Халықаралық қатынастардағы идеализм: негіздері мен дамуы

Кіріспе

Ойлау мектебі
этикалық философия тұрғысынан "идеализм" – кең мағынадағы ұғым.

Шеткі саясат контекстіндегі идеализм, ұлттық мемлекет өзінің ішкі саяси философиясын халықаралық істердегі өзінің мінез-құлқы мен сөздерінің мақсаты ретінде қарастыруы керек дейді. Мысалы, идеалист ел ішіндегі кедейлікті жою, сырттағы кедейлікпен күресумен бірге жүруі керек деп есептейді. Америкалық президент Вудро Вильсон АҚШ-та да, одан тыс жерлерде де идеализмнің ертедегі жақтаушысы және оның практикалық мағынасын қалыптастырушы ретінде кеңінен танылады; оның нақты іс-әрекеттеріне әйгілі "Он төрт тармақ" кіреді. Вильсонның идеализмі – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "институт құрушылар" деп аталатын топтардың арасында пайда болған либералды халықаралық қатынастар теориясының алғы күші болды. Соғыстың тікелей нәтижесінде құрылған ұйымдардың қатарында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) бар. Ал кең философиялық мағынада, бұл халықаралық көзқарас "Ағарту дәуірінде" және одан кейін түрлі ойшылдар жақтаған моральдық идеализмнің жалғасы ретінде қарастырылады. Ол дәуірде көптеген белгілі тұлғалар жалпы адамгершілік пен мықты жеке мінезге негізделген үкіметті насихаттады, халықаралық қақтығыстарды ақыл-ойының қағидаларына қайшы деп сынады. Академик Майкл В. Дойл идеализмді – басқа ұлттардың жариялаған жақсы ниеттеріне сенуге болатындығына негізделген сенім деп сипаттады, ал реализм бұл ниеттердің ұзақ мерзімде ойшыл Джон Х. Герц сипаттаған қауіпсіздік дилеммасына ұшырайтынын айтады. Сыртқы саясат контекстінде реализм идеализмге қарсы тұрғанмен, көптеген ғалымдар мен түрлі елдердің жетекшілері екі ойлау мектебін біріктіруге тырысты. Ғалым Хедли Булл былай деп жазды:

