Кіріспе

Босния және Герцеговина мен Черногориядағы тау тізбегі – Оржен. Босния және Герцеговинаның оңтүстік бөлігі мен Черногорияның оңтүстік-батысында орналасқан, Динарлық Жерорта теңізі әктасты тау тізбегі. Оның ең биік шыңы – Велики Кабао, ол Оржен шыңы – Адриатикалық Динаридтердегі ең биік шың болып табылады. Оржен массиві Босния және Герцеговинадағы Требиньеден шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай, ал Котор шығанағындағы (Бока Которска) Рисаннан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Шығанақтың ең ішкі қорғалған бөлігінде орналасқан Рисан қаласынан жақсы салынған жол, бастапқыда асфальтталған, көптеген серпілме бұрылыстармен 1600 метрге дейін, ішкі аймаққа қарай көтеріледі. Орженнің басты шыңында және оны қоршаған жоталар мен биік платоларда төртіншілік мұздықтардың әсері анық байқалады. Мұз дәуірінде ұзын аңғар мұздықтары Орженнен Котор шығанағына және оны қоршаған поляларға қарай шегінді, өздерінің жолында U пішіндес аңғарлар мен цирктерді қалыптастырды. Мұздықтар тікенекті шыңдар мен жоталарды да жасады. Мұздық және карст рельефі қазір бірегей жағалау пейзажын құрайды. Жерорта теңізінде осыған ұқсас құбылыстарды кездестіру сирек. Котордың табиғи және мәдени-тарихи аймағы – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы, ол Оржен мен Ловчен арасындағы аумақты, Рисан мен Котор шығанақтарындағы кішкентай қалаларды және олардың табиғи ортасын қамтиды. Бұл ерекше табиғи бейіт Котор шығанағын мыңдаған жылдар бойы қоныстандыруға мүмкіндік берді. Іллириялықтар мен гректер б.з.д. 400 жылдан бастап жағалауды мекендеп, бүгінгі Рисан (Rhizon) және Котор (Cattaro) порттарын құрды. Ішуге жарамды судың жетіспеуіне байланысты биік тауларда халық тығыз қоныстанбаған. Тіпті 20-ғасырдың соңына дейін терең шұңқырлардан жиналған қар қалдықтары аз ғана елді мекендерді сумен қамтамасыз ету үшін қолданылды. Бүгінде оның орнына құдықтар пайдаланылады.

География

Оржен тауы – бұл көтеріліп, Котор шығанағы мен Оржен тауының төңірегіндегі биік карст жазықтарынан биіктеген тау блогы. Ең төменгі және ең жоғары нүктелер арасындағы 1895 метрлік айырмашылық қатал ортада рельефтік энергияның маңызды рөл атқаруын қамтамасыз етеді. Кенді-топырақты шөл далаларының кең аумақтары түрлі-түрлі өсімдіктерге толы, төменгі биіктіктердегі мәңгі жасыл және жапырақты орманнан бастап, жоғарырақ биіктіктердегі эндемикалық әктасты Динар шыршысы мен қарағайына дейін жетеді. Жауын-шашын мөлшері 5000 литрге дейін жетеді, бұл Жерорта теңізінің құрғақ климатына қарағанда тропикалық жаңбырлы ормандарға немесе Шығыс Гималайға тән көрсеткіш. Еуропаның ең ылғалды жағалауында орналасқандықтан, қар карст жазықтарында оңай жиналады, тіпті маусым айында да тау шатқырларының көлеңкелі жерлерінде қар қалдығы кездеседі. Шаңғы тебуге мүмкіндік бар, бірақ қазіргі уақытта тиісті инфрақұрылым жоқ. Оржен жаяу серуендеу үшін маңыздырақ орын. Үш тау шатыры қарапайым жайғасу мүмкіндігін ұсынады. Оржен Босния және Герцеговина мен Черногория арасындағы шамамен 400 км² трансшекаралық аймақты қамтиды және солтүстік-батыстағы Босния және Герцеговинадағы Требинье аймағынан оңтүстік-шығыстағы Черногориядағы Котор шығанағына дейін 25 км-ге созылады. Оржен тауы төрт биік карст жазығынан тұрады. Үш дерлік параллель қырқалар Орженнің ең биік нүктесі – Великий Кабаода түйіседі. Қырқалар биіктігі бойынша орналасқан, ең биігі солтүстікке қарай Биела-Гора жазығын Жерорта теңізі жағалауынан қорғайды. Ажыратылған жазықтар – шығыста Кривошие, солтүстікте Биела-Гора, батыста Добри-до және Врбань. Айналасындағы поляларда сирек елді мекендер орналасқан. Грахово, Драгаль, Врбань, Крушевица және Грабальж полялары ауыл шаруашылығы үшін маңызды және карст аймағындағы жалғыз байланыс жолдарын қамтамасыз етеді. Көші-қон Оржен тауының айналасында жағалаудағы Герцег-Нови мен Рисан және ішкі Грахово, Требинье және Никшич қалалары арасындағы маңызды кедергі болып келді. Орженде бірнеше құрғақ өзен аңғарлары табылды. Олар тек ондаған жылдар сайын ауыр жаңбыр мен қардың еруі біріккен кезде ғана қысқа мерзімді өзендер ретінде тағылымды. Су тасқыны да проблема болуы мүмкін, ал бірнеше поля ұзақ уақыт су астында қалуымен белгілі.

