Кіріспе
2003 жылғы американдық кісі өлтіру ісі
Майкл Айвер Петерсон (23 қазан 1943 жылы туған) – американдық романист, 2003 жылы 9 желтоқсан 2001 жылы екінші әйелі Кэтлин Петерсонды өлтіргені үшін сотталды. Сегіз жылдан кейін судья айыптау тарапының маңызды куәсі қателесіп куәлік бергенін анықтағаннан кейін Петерсонға жаңа сот процесі тағайындалды. 2017 жылы Петерсон кінәсін мойындамай, жазаны жеңілдету шартымен Алфорд келісіміне қол қойды. Ол өтеген мерзімі ескеріліп, босатылды. Петерсонның ісі француздық деректі мини-сериалдың ("The Staircase") тақырыбы болды, ол 2001 жылы тұтқындалғаннан кейін түсірілімге кірісіп, 2017 жылы Алфорд келісіміне қол қойғанға дейін оқиғаларды бақылады. 2019 жылы ол әйелінің өлімінен кейінгі өмірі туралы жеке естеліктерін ("Behind the Staircase") жариялады. Колин Ферт пен Тони Коллетттің басты рөлдерде ойнаған "The Staircase" мини-сериалы да осы оқиға мен оның салдарына тоқталады. Кэтлиннің өлімі туралы бірнеше деректі фильмдер, 2004 жылғы француз деректі фильмінің жалғасы, подкасттар, радиошоулар және басқа да медиа материалдары жарық көрді.
Жеке және кәсіби өмірі
Майкл Айвер Петерсон Теннесси штатының Нэшвилл қаласының жанында дүниеге келді. Ол Юджин Айвер Петерсон мен Элеонора Петерсонның ұлы. Ол Дьюк университетін саяси ғылымдар бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. Оқу кезінде Петерсон Sigma Nu бауырластығының президенті болды және 1964-1965 жылдары студенттік газеттің редакторы қызметін атқарды. Петерсон бірінші әйелі Патрициямен бірге Германияда біраз уақыт тұрды. Сол жерде олар Элизабет және Джордж Ратлиффтермен, сондай-ақ олардың Маргарет және Марта есімді екі қызымен дос болды. Джордж қайтыс болғаннан кейін Петерсон мен Ратлифф отбасылары жақын қарым-қатынаста болды. 1985 жылы Элизабет Рэтлиф қайтыс болғанда Майкл оның екі баласына қамқор болды. Майкл мен Патриция 1987 жылы ажырасып, Клейтон мен Тод Патрициямен, ал Маргарет пен Марта Майклмен бірге тұрды. Кейін Клейтон мен Тод та әкесіне қосылды. 1989 жылы Майкл Нортел компаниясындағы табысты басқарушы Кэтлин Атвотермен бірге тұра бастады. Олар 1997 жылы үйленді, ал Кэтлиннің қызы Кейтлин аралас отбасындағы бесінші бала болды. Петерсон Вьетнам соғысы кезіндегі тәжірибесіне негізделген үш роман жазды. Кэтлиннің қызы Кейтлин және Кэтлиннің әпкесі Кандис Замперини екеуі де бастапқыда Майклдың кінәсіздігін жариялап, оны балаларымен бірге ашық түрде қолдады, бірақ Замперини Майклдың бисексуалдығын білгеннен кейін өз пікірін қайта қарады, ал Кейтлин анасының сараптама қорытындысын оқығаннан кейін солай істеді. Екеуі де кейін отбасынан алшақтады. Петерсонның қорғаушысы ретінде жалдаған сот-медициналық сарапшы Генри Ли қанның шашырауының мәліметтері қақпақтан кездейсоқ құлауға сәйкес келетінін айтса да, полиция тергеушілері жарақаттардың мұндай оқиғаға сәйкес келмейтінін анықтады. Кэтлиннің қайтыс болған кезде Петерсон үйде жалғыз болғандықтан, ол басты күдікті деп танылды және жақын арада оның өліміне айыпталып, сотқа берілді. Ол өзін кінәлі емес деп мәлімдеді. Сот-медициналық сарапшы Дебора Радиш Кэтлиннің бас жарақатынан қаза тапқанын тұжырымдады. Радиштің сөзіне қарағанда, Кэтлиннің басы мен арқасындағы жеті жарақың жеңіл, бірақ берік затпен бірнеше рет соққыға ұшырағаннан пайда болған. Қорғаушы бұл теориямен келіспеді. Олардың сараптамасына сәйкес, жаралар ешқандай соққыға ұқсамайды, себебі бас сүйегінің сынуы, көкжиегі, ісігі және мидың қан кетуі сияқты терең зақымдар жоқ. Сот процесіне бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығы артты, себебі Петерсонның жеке өміріне қатысты жаңа мәліметтер