Лариса Шепітько: Советтік кино режиссерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Лариса Ефимовна Шепитько (укр. Лариса Юхимівна Шепітько; 6 қаңтар 1938 – 2 шілде 1979) – украиндық совет кинорежиссері, сценарист және актриса. Ол барлық уақыттағы ең үздік әйел режиссерлердің бірі саналады, оның "Көтерілу" фильмі алтын аюды жеңіп алған әйел режиссердің екінші туындысы және ірі еуропалық кинофестивальдерде (Канн, Венеция, Берлин) жоғары награданы жеңіп алған әйел режиссердің үшінші туындысы болды. Шепитько Хрущевтің тағайындалуы мен Тұнбалау дәуіріндегі ең көрнекті совет кинорежиссерлерінің бірі деп есептелді. Хрущевтің тағайындалуы Сталиннің билігінде совет азаматтарына таңылған шектеулерге тікелей жауап болды және кинематография өнеріне жаңаша оралудың бастауын берді. Шепитьконың мансабы 1979 жылы "Қош сау бол" фильміне түсірілім алаңдарын іздеу кезінде болған жол апатынан қаза болғанда тоқталды. Оның күйеуі Элем Климов оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін 20 минуттық "Лариса" атты құжаттық фильм жасады.

Ерте өмір және білім

Шепитко Шығыс Украинадағы Артемовск қаласында (қазіргі Бахмут) дүниеге келді. Үш баланың бірі болған ол анасының, мектеп мұғалімінің қолында өсті. Әкесі, әскери офицер, Лариса өте кішкентай кезінде анасынан ажырасып, отбасын тастап кетті. Ол былай деп еске алады: "Әкем соғыстың барлық кезеңінде соғысты. Мен үшін соғыс – ең күшті әсерлердің бірі болды. Өмірдің дұрыс бағыттан ауытқуын, отбасының бөлінісін сезіндім. Аштықты және анамыз бен үш баламаздың қалай эвакуацияланғанын есімде сақтаймын. Әлемдік апаттың әсері балалық шағымда терең із қалдырды". Осы себепті, оның туындылары көбінесе жалғыздық пен оқшаулану тақырыбын қамтиды. 1954 жылы Львовтағы орта мектепті бітірді. Шепитко он алты жасында Мәскеуге көшіп, Александр Довженконың шәкірті ретінде Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтына түсті. Ол Довженкодан 18 ай бойы, 1956 жылы қайтыс болғанға дейін білім алды. Олардың ортақ тамыры мен әлеуметтік реализмдегі бейнелерінің ұқсастығын сезінді. Сондай-ақ, ол оның "Әр фильмді соңғы фильміңдей жаса" деген ұранын қабылдады. Көптеген еркектер басымдық танытқан және негізінен еркек режиссерлердің фильмдерінен үйренуге мүмкіндік берген ортада жұмыс істегеніне қарамастан, ол кейіннен: "Мен ешқашан еркек режиссерлерді үлгі етіп алмадым, себебі әйел достарымның, әріптестерімнің еркек режиссерлерді еліктеуі бекер екенін жақсы білемін, өйткені бұл тек туынды ғана болады" деді.

