрсеткен жолымен Генрих Бесси Маклюрдің қонақ үйіне жетеді. Б. 12 (42): Бесси өзінің тарихын айтады және Генрихке Берлидің соңғы оқиғалары мен Линклейтердің Қара Линніндегі қазіргі тығырылысы туралы хабарлайды. Б. 13 (43): Бессидің немересі Пегги Генрихті Қара Линнге жетеледі, онда Берлиде Эдитті Олифанттың орнына Тиллиеттудлемге қайтаруға мүмкіндік беретін құжат бар, бірақ Генрих оның талаптарын қабылдамайды. Бессидің қонақ үйіне қайтып келе жатып, ол екі драгунның Олифанттың тапсырысымен Эвандейлге шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын естиді. Б. 14 (44): Генрихтің Эвандейлге жіберген ескертуі, Гуз Гиббиге сеніп тапсырылған, жетпейді және Эвандейл, Виттенбольд басқаратын голланд драгундары келген кезде Берли де қаза табады. Қорытынды: Марта Бускбодидің өтінішімен Питер Паттисон тірі қалған басты кейіпкерлердің кейінгі тарихын сипаттайды. Патисонның қолжазбасын жариялауды ұйымдастырған Джедидиа Клишботам «Менің жерімнің аңыздары» кітабының тағы да көп томдары жарық көретінін мәлімдейді.
Тарихи негіздер
1830 жылы Скотт жазған кіріспеде ол Дуноттарда "Ескі өліммен" кездейсоқ кездесуін баяндайды, бұл оқиғаның жазу кезінен шамамен 30 жыл бұрын болғанын айтады. Роман 1679 жылғы Ковенантерлер көтерілісінің шын оқиғаларына негізделген, Драмклог және Ботвелл көпірі шайқастарын көрсетеді. Генри Мортонның кейіпкері және Тиллиетдлем қамалы – ойдан шығарылған, бірақ оқырмандар бұл жерді Скотттың барып көрген Крейгнетхан қамалы деп түсінді. Бұл қамал тез арада әдеби туристерді қызықтырды, ал жанындағы теміржол аялдамасы Тиллиетдулем ауылына айналды.
Қабылдау
Көптеген рецензенттер «Ескі өлім» романын «Қара жұлдыз» романынан әлдеқайда жоғары бағалады, кейіпкерлер мен сипаттамаларын ерекше атап өтті, бірақ Генри Мортонның әлсіздігіне қатысты бірнеше қарсылықтар болды. Төрт сыншы, оның ішінде Фрэнсис Джеффри «Эдинбургтік шолуда» (The Edinburgh Review) келісімшілер мен роялистердің бейнелеуін әділ деп бағалағанмен, келісімшілердің карикатураландырылғаны және роялистердің ақталғаны туралы бірнеше мәлімдеме жасалды, әсіресе, Эдинбург христиандық нұсқаушысында (The Edinburgh Christian Instructor) жарияланған, ұзын (бірақ көбінесе жағымды) мақаласында дін қызметкері Томас Маккри ағасы осылай айтты. Скотт өзі Маккридің сын-пікірлеріне «Төрттік шолуда» (The Quarterly Review) жарияланған анонимді рецензиясы арқылы жанама жауап берді. «Эклектикалық шолу» (The Eclectic Review) Скоттты оқырмандарына ұнату үшін тарихты бұрмалап, кемсіткені үшін айыптады, бірақ оны жақсы орындағанын мойындады. Алғашқы жинақ банкін ашқан Генри Дункан «Ескі өлім» романындағы келісімшілерге қатысты теріс көзқарасты жоққа шығаруға бағытталған үш романдық жинақты жариялады.
Өзгерістер мен мәдени сілтемелер
Жак Франсуа Ансело мен Жозеф Ксавьер Сентиннің «Дөңгелек бас және кавалерлер» (1833) пьесасы Скотттың романының негізінде жазылған. Винченцо Беллинидің «I puritani» (1835) операсы, либреттосын Париждегі итальян эмигранты, граф Карло Пеполи жазған, өз кезегінде осы пьесаға негізделген. Ол Беллинидің маңызды операларының біріне айналды.