пайда болды. Хардин және оның прокурорлық тобы (оның ішінде Майк Нифонг) Петерсонның сенімін күдікке түсіріп, оның әскери қызметі туралы жалған мәлімдемелеріне және оның құпия сақталған гомосексуалдық өміріне назар аударды. Прокуратура Петерсондардың некесі бақытты болмағанын, Кэтлин Майклдың құпия гомосексуалдық өмірін біліп, олардың некесін ажыратуға тырысқанын мәлімдеді. Сотта Кэтлиннің өлтірілуіне қатысты олар ұсынған басты себеп осы болды (басқасы – 1,5 миллион долларлық өмірлік сақтандыру полисі). Аудандық прокурордың көмекшісі Фреда Блэктің сөзіне сүйенсек, Кэтлин "өзінің шын сүйген күйеуінің бисексуал екенін және басқа әйелмен емес, ер адаммен қарым-қатынаста екенін білгенде ашуға булығып, қорланған және ұялған болар еді. Біз оның бұл ақпаратты білгеннен кейін дау-жанжал болғанын және кісі өлтіруге әкелгенін сендіреміз". Қорғаушы Кэтлин Майклдың бисексуалдығын қабылдағанын және олардың некесі өте бақытты болғанын айтты, бұл пікірді Майкл мен Кэтлиннің балалары және басқа да достары мен таныстары қолдады.
"would have been infuriated by learning that her husband, who she truly loved, was bi sexual and having an extramarital relationship—not with another woman—but a man, which would have been humiliating and embarrassing to her. We believe that once she learned this information that an argument ensued and a homicide occurred." The defense argued that Kathleen accepted Michael's bisexuality and that the marriage was very happy, a position supported by Michael and Kathleen's children and other friends and associates.
Элизабет Ратлифтің өліміне күдік
1985 жылы Германияда қайтыс болған Петерсонның досы Элизабет Ратлифтің денесі баспалдақ астында бас жарақатымен табылған. Оның өлімін неміс полициясы және АҚШ әскери полициясы бірлесіп тергеді. Өлім кезінде жасалған аутопсияда Ратлифтің өліміне Вон Виллебранд ауруына байланысты қан ұю бұзылуынан туған ми ішілік қан кету себеп болғаны анықталды. Бұл қорытындыға оның цереброспиналдық сұйықтығында қан табылуы және өліміне дейін бірнеше апта бойы қатты бас ауруларына шағымданғаны туралы мәліметтер негіз болды. Сот медициналық сарапшысы қан кету салдарынан Ратлифтің дереу қайтыс болғанын, содан кейін құлап түскенін анықтады. Петерсон жұбайы Ратлиф пен оның қыздарымен кешкі ас ішкен, ал Петерсон үйіне қайтпас бұрын Ратлифке балаларды ұйықтатуға көмектескен. Балалардың күтушісі Барбара келесі күні таңертең денені тапты. Петерсон оны соңғы рет тірі көрген адам еді. Петерсонның сотынан бұрын Дархэм соты 2003 жылдың сәуір айында Техас штатында жерленген Ратлифтің денесін қайтадан қазуға бұйрық берді. Алғашқыда Кэтлиннің аутопсиясын жасаған Дархэмдегі сот медициналық сарапшысы бұл тексеруді қайтадан жүргізуге келісті, бірақ қорғау тарапы бұл тексеруді Техас штатының сот медициналық сарапшылары жүргізуі керек деп қарсылық білдірді. Дене Техастан Дархэмге жеткізілді. Дархэмдегі сот медициналық сарапшысы екінші аутопсия нәтижелеріне және оқиға орнына қатысты жаңа куәгерлердің мәлімдемелеріне сүйене отырып, жеткілікті дәлелдер тапты және ол өмір бойына шартсыз түрмеге кесілді. Шартты түрде босатудан бас тарту үшін қылмыстың алдын ала жоспарланғаны дәлелделуі керек. Қазылар алқасы бұл кісі өлтіруді "көктемдегі" қылмыс деп қабылдағанымен, оның да алдын ала жоспарланғанын мойындады. Бір қазылар алқасының мүшесі түсіндіргендей, алдын ала жоспарлау – бұл бірнеше сағат немесе күн бұрын ғана емес, сонымен қатар қылмысты жасау алдындағы секундтарда да жоспарлауды білдіреді. Петерсон 2011 жылдың 16 желтоқсанында босатылғанға дейін Рокки-Маунт қаласының жанындағы Нэш түзеу мекемесінде отырды.
