Кіріспе

1808 жылы Испаниядағы Пиреней соғысы шайқасы, 1936 жылғы шайқас.

Сомосьерра шайқасы 1808 жылдың 30 қарашасында Пиреней соғысы барысында болды. Наполеон Бонапарттың тікелей басқаруымен біріккен француз-испан-поляк әскері Сьерра-де-Гуадаррамада орналасқан испан дивизиясы арқылы өтіп, Мадридті француз шабуылынан қорғады. Сомосьерра тау жолында, Мадридтен солтүстікке қарай 97 шақырым жерде, Бенито де Сан-Хуан басқаратын испандық тұрақты әскері, еріктілері және артиллериясы Наполеонның испан астанасына жолын тоқтатуға тырысты. Наполеон біріктірілген күштермен шабуыл жасап, испандықтардың қаруларын Император гвардиясының поляк жеңіл атқыштарымен шабуылдады, ал француз жаяу әскері тау беткейлерін басып өтті. Осы жеңіс Мадридке баратын соңғы кедергіні жойды, және бірнеше күннен кейін Мадрид түсті.

Өмірбаян

Наполеонның Испанияға басып кіруі Зорноза шайқасымен басталды. 1808 жылдың қараша айының соңында француздық Grande Armée испандық халық армиясының екі қанатын да басып алып, жойды. Испанияны қайтадан басып алу үшін Наполеон 40 мың сарбазымен Мадридке қарай жорық жасады. Генерал Сан-Хуан Мадридті қорғау үшін әскерилер, резервтегілер және бұрынғы жеңілістерден әлі есін жимаған түрлі тұрақты полктерден 12 мың адамдық әскер жинады. Сан-Хуан қалаға келетін көптеген жолдарды бақылау үшін өте аз санды әскерін таратып жіберді. Оның бұйрығымен 9 мың сарбаз Гуадаррама асуын күзету үшін батысқа, ал 3 мың сарбаз Сепульведадағы алдыңғы бекетке жіберілді, Сомосьерра биіктіктерінде 9 мың сарбаз бен 16 зеңбірек қалды. Жер бедерінің ерекшелігі мен испандықтардың қайраттылығы бастапқыда оларға көмектесті. 28 қараша күні кешке Сепульведадағы бригада, Валония гвардиясының 3-ші батальоны, Хаэн және Ирландия полктері мен Севилья еріктілерінің 1-ші батальонынан құралды. Олар генерал Савари басқаратын Орта гвардияның екі фузильер полкінің шабуылын тойтарды. Испаниялықтар қараңғы түскен соң кері шегінуге мәжбүр болды, себебі генерал Ласалдің атқыштар бригадасы олардың ат әскерін жеңіп алды. 30 қараша таңында Наполеон жаяу әскерін тікелей асуға қарай жылжытты, ал шағын топтар қанаттар бойымен иреленіп өтті. Дұшпандармен мылтықпен атысып, француз әскері жаудың зеңбіректерге қарай баяу, бірақ нақты прогресс жасады.