Мұздық іздері

Жерорта теңізі тауларында енді мұздықтар жоқ, тек Тавр тауларының көлеңкелі шараларында ғана шағын қарлы алаңдар сақталған. Тіпті плейстоцен дәуірінде де қар шебі қазіргі Альп тауларындағыдан көп төмен болған жоқ. Мұздықтар Жерорта теңізінде тек жергілікті маңызға ие болды, бұл тоңға сезімтал өсімдік түрлеріне Кватернардың климат өзгерістерінде сақталуға мүмкіндік берді. Бір кезде мұздыққа толы болған Жерорта теңізі тауларының арасында Оржен аймақтағы ең ірі мұздық қақпақтарының бірімен ерекшеленді. Оның ауданы 150 км² құрап, аймақтың 1/3 бөлігін қамтыды. 900 м биіктіктен жоғарыдағы барлық бөліктері қалың мұз қабатының астында қалды, содан бірнеше мұздық тілдер теңіз деңгейінен 500 м төменге дейін түсті. Орженнің кез келген бөлігінде, сондай-ақ Биела-Гора үстірттерінде мұздық әрекетінің іздері анық байқалады. Карст ландшафтының кеуектілігіне байланысты мұздық көлдер бүгінгі күнге дейін сақталмады. Көптеген цирктер, U пішіндес аңғарлар, мореналар, тік қырқалар мен шыңдар мұздық тозудың куәлігін көрсетеді. Тас дәуірінде және қола дәуірінде адамдар Оржен аймағына қоныстанды. Бұл ертедегі адам қызметі Рисан шығанағындағы Липчидегі бұғы ауы мен адамдардың тас суреттерінде бейнеленген. Бронза дәуіріне жататын маңызды қазба орны Оржен тауының солтүстігіндегі Попово польеде орналасқан.

Карст

Оржен тауы таза кредалық әктастан тұрғызылған. Жауын-шашын мөлшері мен температура жоғары болғандықтан, және өсімдіктер көптеп өсетін болғандықтан, карстификация процестері дамиды. Лапийлер, шұңқырлар және үңгірлер әктастың ерітілуінен пайда болады. Еріту процесі, ерітуге қолданылатын судың мөлшеріне байланысты, қаншалықты көп су болса, соғұрлым жылдам жүреді. Өсімдіктер мен топырақ қалыптасуы да осы процесте маңызды рөл атқарады. Басты кемшілігі – судың кеуекті тау жыныстарында жылдам сіңіп кетуі, көп жауын-шашынға қарамастан, бұлақтар мен өзендердің пайда болмауы. Құрғақтық сипаттамасы, қоныстануға қолайсыз жағдай тудырады. Сондықтан бұл аймақ ұзақ уақыт бойы сиреп қалған. Тек қана қысым көрсету кезеңінде, қиын жағдайлы биік тауларда негізінен Черногория тайпалары қоныстанды. Осман империясының билігі тұсында, 15-19 ғасырларда, биік карст христиан халқы үшін негізгі паналау орыны болды. Осман және Австро-Венгрия армияларының әскери жорықтары ауыр шығынға ұшырады, себебі екі үлкен держава да карст аймақтарында сәтті шабуылдар жасаудың қиындығын дұрыс бағаламады. Монтенегролықтар мен түріктер арасындағы Вучжи-До шайқасы және 1869 жылғы Кривошие көтерілісі, монтенегролықтардың табиғи жағдайды өздерінің пайдасына қолданғанын көрсетті. Карст сонымен қатар үңгірлердің көп болуы және ерекше геоморфологиялық формаларды зерттеу мүмкіндігі болғандықтан, маңызды туристік орталық болып табылады. Карст өсімдіктері түрлерге бай, ал карст аймақтары биологиялық әртүрліліктің маңызды орталықтары болып есептеледі. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы танымал карст аймақтары, мысалы, Оңтүстік Қытайдағы Гуйлин мұнаралы карсты және Таиландтағы Пхукет аралы, сондай-ақ Жерорта теңізінің динарлық карст аймақтары, Хорватиядағы Плитвице көлдерімен және Черногориядағы Котор шығанағымен әсемдік жағынан бәсекелеседі.