Шағым
Питерсонның апелляциясын оның қорғаушы кеңесшісі, қазір сот тағайындаған адвокаты Томас Махер, 2006 жылдың 18 сәуірінде Солтүстік Каролина апелляциялық сотында қарады. 19 қыркүйекте Апелляциялық сот Питерсонның сот қателіктері салдарынан әділ сот болмады деген аргументтерін қабылдамады. Апелляциялық соттың шешімінде дәлелдердің әділ түрде қабылданғаны айтылды. Соттар іздестіру ордерінде кемшіліктерді анықтады, бірақ олардың қорғанысқа ешқандай зияны тигізбегенін мәлімдеді. Шешім бірауыздан қабылданбағандықтан, Солтүстік Каролина заңына сәйкес, Питерсон Солтүстік Каролина Жоғарғы сотына шағымдану құқығына ие болды, және сот істі қабылдады. 2007 жылдың 10 қыркүйегінде ауызша жарыссөз тыңдалды. 9 қарашада Сот апелляциялық шешімді күшінде қалдырғанын жариялады. Сот шешімін қайта қарау немесе федералдық мәселе көтерілмесе, Питерсон сот үкіміне қатысты барлық шағымдарын таусыды. 2008 жылдың 12 қарашасында Вирджиния штатының Ричмонд қаласынан келген Дж. Буркхардт Бил мен Джейсон Энтони адвокаттары, енді Питерсонның мүддесін қорғай отырып, Дарем округі сотында үш негіз бойынша жаңа сот отырысын өткізу туралы өтініш берді: айыптау тарапы соққы туралы босатушы дәлелдерді жасырған, айыптау тарапы біліктілігі күмәнді сарапшы куәгерді пайдаланған және бір қазы сот шешімін нәсілдік факторларға сүйене отырып шығарған. 2009 жылдың 10 наурызында Дарем округінің Жоғарғы соты Питерсонның өтінішін қабылдамады.
Құс теориясы
2003 жылдың соңында Кэтлиннің өліміне қатысты жаңа теория пайда болды: ол сыртта басынан соққан құсқа шалдығып, үйге асығысқанда құлап, баспалдақтың алғашқы сатысына басынан соғылып есінен танып қалған. Бұл теорияны Дерхам қаласының адвокаты Т. Лоуренс Поллард көтерді. Поллард Питерсон отбасының көршісі болатын, бірақ іске қатысы болмаған, алайда жария болған ақпаратты қадағалап отырды. Кэтлиннің бас жарақатының суреттерін көргеннен кейін ол полицияға соуылдың кінәлі болуы мүмкін деген ұсыныс жасады. Кейін Солтүстік Каролина штатының Тергеу бюросының (СБИ) құжаттарын қарағанда, Кэтлиннің шашынан қауырсын табылыпты деп жазылған (бірақ бұрын аудандық прокурор кеңсесі тергеу барысында ешқандай қауырсын табылмайтынын хабарлаған еді). СБИ криминалистикалық зертханасының есебінде микроскоптық қауырсын және ағаш бұтағынан сынған ағаш кесегі Кэтлиннің сол қолымен қысылып ұсталған, түбінен жұлынған шаштарының ішінде табылды. 2008 жылдың қыркүйегінде шаштарды қайта қарап тексергенде тағы бір микроскоптық қауырсын анықталды. Поллардтың сөзіне сүйенсек, егер бұл дәлелдер сотқа ұсынылғанда, ол "қазылардың шешіміне маңызды әсер етіп, соның салдарынан түпкілікті үкімге де әсер ететін еді". Прокурорлар бұл мәлімдемеге күлді, ал Кэтлиннің мәйітін қараған Дебора Радиш, құс немесе басқа да бір құстың оның бас терісіндегідей терең жараларды жасауы екіталай дейді. Алайда, Радиштің пікіріне 2010 жылы жазылған үш жеке