Тарих

1880 жылдардан бері халықаралық қатынастардағы осы идеалистік ой-сананың негізгі өкілдерін зерттеу артып келеді, олардың ішінде сэр Альфред Циммерн, Норман Ангел, Джон Мейнард Кейнс, Джон А. Хобсон, Леонард Вулф, Гилберт Мюррей, Флоренс Стауэлл (Мелиан Стауэлл ретінде танымал), Филип Генри Керр, 11-ші Лотиан графы, Арнольд Дж. Тоймби, Лестер Пирсон және Дэвид Дэвис бар. Бұл жазбалардың көп бөлігі осы идеалистік ойшылдарды Е.Х. Карр дәстүріндегі «реалистермен» салыстырады, оның «Жыйырма жылдық дағдарыс» (1939) еңбегі «идеалист» терминін енгізіп қана қоймай, соғыс аралық кезеңдегі идеалистерге қарсы күшті шабуыл жасады. Идеализм мемлекеттердің соғысқа жүгінбей, тұрақты бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ете алатын рационалды белсенділер екені туралы түсінікке негізделген. Идеализмде саясатты қалыптастыруда халықаралық құқық пен халықаралық ұйымдардың маңызды рөлі де баса назарда. Қазіргі заманғы идеалистік ойлаудың ең танымал қағидаларының бірі – демократиялық бейбітшілік теориясы, ол демократиялық басқарудың ұқсас үлгілеріне ие мемлекеттер бір-бірімен соғыспайды деп санайды. Вильсонның идеалистік ой-пікірлері оның он төрт тармақты үндеуінде және Ұлттар Лигасын құруда көрініс тапты. Идеализм саяси спектрдің сол және оң жақтарынан асып түседі. Идеалистерге адам құқықтарын қорғаушылар (әдетте, бірақ әрдайым сол жақпен байланысты емес) және американдық неоконсервативтілікті жақтаушылар кіре алады, соңғы идеологиялық қозғалыс көбінесе оң жақпен байланысты. Идеализм реализмге қарсы тұруы мүмкін, ол ұлттың мүддесі этикалық немесе моральдық қарастырулардан маңызды деп санайтын көзқарас; алайда, екеуі арасында қақтығыс болуы міндетті емес (екі жақтың үйлесуінің мысалы үшін неоконсервативтілікті қараңыз). Реалистік ойшылдарға Ханс Моргентау, Никколо Макиавелли, Отто фон Бисмарк, Джордж Ф. Кеннан және басқалар жатады. Соңғы кезде АҚШ-та идеализмді қолдаушылар Рональд Рейган мен Джордж Буш болды. Линк Вильсонның өмірінің басынан-ақ оның дінінің Құдайдың құдіреті, Әлемнің моральдық заңдары, сыйлықтар мен жазалар жүйесі және ұлттардың, сондай-ақ адамдардың Құдайдың заңдарын бұзуы қауіпті екені туралы сенімдерін сіңіргенін анықтады. Блум (1956) Вильсонның Уильям Эварт Гладстондан англосаксондықтардың жоғарылығына және олардың әлемді өз бейнесінде қайта жасауға деген міндетіне сенімділігін үйренгенін айтады. Моральдық принцип, конституционализм және Құдайға сенім адамзат арасындағы келіспеушілікті жеңілдетудің алғышарттары еді. Вильсон халықаралық құқықты осындай нәзік, моральдық тұрғыдан қарастырғанмен, 20 ғасырдың жаңа және өзгеретін әлеуметтік күштері мен жағдайларына ерекше сезімтал болды. Ол өзі сияқты парламенттер мен мемлекет қайраткерлерінің өзімшілдік шешімдерін елемейтін моральдық қатыгез әлемде тым көп әділдік күтті. Вильсонның жеңісі – туылмаған ұрпақтарға халықаралық моральды үйретуші болуында. Даниэль Патрик Мойнихен Вильсонның дүниежүзілік тәртіп туралы көзқарасын «Аңның қасиетті рухы» арқылы жеңіске жететін адамзатты көретінін айтады, бұл көзқарас діни сенімге негізделген. Вильсонның көзқарасы адамзаттың болашақ игілігіне негізделген. Ол демократияны қауіпсіз әлемге айналдыруға шақырды, бұл саяси, экономикалық және әлеуметтік стандарттарға негізделген. Бұл қағидалар оның 14 тармақты бейбітшілік бағдарламасында жарияланды. Вильсон бұл бағдарламаны адамзатты азаттық жолына баулуға Американың міндеті деп қарастырды. Вильсонның бағдарламасының ядросы – бейбітшілікке ұмтылған Ұлттар Лигасы және соғыстың түбі деп саналатын тирандықты құлату болды. Бұл идея демократия кеңінен тараса, бейбітшілік пен өркендеу орнайды дегенге негізделген. Вильсонның дипломатиялық саясаты әлемді қалыптастыруға зор ықпал етті. Дипломатиялық тарихшы Уолтер Рассел Мид былай түсіндірді: Вильсонның принциптері Версаль жүйесінің күйреуінен аман қалды және олар әлі күнге дейін Еуропа саясатын басқарады: өзін-өзі анықтау, демократиялық үкімет, ұжымдық қауіпсіздік, халықаралық құқық және халықтар лигасы. Вильсон Версальде қалағандарының бәрін ала алмады және оның келісімін Сенат ратификацияламады, бірақ оның көрегендігі мен дипломатиясы, жақсы не жаман, ХХ ғасырдың бағытын белгіледі. Франция, Германия, Италия және Ұлыбритания Вильсонды сынайтын болса да, бұл елдердің әрқайсысы бүгін Еуропалық саясатын Вильсонның қағидаларына сәйкес жүргізеді. Бұрын көрегендік деп есептелген нәрсе қазір негізгі деп танылды. Бұл орташа жетістік емес, және ХХ ғасырдың еуропалық мемлекет қайраткерлерінің ешқайсысы одан ұзақ, игілікті және кең таралған ықпалға ие болған жоқ. 1914 жылдан бергі Американың сыртқы қатынастары Вильсондық идеализмге негізделген, дейді тарихшы Дэвид Кеннеди, тіпті оны Франклин Делано Рузвельт пен Генри Киссинджер ұсынылған «реализммен» сәл түзетілгенімен. Кеннеди Вильсоннан бергі әр президент «Вильсондық қағидалардың негізгі талаптарын қабылдады» деп мәлімдейді. Никсон өзінің кабинетінде Вильсонның портретін іліп қойған. Вильсонның идеялары ХХІ ғасырда да Американың сыртқы саясатын анықтап тұр. 11 қыркүйекке дейінгі кезеңде олар, тіпті одан да жандану алды. Жаңашыл көзқарас бойынша, идеализм мен реализм арасында ешқашан «үлкен пікір-таластың» болмағаны айтылады. Люсиан М. Эшворттың пікірінше, идеализм мен реализм арасында пікір-талас болды деген түсінік, сол кездегі нақты талқылаулар туралы емес, соғыстан кейінгі кезеңде халықаралық қатынастардағы либералдық және нормативтік ойлаудың ығысуы туралы көбірек айтады.