Режиссерлік

Шепитко 1963 жылы ВГИК-ті 22 жасында түсірген, жүлделі дипломдық "Жылу" фильмімен аяқтады. Фильмде мектепті бітірген Кемел 1950 жылдардың ортасында Орталық Азиядағы шағын шаруашылық лагерінде жұмыс істеуге даланың оқшауланған бөлігіне барады. Фильмге Шыңғыс Айтматовтың "Кемел көзі" атты әңгімесі әсер еткен. Оның түсірген фильмінде Довженконың әсері, құрғақ ортасы мен натуралистік стилі көрініс тапты. Фильмнің монтаждау кезеңінде Шепитке сол кезде ВГИК-те оқып жүрген Элем Климов көмектесті. Кейін екеуі үйленіп, балалы болды. "Жылу" фильмін түсіру кезінде Шепитко А гепатитіне шалдығып, көбінесе фильмнің бөліктерін салғыштан түсірді. Кейбір жерлерде температура 50 градусқа дейін жететін, бұл фильмнің камера ішінде бірнеше рет еріуіне себеп болды. "Жылу" 1964 жылы Карловы Вары кинофестивалінде (Karlovy Vary IFF) симпозиумның Grand Prix ex aequo жүлдесін және Ленинградтағы Бүкілодақтық кинофестивальде сыйлық алды. Шепитконың институт бітіргеннен кейінгі алғашқы фильмі "Қанаттар" Екінші дүниежүзілік соғыста көптеген награда алған әйел-ұшқыш туралы. Қазір кәсіптік колледж директоры болған ұшқыш қызымен де, жаңа буынмен де байланыссыз. Ол әскери қызмет пен бағыну идеяларын терең бойына сіңіріп, бейбіт өмірге бейімделе алмайды. Шепитко орта жастағы әйелдің ішкі әлемін ашады, ол өзінің өткенімен қазіргі шындығын татуластыруға тиіс. Ол мұны кейіпкерінің клаустрофобиялық интерьерлер мен тығыз композициялармен белгіленген қысылуын, аспан мен бұлттардың кең, аспандық кадрларымен салыстырып көрсетеді, бұл оның ұшқан күндерінің еркіндігін білдіреді. Актриса Майя Булгакова бұл қатал, бірақ ақылға қонымды әйелді жанашырлықпен және әзіл-қалжыңмен бейнелейді. Фильм сол кездегі совет баспасөзінде қызу пікірталас тудырды, өйткені фильмдерде балалар мен ата-аналар арасындағы қақтығыстарды көрсетуге болмады (Вронская 1972, 39 б.). Ол буын арасындағы алшақтықты мойындап, соғыс батырын ұмытылған, жоғалған жан ретінде бейнелеу арқылы қоғамдық пікірталасты бастады. 1967 жылы ол Октябрь революциясының 50 жылдығына арналған "Белгісіз дәуірдің басталуы" атты монтажды фильмде үш эпизодтың екіншісін түсірді. Шепитконың "Электрдің отаны" деген эпизодында кедей ауылға электр қуатын әкелген жас инженер туралы айтылады. Фильмнің тұтастай алғанда, билік тарапынан большевиктерді жағымсыз жарықтан көрсеткені үшін сынға ұшырап, шығарылмады. Екі эпизод, соның ішінде "Электрдің отаны" 1987 жылы алғаш рет көрсетілді, бірақ фильмнің толық түпнұсқасы жоғалды деп есептеледі. 1969 жылы ол өзінің алғашқы түсті фильмін түсірді, ол музыкалық фантастикалық фильм болды. Шепитконың үшінші фильмі "Сен және мен" екі хирургтың өмірін, олардың әртүрлі мақсаттармен күресін көрсетеді. Бұл кейіпкерлерді зерттеу және тұтынушылықты сынау. Бұл оның екінші және соңғы түсті фильмі болды. Ол Венеция кинофестивалінде жақсы қабылдады. 1977 жылы Шепитко өзінің соңғы аяқталған және Батыста ең көп назар аударған "Көтеріліс" фильмін шығарды. Актерлер Борис Плотников пен Владимир Гостюхин фильмде алғашқы ірі рөлдерін алды. Василий Быковтың романынан алынған "Көтеріліс" Екінші дүниежүзілік соғыстың азаптарына қайта оралып, 1942 жылдың қысындағы Белоруссиядағы кеңес партизандарының сынақтары мен азаптарын көрсетеді. Партизандардың екеуі, Сотников пен Рыбак, Вермахттың қолына түсіп, содан кейін Анатолий Солоницын ойнаған жергілікті әріптесімен сұраққа алынып, содан кейін төртеуі көпшілік алдында өлім жазасына кесіледі. Советтердің шейіттігін бейнелеуде христиан иконографиясына көп мән берілген. "Көтеріліс" 1977 жылы 27-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде "Алтын аю" сыйлығын жеңіп алды. Бұл фильм 1978 жылы 50-ші "Оскар" сыйлығының үздік шетел тіліндегі фильм номинациясына Совет Одағының ресми ұсынысы болды және Стивен Шнайдердің "Өлмей тұрып көруге тиіс 1001 фильм" кітабына енді. Шепитко фильмде Совет әскерлерінің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бастан өткергендерінің шынайылығын көрсетуді қалады. Актерлер құрамында белгілі есімдер болмады, олардың сыртқы келбеті оның қалаған кейіпкерлеріне сәйкес келді. Фильм Ресейдің суық қыстарында, температура 40 градусқа дейін төмендегенде Мюромда түсірілді. Шепитко ешқандай жеңілдікке көнбеді және актерлердің басынан өткен азапты бейнелеу үшін олар киетін киімдерді ғана киді. Шепитконың халықаралық беделі 1978 жылы 28-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде қазылар алқасына шақыруға әкелді. Шепиткого Голливудта режиссерлік жұмыс істеуге ұсыныс жасалды, бірақ ол өзінің ағылшын тілін жетілдіргенге дейін кешіктірді. Шепитконың ұлы Антон Климовтың айтуынша, Фрэнсис Форд Коппола 1979 жылы шыққан "Apocalypse Now" фильмін Шепиткого көрсетіп, оның пікірін білгісі келген.

