Кіріспе

Аргентиналық зерттеуші Франсиско Паскасио Морено (31 мамыр 1852 – 22 қараша 1919) Аргентинадағы көрнекті зерттеуші және ғалым болды, ол көбінесе Перито Морено деп аталады (перито сөзі "маман, сарапшы" деген мағынаны білдіреді). Перито Морено Аргентинаның Патагонияның кең аумақтарын қосып алуындағы және одан кейінгі дамуындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі деп есептеледі.

Өмір және жұмыс

Морено Буэнос-Айресте Франсиско мен Хуана Твейтес Мадеро отбасында дүниеге келді. Дәстүрлі патрициандық отбасында өскен ол жергілікті шіркеу мектептерінде білім алды. Бос уақытын әкесімен бірге артефакттар мен қазбаларды іздеумен өткізді және 14 жасында өзінің кең жинағынан үйде жасалған мұражай құрды. 1872 жылы бітіргеннен кейін Аргентина ғылыми қоғамын құруға қатысты. Ол өзінің танымалдылығын арттырған ғылыми экспедициялардың біріншісіне қадам басты: көбінесе картаға түсірілмеген Рио-Негро аймағын зерттеу. 1876 жылдың қаңтарында ол Оңтүстік Андтағы Нахуэль-Хуапи көліне жетті, ал 1877 жылдың 15 ақпанында Аргентино көлін тауып, оған Аргентино деген ат берді. Ол сондай-ақ Патагониядағы көптеген өзендерді зерттеді. 2 наурызда ол 1830 жылдары экспедиция басқарған Фиц Ройдің құрметіне тауға Фиц Рой деген ат қойды. Жергілікті халық оны Чалтен деп те атады. 1880 жылы Морено Францияға барып, Париж антропологиялық қоғамының мәжілісінде Рио-Негро аймағында қазбадан тапқан екі тарихқа дейінгі бас сүйектері туралы баяндады. Оның пікірінше, біреуі төртіншілік кезеңге жатады, ал екіншісі Анд және Альтипланодағы аймара халқының бас сүйектеріне ұқсас, діни ғұрыптарға байланысты деформацияланған. Аргентинаға оралғаннан кейін сол жылы ол Патагония аймағына екінші ірі экспедициясын бастады. Ол Теуэльче тайпасының тұтқынына айналып, өлім жазасына кесілді.

Мұражай директоры және сарапшы

1888 жылы ол Оңтүстік Америкадағы ең маңызды Ла-Плата табиғи тарих мұражайын құрды. Ғалым Йенс Андерманн Мореноның осы екі мұражайдағы артефактілер жинағы Аргентина тарихын қалыптастыруға және оның аумағына үкіметтің құқығын бекітуге қалай көмектескенін зерттеді. Ол алыс аймақтардан артефактілер мен материалдарды әкеліп, оларды зерттеу, тізімдеу және астанадағы мұражайда сақтау үшін тапсырды. Андерманн жазғандай, мұндай табиғи тарих және антропология музейлері «Аргентинаның табиғи ресурстары мен жергілікті халықтарына мемлекеттік бақылауды қамтамасыз етіп, ақтады». Олар ұлттық идеологияны қалыптастыруға да септігін қосты. Морено 1906 жылға дейін музейдің алғашқы директоры болып қызмет етті. Ла-Плата табиғи тарих мұражайының директоры ретінде Морено 1888 жылы Флорентино Амехиноны жұмыстан шығарып, тіпті оны мұражайға кіргізбеді. 1902 жылы Морено Перито (техникалық маман немесе сарапшы) қызметіне тағайындалды, осы қызметінде Чилидің Оңтүстік конустағы континенттік суайырыққа қатысты талаптарын жоққа шығарды. Морено Патагонияның көптеген көлдері Тынық мұхитына құйылатынын, бірақ олардың Атлант мұхиты алабына жататынын дәлелдеді. Төртінші мұздық дәуірінде олар моренмен тоғалып, ағысын батысқа және Чили аумағына қарай өзгертіп жіберді. 1903 жылы Морено бұрын өзіне берілген жердің бір бөлігін Нахуэль-Уапи ұлттық паркін құру үшін сыйға тартты. 1903 жылғы 3 қарашада Ауыл шаруашылығы министрі Венсеслао Эскалантеге жазған хатында Морено бұл сыйлықты АҚШ-тағы ұлттық парктерінің құрылысымен салыстырып түсіндірді. 1911 жылы ол Ұлттық білім беру кеңесінің оқу ісі жөніндегі орынбасары болып тағайындалды және Буэнос-Айрестегі Бернаскони институтының негізгі мектебіне қаржы жинауға көмектесті. Бұл мектеп Морено швейцариялық-аргентиналық өнеркәсіпші Феликс Бернаскониге сатқан жерде салынды. Оның археологиялық және табиғи тарих музейлері оның жинаған артефактілерінің көптеген үлгілерімен құрылды. 1912 жылы ол Аргентинадағы скауттық және гидтік қозғалысты, Аргентина скауттар қауымдастығын құрды және бұрынғы АҚШ президенті Теодор Рузвельтпен бірге Патагонияға сапар жасады. Морено зейнетке шыққаннан кейін де Ла-Плата мұражайына басшылық етуді жалғастырды. Кейінгі жылдары Морено Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік Америкадағы саяси жағдайға жауап ретінде 1919 жылы қайтыс болғанға дейін Аргентинаның консервативті Патриоттық лигасына қосылды. Морено алғаш рет Ла Реколета зиратындағы склепке жерленді. 1944 жылы оның сүйектері көшіріліп, Нахуэль-Уапи көліндегі Сентинела аралына қайта жерленді. Аргентиналық кесіртке түрі, Liolaemus morenoi, оның құрметіне аталған.

Құрметтеулер

2012 жылдың 31 мамырында Google Франсиско Паскасио Мореноның 160 жылдығын doodle арқылы тойлады.