Шайқас

Испан әскерін жаяу әскермен оңай басып шыға алмағандықтан, Наполеон 125 адамнан тұратын поляк шевальелерін артиллерия батареяларына шабуылға бұйырды. Бұл санға басқа эскадрильялардың мүшелері де қосылды, олардың жалпы саны 450-ге жуық болды, бірақ олар шайқасқа кейінірек қатысты. 125 адамнан тұратын шабуылға Неголевскийдің барлаудан оралған взводы да қосылды. Бірақ бұл сан тек алдыңғы қатардағы әскерлерді (саблялыларды) ғана қамтыды ма, әлде барлық әскерилерді қамтыды ма, белгісіз. Наполеон жазбаша бұйрық бермеді. Сол күні 3-ші эскадрильяға қолбасшылық еткен Ян Козиетульский «Lekka jazda kłusem!» («Жеңіл атты әскер жүгіріп!») деп шақырғанын айтты және кішкентай көпірден өтіп бара жатып: «En avant, Vive l'Empereur!» («Алға, Император гөрі!») деп қосты. Кейбір авторлар Наполеонның поляктарға 16 зеңбірекке ие батареяларға, бірнеше километрге созылған және өте қиын жерге шабуыл жасауын бұйырғанында ақылдан безгенін болжайды. Дегенмен, басқалары Наполеонның жаяу әскеріне жол ашу үшін тек ең жақын батареяны алуға бұйрық бергенін және Козиетульский бұйрықты дұрыс түсінбегенін санайды. Қалай болғанда да, шабуыл басталғаннан кейін, шевальелер екінші батареядан отқа түскенде, олардың шабуылды тоқтатудан басқа амалы қалмады, себебі аттар ең жоғары жылдамдыққа жетіп, тоқтай алмады. Олар екінші және үшінші батареяларды алды, бірақ соңғы батареяға тек бірнеше шевалье жетті, ал испандықтар оны қайтаруға тырысты. Сол сәтте Наполеон мүмкіндігін көріп, басқа эскадрильяларды дереу шайқасқа жіберді. Бенито де Сан-Хуанның қолында төрт батареяға бөлінген 16 зеңбірек болды. Кейбір мәліметтер, негізінен француз офицерлерінің естеліктеріне сүйене отырып, испандықтар барлық зеңбіректерін Сомосьерра өткелінің басына орналастырды деп болжайды. Алайда, 600-800 метрлік қашықтықта, осылай орналастырылған зеңбіректер француз армиясының көп бөлігіне тигізе алмайтын еді, тіпті Наполеоннің өзі де артиллерия отына түскен кездер болды. Бірінші батарея Сомосьерра өткеліне кіреберісті қорғады, келесі екеуі өткелдің бұрыштарын жауып, төртіншісі биіктікте тұрды. Барлық батареяларда төрт зеңбірек болды деп есептелді, ал кейінірек өткел мұндай орналасуға тым тар екенін айтқан теориялар аңыз ретінде қарастырылуы керек. Испания армиясының 13-ші бюллетенінде шевальелер генерал Луи Пьер, граф Монбрунның басқаруында болғаны айтылған. Алайда, жоғарыда аталған поляк қатысушылары да, бөлімнің француз оқытушыларының бірі, полковник Пьер Даутанкур да өздерінің есептерінде бұл ақпараттың дұрыс еместігін атап өтті. Даутанкур Монбрунның онымен сөйлескенде бұл идеяға күлгенін айтты. Дегенмен, француз тарихшысы Адольф Тьер оған шабуылға жетекшілік ету құрметін берді, бұл шайқаста аман қалған поляк қатысушыларының наразылығын тудырды. Майор Филипп де Сегур өзінің естеліктерінде ол шабуылға басшылық еткенін жазды, бірақ оның есептері көбінесе сенімсіз деп сипатталды, және тағы да Даутанкур мен поляктар оның рөлін жоққа шығарды. Шабуылға Козиетульский басшылық етті, бірақ бірінші батареяны алғаннан кейін атын жоғалтты. Содан кейін эскадрильяға бұрын барлауда болған лейтенант Анджей Ниголевский қосылды. Шабуыл Дзеванковский басшылығымен жалғасты, ал үшінші батареяны алғаннан кейін атынан құлап қалғаннан кейін оның орнын Пиотр Красинский алды. Соңғы батареяға дейін жалғасқан шабуылға Ниголевский басшылық етті, ол испан әскерлерінің қатал шабуылынан керемет түрде аман қалды – ол тоғыз рет штыкпен жараланды және басына екі рет қарабинадан атылды. Көптеген майдан ардагерлерінің естеліктеріне сәйкес, Козиетульский өзінің әскерін ресми айқаймен «Vive l'Empereur» деп шақырып шабуылға көтерді. Алайда, халық аңызында нағыз шайқас айқайы – поляк тіліндегі «Naprzód psiekrwie, Cesarz patrzy!» («Алға, иттің баласы, Император қадағалап тұр!») екені айтылады. Камбронн туралы айтылған сөздермен салыстыр.

Төртінші батарея алынғаннан кейін Наполеон өзінің күзетшілерін және Томаш Любинский басқарған поляктардың 1-ші эскадрильясын шабуылды қайта бастауға және испандықтарды өткелден ығыстыруға бұйырды. Любинский үшінші эскадрильяның рөлін азайтып, өзіне барлық даңқты беруге тырысты (ал Ниголевский оның зеңбіректерді алғанын және Любинскийге оңай болғанын көрсетуге тырысты, өйткені испандықтар оған «конфеттермен» атқан).

Зарядтау әсерлері

Испания армиясының 13-ші бюллетенінде поляк жеңіл атқыштар тобының басты рөлі айтылған. Тек атқыштар ғана төрт батареяны да басып ала алды, тіпті француз жаяу әскері шабуылды тоқтатуға жеткілікті жақын болса да, испандық Андалусиялық жалдамалы әскерлердің жаппай шегінуіне және, іс жүзінде, бүкіл армияның шегінуіне себеп болды. Испан артиллеристері өз позицияларын тастап кетуден гөрі қаза тануды жөн көрді, бірақ поляктардың ешбір есебі испандық милициямен болған шайқасты көрсетпейді. Милициялар поляктардың артиллерия позицияларын қаншалықты оңай басып алғанын көргеннен кейін өз позицияларын тастап кетті. Дегенмен, түтінге толып тұрғандықтан, олар жоғарғы жақта поляктардың қаншалықты азын көрген жоқ.

Салдары

Наполеонның Испанияға басып кіруі Мадридті француз әскерлерінің толық бақылауына көшуімен аяқталды. Мур Коруна жорығында, Кардедеу шайқасымен басталып, қаза тапты. Наполеон жеке басқарып тұрған келесі шайқас 1809 жылғы 19 сәуірде Тюген-Хаузен шайқасы болды.

Мадрид

Сан-Хуан әскерін Мадридке асықтырып қайтарды. Сомосьеррадағы жеңіс негізінен жаяу және ат әскерінің бірлескен шабуылының нәтижесі болғанымен, кейінірек жазылған есептерде, тіпті Наполеонның өзінде, барлық назар поляктардың шабуылына аударылды. Сан-Хуан кейіннен өз әскерлерінің қолынан қаза тапты. Француздық күзет тобы 1 желтоқсанда Мадридке жақындады. Хунта астананы қорғауға әлсіз және нәтижесіз талпыныс жасады, ал 4 желтоқсанда француз артиллериясының күшті шабуылы испан қорғанысын қиратты. Испандықтар қалған 2500 әскерін тапсырды; олардың туын ұстаған 20000 азамат тарап кетті; француздар сол жылы екінші рет Мадридке енді.

Танымал мәдениетте

Сомосьерра шайқасы Варшавадағы Белгісіз сарбаздың мазарында "SOMOSIERRA 30 XI 1808" деген жазумен есте сақталады.