Shepitko graduated from VGIK in 1963 with her prize winning diploma film Heat, or Znoy, made when she was 22 years old. In the film, Kemel, a recent school graduate, travels into an isolated part of the steppes to work in a small communal farm camp in Central Asia during the mid 1950s. The film was influenced by a short story, "The Camel's Eye", by Chingiz Aitmatov. Her film showed Dovzhenko's impression, both in its parched setting and its naturalistic style. During the editing phase of the film, Shepitko was helped by Elem Klimov who also was a student at VGIK at that time. The two would later marry and have a child. During the filming of Heat, Shepitko contracted Hepatitis A and oftentimes she would direct portions of the film from a stretcher. Temperatures on locations could reach upwards of 50 degrees Celsius which caused the film to melt inside of the camera numerous times. Heat won the Symposium Grand Prix ex aequo at the Karlovy Vary IFF in 1964 and an award at the All Union Film Festival in Leningrad. Shepitko's first post institute film Wings concerns a much decorated female fighter pilot of World War II. The pilot, now principal of a vocational college, is out of touch with her daughter and the new generation. She has so internalized the military ideas of service and obedience that she cannot adjust to life during peacetime. Shepitko brings to light the inner life of a middle aged woman who must reconcile her past with her present reality. She expresses this by contrasting her character's repression, marked by claustrophobic interiors and tight compositions, with heavenly, expansive shots of sky and clouds, representing the freedom of her flying days. Actress Maya Bulgakova inhabits this stern but reasonable woman with empathy and humor. The film aroused considerable Soviet press controversy at the time, as films were not meant to depict conflicts between children and parents (Vronskaya 1972, p. 39). It started a public debate by acknowledging a generation gap and for painting a war hero as a forgotten, lost soul. In 1967, she shot the second of the three episodes in a portmanteau film titled Beginning of an Unknown Era, made to commemorate the fiftieth anniversary of the October Revolution. Shepitko's episode, The Homeland of Electricity, follows a young engineer who brings electric power to an impoverished village. The film as a whole was judged by the authorities to show the Bolsheviks in an unflattering light, and was left unreleased. Two of the episodes, including The Homeland of Electricity, were found and shown publicly for the first time in 1987, but the film in its complete original form is believed lost. In 1969, she shot her first color film, a musical fantasy film titled In the 13th Hour of the Night, a New Year's revue starring Vladimir Basov, Georgy Vitsin, Zinovy Gerdt, Spartak Mishulin and Anatoly Papanov. Shepitko's third film, You and Me, follows the lives of two male surgeons struggling with different notions of fulfillment. It is both a character study and a critique of consumerism. This was her second and last film in color. It was favorably received at the Venice Film Festival. In 1977 Shepitko released The Ascent, her last completed film and the one which received the most attention in the West. The actors Boris Plotnikov and Vladimir Gostyukhin gained their first major roles in the film. Adapted from a novel by Vasili Bykov, Shepitko returns to the sufferings of World War II, chronicling the trials and tribulations of a group of pro Soviet partisans in Belarus in the bleak winter of 1942. Two of the partisans, Sotnikov and Rybak, are captured by the Wehrmacht and then interrogated by a local collaborator, played by Anatoly Solonitsyn, before four of them are executed in public. This depiction of the martyrdom of the Soviets owes much to Christian iconography. The Ascent won the Golden Bear at the 27th Berlin International Film Festival in 1977. It was also the official submission of the Soviet Union for the Best Foreign Language Film of the 50th Academy Awards in 1978, and it was included in "1001 Movies You Must See Before You Die" by Steven Schneider. Shepitko wanted the film to adhere to the authenticity of what Soviet soldiers would have experienced during World War II. The cast was derived of no name actors whose backgrounds fit the characters she wanted them to portray. The film was shot in Murom during the severe winters of Russia where temperatures reached 40 degrees below zero. Shepitko refused any special treatment and only wore clothing that the cast wore to embody the suffering that they went through. Shepitko's growing international reputation led to an invitation to serve on the jury at the 28th Berlin International Film Festival in 1978. Shepitko was offered a chance to direct in Hollywood, which she put off until she could improve her English. Shepitko's son Anton Klimov claims that Francis Ford Coppola screened his 1979 film Apocalypse Now to Shepitko before its release to get her thoughts on it.

