Кіріспе

1222 жылғы "Алтын бұқа" – Венгрия патшасы Андрей II шығарған алтын бұқа, немесе жарлық. Патша Андрей II өзінің ақсүйектерінің талабымен "Алтын бұқаны" (Aranybulla) қабылдауға мәжбүр болды, бұл Еуропа монархтарының билігіне конституциялық шектеулер қойылған алғашқы мысалдардың бірі болды. Алтын бұқа 1222 жылы Фейерварда өткен мәжілісте жарияланды. Бұл заң венгр дворяндарының құқықтарын, соның ішінде король заңға қайшы әрекет еткен жағдайда оған бағынбау құқығын (jus resistendi) бекітті. Ақсүйектер мен шіркеу барлық салықтардан босатылып, Венгриядан тыс жерде соғысқа қатысуға және оны қаржыландыруға міндетті емес еді. Бұл құжат тарихи маңызға ие, себебі ол елдің барлық ақсүйектері үшін теңдік принципін орнатып берді. Жарлықтың жеті данасы жасалды, олар: Папаға, Тамплиерлер орденіне, Госпитальдерлер орденіне, Венгрия патшасына, Эстергом және Калокса шіркеу округтеріне, сондай-ақ палатинге жіберілді. Бұл жарғының жасалуына елдің феодалдық жүйесінде сирек кездесетін ақсүйектердің орта тапқа жақындауы ықпал етті. Патша Андрей көбінесе адал қызметкерлеріне мүлік сыйлап, олардың экономикалық және әлеуметтік жағдайын жақсартатын. Елдің таптық құрылымы мен экономикалық жағдайының өзгеруіне байланысты, король Андрей 1222 жылы мұрагерлік ақсүйектер мен өркендеп келе жатқан орта тап ақсүйектері арасындағы шиеленісті азайту мақсатында Алтын бұқаны қабылдауға мәжбүр болды. Алтын бұқа көбінесе Магна Картамен салыстырылады; Алтын бұқа Венгрияның алғашқы конституциялық құжаты болса, Магна Карта Англияның алғашқы конституциялық жарғысы еді.

Еркіндіктерді беру

1222 жылдың көктемінде Венгрияның патшасы Андрей II шығарған "Алтын бұқа" "Христиан әлемінде патша билігін шектеуге бағытталған XIII ғасырда жарияланған көптеген жарлықтардың бірі" болып табылады. 1205 жылы Пётр II Арагон өзінің поддандыларына жеңілдіктер жасауды жоспарлаған еді. Албигендік крест жорығының жоғарғы қолбасшысы Симон де Монфор 1212 жылы Памир ережесін шығарды, ол дін қызметкерлерінің құқықтарын бекітіп, Тулуза мен Каркассонның болашақ билеушілерінің билігін шектеді. Бұл заң Англия королі Джонның 1215 жылы шіркеудің бостандығын қамтамасыз етіп, феодалдық қатынастарды реттеген Магна Картасына әсер етті. 1220 жылы Киелі Рим императоры Фредерик II императорлық прелаттардың билігін күшейтті. Осы кезеңде Венгрия мен осы елдер арасында байланыс болғандығын көрсетуге болады. Арагондық дворяндар 13 ғасырдың басында Венгрияға қоныстанды. Бесінші крест жорығына қатысқан венгрлер Роберт Фицвальтермен және Магна Картаны қабылдауға қол жеткізген қозғалыстың басқа да көшбасшыларымен кездесуі мүмкін. 1220 жылы екі венгр прелаты Кентербериге сапар жасады. Дегенмен, "Алтын бұқа" мәтіні мен XIII ғасырдың басындағы басқа да бостандықтар туралы жарлықтар арасында тікелей байланыс жоқ. Тарихшы Джеймс Кларк Холттың айтуынша, осы құжаттардың авторлары бір-бірінен алған деп есептеудің қажеті жоқ, себебі барлық жарлықтар "феодалдық қоғамдардың монархиялық қысымға жасаған табиғи реакциясын" көрсетеді.