Since the 1880s, there has been growing study of the major writers of this idealist tradition of thought in international relations, including Sir Alfred Zimmern, Norman Angell, John Maynard Keynes, John A. Hobson, Leonard Woolf, Gilbert Murray, Florence Stawell (known as Melian Stawell), Philip Henry Kerr, 11th Marquess of Lothian, Arnold J. Toynbee, Lester Pearson and David Davies. Much of this writing has contrasted these idealist writers with 'realists' in the tradition of E. H. Carr, whose The Twenty Years' Crisis (1939) both coined the term 'idealist' and was a fierce and effective assault on the inter war idealists. Idealism is centered on the notion that states are rational actors capable of ensuring lasting peace and security rather than resorting to war. Idealism is also marked by the prominent role played by international law and international organizations in its conception of policy formation. One of the most well known tenets of modern idealist thinking is democratic peace theory, which holds that states with similar modes of democratic governance do not fight one another. Wilson's idealistic thought was embodied in his Fourteen points speech, and in the creation of the League of Nations. Idealism transcends the left right political spectrum. Idealists can include both human rights campaigners (advocates for a cause traditionally, but not always, associated with the left) and promoters of American neoconservatism, with the latter ideological movement usually associated with the right. Idealism may find itself in opposition to realism, a worldview which argues that a nation's national interest is more important than ethical or moral considerations; however, there need be no conflict between the two (see Neoconservatism for an example of a confluence of the two). Realist thinkers include Hans Morgenthau, Niccolò Machiavelli, Otto von Bismarck, George F. Kennan and others. Recent practitioners of Idealism in the United States have included Ronald Reagan and George W. Bush. Link finds that Wilson from his earliest days had imbibed the beliefs of his denomination in the omnipotence of God, the morality of the Universe, a system of rewards and punishments and the notion that nations, as well as man, transgressed the laws of God at their peril. Blum (1956) argues that he learned from William Ewart Gladstone a mystic conviction in the superiority of Anglo Saxons, in their righteous duty to make the world over in their image. Moral principle, constitutionalism, and faith in God were among the prerequisites for alleviating human strife. While he interpreted international law within such a brittle, moral cast, Wilson remained remarkably insensitive to new and changing social forces and conditions of the 20th century. He expected too much justice in a morally brutal world which disregarded the self righteous resolutions of parliaments and statesmen like himself. Wilson's triumph was as a teacher of international morality to generations yet unborn. Daniel Patrick Moynihan sees Wilson's vision of world order anticipated humanity prevailing through the "Holy Ghost of Reason," a vision which rested on religious faith. Wilson's views were based on the future welfare of humankind. He called for a world made safe democracy, this was organized around political, economic and social standards. These principles were stated in his 14 point peace program. Wilson thought of this program as an American commitment to show man kind the way of liberty. The core of Wilson's program was a League of Nations committed to peace, and bringing down tyranny which was thought to be the root of war. The idea was that if democracy could be widespread peace and prosperity would prevail. Wilson's diplomatic policies had a profound influence on shaping the world. Diplomatic historian Walter Russell Mead has explained:
Wilson's principles survived the eclipse of the Versailles system and they still guide European politics today: self determination, democratic government, collective security, international law, and a league of nations. Wilson may not have gotten everything he wanted at Versailles, and his treaty was never ratified by the Senate, but his vision and his diplomacy, for better or worse, set the tone for the twentieth century. France, Germany, Italy, and Britain may have sneered at Wilson, but every one of these powers today conducts its European policy along Wilsonian lines. What was once dismissed as visionary is now accepted as fundamental. This was no mean achievement, and no European statesman of the twentieth century has had as lasting, as benign, or as widespread an influence. American foreign relations since 1914 have rested on Wilsonian idealism, says historian David Kennedy, even if adjusted somewhat by the "realism" represented by Franklin Delano Roosevelt and Henry Kissinger. Kennedy argues that every president since Wilson has "embraced the core precepts of Wilsonianism. Nixon himself hung Wilson's portrait in the White House Cabinet Room. Wilson's ideas continue to dominate American foreign policy in the twenty first century. In the aftermath of 9/11 they have, if anything, taken on even greater vitality." According to revisionist narrative, there was never a single 'great debate' between idealism and realism. Lucian M. Ashworth argues, the persistence of the notion that there was a real debate between idealism and realism, says less about the actual discussions of the time, and more about the marginalisation of liberal and normative thinking in the international relations in the post war period.</blockquote>