Геология

Тектоникалық тұрғыдан Оңтүстік Адриатика аймағы өте белсенді, бұл жер сілкіністерінің жиілігімен анықталады. Адриатика тақтасы Динаридтердің астына енгенде, жер сілкіністерінің күші зор болуы мүмкін. Кейде тіпті цунамилер де байқалады. Оржен тауы толығымен қабаттасқан крейд кезеңінің әктастарынан тұрады, ол Жоғарғы карст аймағы геологиялық бірлігіне жатады. Жоғарғы карст аймағы Черногория аумағында ең кең таралған. Бұл геотектоникалық бірліктің жер бедері негізінен мезозой (триас, юра және крейд) кезеңдерінің әктастары мен бірнеше километрлік қалыңдықтағы доломиттерден құралған. Кері жарылымдар мен үстіртқырылулардың нәтижесінде карбонатты қатарлар қайталануына байланысты бұл қалыңдық тіпті артады. Бұл аймақтың карсты барлық жер бетіндегі көріністерімен және голокарстқа тән барлық процестермен сипатталады, мысалы: карст жазығы, полье, увала, шұңқыр, құрғақ, аспалы, соқыр және карстификацияланған аңғарлар, лапи, каньон, шахта, үңгір, қайта өрлеу, врулья, эставелла және т.б. Бұл аймақтағы әктастар мен доломиттердің карстификациясы эрозияның базалық деңгейінен, теңіз деңгейінен төмен және 1000 метрден терең жатыр. Жоғарғы карст аймағы өзендік эрозияның барлық айқын сипаттамаларын (Комарница және Морача өзендерінің салаларымен бірге терең каньондары), мұздық эрозияны (Оржен тауында), көлдік, теңіз және біріктірілген эрозияны қамтиды. Котор шығанағының ішкі белдеуі бойымен Мориньден Рисанға, Которға дейін Жоғарғы карст аймағы тікелей теңізбен жанасады, өйткені Жоғарғы карст аймағы Оржен тауының Рисан шығанағынан көтерілген Пиндус-Кукали аймағын басып шығарады. Адриатика теңізі мен Жоғарғы карст аймағының тікелей жанасуы қызықты гидрологиялық құбылыстарға әкеледі. Осы жерлерде Адриатика жағалауындағы Сопот деп аталатын ең ірі врулья орналасқан. Тұрақты және мерзімді карст бұлақтарының су беру қабілетіндегі айқын айырмашылықтар Оржен тауындағы Жоғарғы карст аймағындағы әктастар мен доломиттердің күшті карстификациясын көрсетеді. Су беру қабілетінің ең төменгі және ең жоғары мәндері арасындағы айырмашылық 350 м³-тен астам.

Флора

Флора Балқан типіне жатады, көптеген иллириялық және Балқан эндемиктері кездеседі. Оржен тауында ғана өсетін 10 эндемик түрімен жергілікті эндемизм ерекше көзге түседі.

Қорғау

Ұлттық парк Орженде көптен бері жоспарлануда болды. Югославияның тарауы, азаматтық соғыс және туризмнің тоқтауы жоспарларды күштен шығарды. Бүгінде жоспарлар жаңарып келеді, бірақ қаржыландыру мәселесі болуы мүмкін. ЮНЕСКО Котордың табиғи және мәдени-тарихи аймағын Әлемдік мұра ретінде жариялады. Орженнің осы аумақтың шегіндегі бөлігі – Кривосье үстірттігі. Мұраның одан әрі бағалануы және Орженнің үлкен бөлігін ұлттық парк ретінде ұсынудың негізді себептері бар. Ерекше флора, фауна және жер бедері, әрине, әкімшілік шаралармен қорғау жоспарын талап етеді.

Тарих

Ең ерте тарихи куәліктер – қола дәуірінде жасалған Липце тас суреттері. Алғашқы маңызды тарихи оқиғалар иллирийлермен байланысты, шамамен б.з.д. 231 жылдан 228 жылға дейін билік құрған Тьюта патшайымы Риммен соғыс кезінде Рисанды өз астанасы етіп таңдады. Гректер де бұл аймақты отарлап, соңында римдіктер билікке келді. Котор шығанағының ежелгі атауы Rhizon (Risan) Sinus Rhizonicus атынан шыққан. Орта ғасырларда Котордың маңызы артты.