Цензура

Кеңес үкіметі кезінде коммунистік үкімет өздері бекітпеген фильмдерді цензурадан өткізеді. Бұл Шепитконың алғашқы үш фильміне қатысты: «Қанаттар», «Электрдің отаны» және «Сен және мен». «Қанаттар» шектеулі көрерменге ұсынылып, кейіннен тыйым салынды, «Электрдің отаны» ешқашан кинотеатрларда көрсетілмеді, ал «Сен және мен» фильмі Венеция кинофестиваліндегі көрсетімнен Кеңес үкіметінің бұйрығымен алынып тасталды. Ол 1971 жылы «Белорус станциясы» фильмінің түсіріліміне кірісіп, түпнұсқадағы оңшыл көзқарасты трагикалыққа айналдыруды жоспарлады. Бұл жоспарлар жайлы ақпарат тараған соң, «Мосфильм» оны өндірістен шеттетіп, оның орнына «әлсіз дау тудыратын режиссер» Андрей Смирновты тағайындады. Сол кездегі цензураның белгілі бір нысаны болған жоқ. Фильмдерді мақұлдау тек қай мемлекеттік шенеунік оны бірінші болып көргеніне байланысты болатын. Элим Климов Шепитконың ең танымал фильмі «Көтеріліс» кинотеатрларда көрсетілген себебін былай түсіндірді: көрсетілім кезінде Белоруссия Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Петр Машеров «көз жасын сүртіп, фильмнің маңыздылығы туралы қырық минут сөйлегенімен, көрермендердің таңғалысынан туған үнсіздікті бұзды». Машеровтың өзі Белоруссия партизандық қозғалысының соғыс ардагері болғандықтан, фильмде бейнеленген оқиғаларға жақын болды. Көрсетілімнен кейінгі бірнеше күн ішінде «Көтеріліс» ешқандай өзгеріссіз ресми түрде қабылданды.