куәлік арқылы басқа сарапшылар қарсылық білдірді. Бұл теорияға кейбір сыртқы жақтастар қызығушылық танытса да, 2009 жылы бұл мәселе бойынша жаңа сот отырысын ашу туралы өтініш берілген жоқ. 2017 жылдың 2 наурызында (Алфорд келісімі қабылданғаннан кейін) Питерсонның адвокаты Смитсондар институтының құс сарапшысына Кэтлиннің шашынан табылған қауырсын сынықтарын зерттеуге рұқсат беру туралы өтініш берді, осылайша құс шабуылдағаны анықталуы мүмкін. 2023 жылы Поллард "Қырылыстан өлім" кітабында ұсынылған теорияны қолдады, онда құс шабуылы тек сыртқы жолда ғана емес, Питерсон үйінің ішінде де жалғасқан делінген.
Қайта қаралу
2010 жылдың тамызында, газет мақалаларында SBI-ды сынағаннан кейін Солтүстік Каролинаның бас прокуроры Рой Купер тергеу жүргізді. Тергеу нәтижесінде SBI сарапшысы Дуэйн Девер, Питерсонға қарсы негізгі куәгерлердің бірі, көптеген бұрмаланған қылмыстық істер бойынша оның жұмысы нашар деп табылғаннан кейін қызметтен шеттетілді. Кейін Поллард жоғары сот судьясы Орландо Хадсонға штаттық медициналық сараптама бюросынан Катлиннің қазасына қатысты барлық құжаттарды Питерсонның адвокаттарына беру туралы бұйрық беру үшін ант беру арқылы қолдау көрсетті. Алайда, судья Хадсон Поллардты Питерсон атынан қосымша өтініштер беруден тыйым салды, өйткені ол оны өкілдік етпеді. 2010 жылдың тамызында Питерсонның алғашқы адвокаттарының бірі Дэвид Рудольф SBI куәлігіне қатысты іс жүргізуде тегін қызмет көрсетіп, жаңа өтініш берді. 2011 жылдың қаңтарында Девер SBI-ден жұмыстан босатылды, агенттіктің тәуелсіз аудитінде оның 34 істе дәлелдерді жалған көрсеткені анықталды, соның ішінде Солтүстік Каролина тұрғыны Грег Тейлордың ісіндегі теріс нәтижелерді жасыру, ол Девердің куәлігіне сүйене отырып, кісі өлтіру үшін он жеті жыл түрмеде отырды. Девер дайындаған қан талдау тобы қызметтен босатылып, таратылды. 2003 жылғы Питерсон ісінде Девер SBI қан издерінің маманы Дэвид Спиттлдің онымен кеңескенін, 500 қан издеріне қатысты іс жүргізгенін, 200 есеп дайындағанын және 60 істе куәлік бергенін мәлімдеді. Қайта қарау отырысында SBI-дың көмекші директоры Эрик Хукс Девердің тек 47 есеп дайындағанын айтты. Спиттл 1980 жылдардағы екі күндік оқу курсын аяқтағаннан бері Деверді оқытқанын есіне түсіре алмайтынын, ол тек төрт істе куәлік бергенін, ал Питерсон ісі үшінші болғанын айтты. ДБИ төртінші істегі қан талдауы Деверді жұмыстан шығару себебі ретінде көрсетілді. 2011 жылдың 16 желтоқсанында Питерсон 300 000 доллар көлемінде кепіл төлеп, Дархам округінің түрмесінен босатылды және бақылау білезігімен үй қамауына алынды. Оның кепілмен босатылуы судья Хадсон Девердің қан дәлелдері туралы «материалдық түрде жаңылыстыратын» және «әдейі жалған» куәлік бергенін, сондай-ақ оның білімі мен тәжірибесін асыра көрсеткенін анықтағаннан кейін жаңа сот процесіне қатысты сот бұйрығынан кейін болды. Солтүстік Каролинаның бұрынғы бас прокуроры Руфус Л. Эдмистен Девер оқиға орнына келгеннен кейін жиналған барлық дәлелдер жаңа сот процесінде қабылданбауы мүмкін екенін айтты. 