Адамдар

Қазір Орженде небары бірнеше дәстүрлі қойшы ғана қалды. Көбінесе олар Биела-Гораның солтүстік беткейінде шоғырланған. Олардың алыс тау өмірін бейнелейтін жергілікті әндері бар. Жыл сайын шілде айында Биела-Гораның барлық шопандары Леденик жайылымында жиналып, ән айтып, билеп, той жасап, дәм татады. Малдың көп бөлігі қой, сондай-ақ жылқы мен аз мөлшерде мүйізді мал өсіріледі. Орженде егіздер жайылады. Бұрынғы кезде полжелер мен Орженнің жоғары аймақтары арасында көшпелі қоныс-көшу болған. Оржендегі дәстүрлі тұрғын үйлер – Колиба деп аталады. Бұл әк тастан салынған, қарағай қабығымен жабылған шағын үйлер. Халық көбінесе жағалауға жақын орналасқан небары бірнеше шағын елді мекенде ғана тұрады. Биікке көтерілген сайын, осы аймақты тастап кетуге итермелейтін факторлар күшейе түседі. Оржен тайпалары бір кезде қатігездіктерімен танымал болған, сондықтан жағалаудағы адамдардың тау тайпаларына деген осындай пікірі әлі де сақталған.

Іс-шаралар

Мұздықтар мен карст құрылымдары ерекше ландшафтты құрайды, ол елден де келушілерді қызықтыруда. Рюкзакпен саяхаттау және тау шаңғысымен айналысу Орджен аймағының дамуына ықпал етеді. Үш тау үйі салынды және әуесқойлар қысқы спортты қолдап келеді.

Жаяу жүру

Жолдар Герцег-Нови қаласындағы PSD Subra таушылар клубымен күтіледі. Көптеген жолдар Вратло (1160 м) және Оржен қырқасы (1594 м) маңындағы жатақтардың төңірегінде орналасқан. Оржен тауы аймағында ең тартымды бағыттарға апаратын 40 шақырым белгіленген жол бар. Белгіленген жолдар Герцег-Нови қалалық автобус станциясынан (30 м) басталып, Вратло жатағына (1160 м) дейін жетеді. Басқа, көбінесе шалқар аймақтарда да жаяу жүруге болады, бірақ қазіргі уақытта белгілеулер жоқ. Биела-Гораға немесе Добриге келгендер жергілікті орман жолдарын пайдалана алады. Кейде малшылар түнгі жатын беруге дайын. Су тек кейбір жерлерде ғана бар, ал малшылар көбінесе жаңбыр жинағыштарын қолданады. Көптеген туристер Субраға (1680 м) немесе Велики Кабаоға (1895 м) барады. Екеуі де жақсы белгіленген. Биела-Горада қоңыр аюлар кездеседі, оларды мазаламау керек, себебі олардың саны өте аз. Жыл сайын мамырдың ортасында PSD Subra таушылар ұйымы "Оржен марафоны" атты жартылай марафон өткізеді. Қонақтар осы дәстүрлі шараға қатысуға шақырылады.

Жазғы іс-шаралар

Рюкзакпен саяхаттау – Көктемнің соңы мен күздің басы аралығында. Арқадағы аймаққа жасалатын барлық түнгі саяхаттар үшін, шектеулі су көздері болғандықтан, жеткілікті су қоры керек. Велосипедпен жүру – Оржен тауының бойында тау велосипедімен жүруге болады, ал жергілікті жолдар велосипед тебуге өте ыңғайлы. Жүзу – Оржен Адриатика теңізі жағалауындағы Котор шығанасына жақын орналасқан. Оржен марафоны – Жыл сайын өткізілетін спорттық іс-шара, Vratlo тау үйінен Субра (1679м) және Велики кабао (1895м) шыңдарына қарай бірнеше маршруттар бар.

Қысқы іс-шаралар

Қыста қардың көп болуына байланысты Оржен тауының көп бөлігіне қол жеткізу қиын. Дегенмен, Оржен белдеуі (1594 м) қыс айларында Врбандж қаласынан қол жеткізіледі. Шаңғы тебу – Оржен белдеуі маңындағы жалғыз шаңғы тебу аймағы қыс мезгілінде ашылады. Тау шатырында көтергіш құралдары мен жабдықтар қарастырылмаған. Аң аулау – Аң аулаушылар көбінесе құттықтап қабылданады, бірақ ресми рұқсат қажет.