Актерлік өнер

Шепитко толық метражды фильмдерге режиссерлік жасаудан бұрын, ВГИК-те оқып жүрген кезінде үш фильмде актерлік жұмыс істеді. Ол Эльдар Рязановтың "Карнавал түнінде" фильмінде массовкада ойнады, ал Юрий Лысенконың "Таврия" фильмінде Ханна рөлін сомдады. Соңында Николай Литус пен Игорь Земганоның "Обыкновенная история" фильмінде Нина рөлінде ойнады. 1970 жылы шыққан күйеуі Элем Климовтың "Спорт, спорт, спорт" фильмінде де шағын эпизодта пайда болды.

Стиль

Шепитконың кино жасау стилі көбінесе реализммен байланысты. Оның повествованиесінде шынайылық көп, ол зерттейтін тақырыптарды шындыққа жақын бейнелейді. Оның фильмдерінің көпшілігі қара-ақ түспен түсірілген. Ол көбінесе уақталған жерлерде түсіреді, түсірілім композициялары кейіпкерлерін жақындату үшін дене бөліктеріне назар аударады. Сондай-ақ, ол кең пейзажды кадрларға және кейіпкерлерінің оқшауланған ортасын көрсету үшін бос кеңістікті пайдалануға ерекше мән береді. Мұның мысалы ретінде "Көктемгі аспан" фильмін қарастыруға болады, онда екі солдат қарлы боранда өзін-өзі қорғап қалады, ал "Қанаттар" фильмінде бұрынғы соғыс ұшқышы заманауи қоғамнан үзіліп қалғанын көрсету үшін жалғыз ұшады. Шепитконың стилінде көптеген көрнекі, поэтикалық символдар кездеседі. Осы стильге ВГИК-тегі ұстазы Александр Довженконың зор ықпалы тиді.

Тақырыптар

Шепитконың кино өнеріндегі ең айқын тақырыбы – соғыс. Нақтырақ айтқанда, Екінші дүниежүзілік соғыс және оның қазіргі заманмен байланысы. "Қанаттар" фильмінде Шепитко Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғаны бейнелейді, онда бұрынғы ұшқыш соғыстағы батыр ретінде есте қалатынын сағынып еске алады. "Көкке көтерілу" фильмі туралы Шепитко сұхбатында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түсірілген фильмді түсіргісі келген себебінің себебі, оның тақырыптық мазмұны кеңестік мәдениетінің қазіргі атмосферасындағы іздеген нәрселеріне сай келгенін айтады: "Әр дәуір өзімен бірге белгілі бір мәселелерді алып келеді, ал бүгінгі күндегі батырлық туралы сұрақ соғыс жылдарындағыдай өткір мәселе болып қалуда".

The Calvert Journal журналы былай деп мәлімдейді: "Шепитко – саяси режиссер, бірақ идеология емес, гуманизмге негізделген. "Қанаттар" және "Көкке көтерілу" екеуі де бейбітшілікке ұмтылған туындылар, олар қақтығыстың трагедиялық салдарларын әртүрлі көзқараспен зерттейді. Батырлық туралы мифтер қатал түрде жойылды, оның орнына соғыстың зиянды құны туралы патриоттық сезімсіз шындықтар қалды". Олар сол жылы үйленді. 1973 жылы Антон есімді бір ұлдары болды.

Денсаулық

Шепитко өзінің мансабының әртүрлі кезеңдерінде дене және психикалық денсаулық мәселелерімен күресті. "Жылу" фильмін түсіріп жатқанда ол А гепатитіне шалдығып, кейбір сахналарды түсіруге көлікке жатып мәжбүр болды. Шепитконың үнемі цензураға ұшырауы оның психикалық денсаулығына зиян келтірді және ол 1970-ші жылдардың басындағы нервтік күйзелістен кейін санаторийде жатты. Ауруханада жатқанда Шепитко құлап, омыртқасын жарақаттады. Осының салдарынан ол 1973 жылы ұлы Антонды дүниеге келтіргенде өміріне қауіп туды.