2014 жылдың шілдесінде Питерсонның кепілдік шектеулері жеңілдетілді. 2014 жылдың қазан айында сот Питерсонның айыбы жойылғаннан бері бұл іс бойынша тегін жұмыс істеп келген Дэвид Рудольфты Майк Клинкосуммен алмастырып, Питерсонды өкілдік етуге тағайындады. Рудольф енді ақысыз Питерсонды өкілдік ете алмайтынын мәлімдеді. 2016 жылдың 14 қарашасында Питерсонның екінші сот процесін тоқтату туралы өтініші қабылданбады және жаңа сот процесі 2017 жылдың 8 мамырында басталуға жоспарланған. Алайда, 2017 жылдың 7 ақпанындағы жаңалықтарда Рудольф (тағы да Питерсонды өкілдік ететін) пен Дархам округінің округтік прокуроры келісімге келгені хабарланды.
Алфордтың негіздері
2017 жылдың 24 ақпанында Питерсон Кэтлиннің қасақана кісі өлтіруіне кінәлі екенін мойындады, бірақ өзін кінәлі деп санамай, айыптауға жеткілікті дәлелдер бар екенін қабылдады. Сот оны 86 айға бас бостандығынан айырды, бұрын өткен мерзімі ескерілді. Питерсон жазасын өтеген мерзімі (98,5 ай) сот белгілеген мерзімнен артық болғандықтан, қосымша түрме жазасын өтемеді.
Іске қатысты фильмдер
Сот ісі кеңінен қызығушылық туғызды, оның бір себебі - Питерсонның заңдық және жеке қиындықтарын егжей-тегжейлі баяндаған Soupçons (Suspicions), Death on the Staircase және The Staircase атты теледидардағы деректік сериялар. Бұл фильмнің 45 минуттан тұратын сегіз сериясы 600 сағаттан астам түсірілімнен құрастырылған. Оны француз режиссері Жан Ксавье де Лестрад түсіріп, 2004 жылғы қазан айында Maha Productions шығарды. Бұл деректі фильмде сотқа дайындық процесі жан-жақты көрсетілген. Сондай-ақ, фильмде баспасөздің рөлі мен оның іс жүргізу әдістері де қарастырылады. Фильм түсірушілер Кэтлиннің қазасы мен Питерсонның кісі өлтіру айыптамасынан кейін бірнеше апта ішінде жобаны бастады; қазылар алқасын іріктеу 2003 жылдың мамырында, ал сот процесі 2003 жылдың шілдесінде өтті. Сот шешімі шыққаннан кейін де Лестрад қазылар алқасымен сұхбаттасып, олардың шешіміне не себеп болғанын білгісі келді. Көбінесе қазылар алқасын Кэтлин жоғалтқан қанның мөлшері және жаралардың саны әсер етті, бұл оларға оқиғаның жазатайымдықпен аяқталғанына сендірмеді. Алайда Генри Ли сотта қанның мөлшерінің маңызды еместігін айтты, себебі қан тамшылары оның жарақаттан қан ағып, жөтелген кезде шашырағандығын көрсетті. Ол сондай-ақ қанның бір бөлігі зәрмен араластырылған болуы мүмкін екенін ұсынды. Ли қазылар алқасына қан тамшыларын көрсету үшін кечуп ішіп, оны шашыратты. 2012 жылдың қарашасында де Лестрад "The Staircase 2: The Last Chance" атты жалғасын шығарды, ол Амстердамдағы Халықаралық деректі фильмдер фестивалінде көрсетілді. Фильмде Питерсонның отбасы мен оның адвокаттарының қайта сот отырысын өткізу үшін ұсынған аргументтері көрсетілген, және олар сәттілікке жетті.