Ұрпақ теориялар

Идеализмнің өзі салыстырмалы түрде қысқа ғұмырлы ой мектебі екені айтылады, ал оның жақтастары Ұлттар Лигасының сәтсіздігіне және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты сенімсіздік дағдарысын бастан өткерді. Дегенмен, халықаралық қатынастар туралы кейінгі теориялар өздерінің әлемдік көзқарасын қалыптастыру кезінде Вильсондық стильдегі идеализмнің элементтерін кеңінен пайдаланды. Сонымен қатар, өзін идеалист деп немесе осы мектепке жақын тұратын ғалымдар халықаралық қатынастарды зерттеу саласындағы жұмыстарын жалғастырып келеді.

Либерализм

Либерализм Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Уилсонның идеализмінің жұмсақ түрі ретінде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін белгілі бір аймақтарда жаңадан оқшауланудың туындауына, сондай-ақ Еуропадағы билік тепе-теңдігін сақтап, жаңа соғыстың басталуын болдырмауға идеализмнің жеткіліксіздігін ескерген либералдық ойшылдар құқық үстемдігі мен жүйелі өзара іс-қимылға негізделген халықаралық институттар жүйесін құрды. Біріккен Ұлттар Ұйымы және НАТО сияқты халықаралық ұйымдар, тіпті Бреттон-Вудс жүйесі және Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (ГАТТ) сияқты халықаралық келісімдер билік тепе-теңдігін сақтаумен қатар, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты жүйелендіру үшін жасалды.

Неоконсерватизм

Неоконсервативтік көзқарас тарихи либерализмнен "жалпыға ортақ құндылықтарды" ілгерілетуге, оның ішінде демократияға, адам құқықтарына, еркін саудаға, әйелдер құқықтарына және азшылықтарды қорғауға қатысты үлкен назар аударады. Дегенмен, ол халықаралық институттар мен шарттарды сақтауға осылайша аз мән береді, сонымен қатар моральдық тұрғыдан дұрыс деп санайтын белсенді немесе шабуылдай ұстанымдарды ұстанады және өз мақсаттарына жету үшін күш қолдануға немесе күшпен қорқытуға, қажет болған жағдайда, бір жақты түрде де дайын.