Венгрия қоғамы

Венгрияда 12-13 ғасырларда кем дегенде он екі түрлі әлеуметтік топтың болғанын анықтауға болады. Бостандыққа ие адамдар мен крепостнойлар – негізгі екі санат еді, бірақ аралықта "жартылай бостандыққа ие" топтар да болды. Бостандыққа ие адамдар теория бойынша өздеріне ұнаған билеушіні таңдай алатын, бірақ іс жүзінде өздерінің иелеріне адал болуға міндетті еді. Ал бостандықтан айырылған жауынгерлер үлкен жерлерге иелік ете алатын, бірақ патшалық шенеуніктердің заңсыз әрекеттеріне тап болуы мүмкін еді. Патшалықтағы ең жоғары лауазымды шенеуніктер патшалық құрылған кездегі венгр басшыларының немесе кейінгі ғасырларда Венгрияға қоныс аударған шетелдік жауынгерлердің ұрпақтары деп санаған адамдардың арасынан тағайындалды. Оларды 12 ғасырдың соңынан бастап "құрметтілер" деп атады, бірақ олар мұрагерлік элита құрамады. Ең танымал әулеттер 1200 жылдары өз ата-бабаларының есімдерін атауды бастады, бірақ олардың шежірелері көбінесе өйстелген болатын. 1200 жылға қарай аяқталған «Gesta Hungarorum» көптеген құрметтілердің ата-бабалары Карпат алқабындағы венгрлердің жаулап алуында маңызды рөл атқарғанын көрсетті. Бастапқыда, әрбір бостандыққа ие адам патша әскерінде қызмет етуге міндетті болды. Бұл міндетті орындай алмағандар 12 ғасырда салық төлеуге міндетті еді. Қала маңындағы жауынгерлердің көпшілігі бостандықтан айырылған, бірақ бостандыққа ие адамдар патшалық қамалдардың иелеріне (басшыларына) қызмет етуді таңдай алатын. Олар патшалық қамалдарды қорғауға және патшаларды әскери жорықтарына сүйемелдеуге, ал олардың орнына қамалдар маңындағы патшалық жерлеріндегі жер участаларын алуға міндетті болды. Бостандыққа ие қамал жауынгерлері өздерінің жеке меншіктерін де сақтай алатын. Ең жоғары дәрежелі қамал жауынгерлері өздерінің артықшылықтарын көрсету үшін өздерін "бостандыққа ие адамдар" немесе "қасиетті патшалардың жауынгерлері" деп атауды бастады. Мыңдаған шетелдіктер – славяндар, немістер, итальяндықтар және валлондықтар – Венгрияға сирек қоныстанған жерлерді толтыру үшін немесе патшалық әкімшілік орталықтарында жұмыс істеу үшін келді. Бұл "қонақтар" тіпті аристократтар мен шіркеу қызметкерлерінің жерлеріне қоныстанған жағдайда да өз бостандықтарын сақтап қалды. Яһудилер заң бойынша тек епископтықтардың орталықтарында ғана қоныстануға құқылы болды, бірақ олар басқа қалаларда да өмір сүрді. Олар негізінен алыс қашықтыққа сауда жасайтын саудагерлер еді. Венгрияға қоныс аударған мұсылмандар мен христиандар патшалық кірістерін басқаруда жұмыс істеді, бірақ мұсылман жауынгерлерінің де болғаны туралы мәліметтер бар.

Түрлендіру

1172 жылдан 1196 жылға дейін билік еткен Венгрияның Бела III, кірістерінің шолуына сәйкес, заманындағы ең бай еуропалық монархтардың бірі болды. Ол монеталардың мерзімдік айырбасынан, патша тұзының монополиясынан және кедендік баждардан табыс тапты, бірақ кірісінің маңызды бөлігі патшалық иеліктерінен түсті, өйткені ол корольдіктегі жердің жартысынан астамын иеленді. Ол өзінің қатысуымен жасалған әрбір мәмілені тіркеуді бұйырды, бұл патшалық канцеляриясының дамуына әкелді. Содан кейін жеке мәмілелер де жиі жазылып, "куәландыру орындары" деп аталатын белгілі бір монастырларда немесе кафедральдық шіркеулерде сақталды. Бела III-нің үлкен ұлы және мұрагері Эмерик, кіші інісі Андрей бастаған бірнеше бүліктерге тап болды. Хорватия мен Далмацияны басып алған патша да, оның інісі де өз жақтастарына жомарт сыйлықтар жасап, олардың адалдығын қамтамасыз етті. Прелаттар мен жоғары лауазымды шенеуніктер Андрейді патшаға қарсы қолдады, бірақ Эмерик ағасын жеңді. 1205 жылы Эмериктің кішкентай ұлы Ладислав III кенеттен қайтыс болғаннан кейін Андрей таққа отырды. Андрей бұрынғы қолдаушыларын жоғары лауазымдарға тағайындады, бірақ оның ағасының бұрынғы шенеуніктерінің көпшілігі лауазымдарын сақтап қалды, өйткені ол олардың көмегіне мұқтаж болды. Мысалы, Андрейдің алғашқы жеті палатинінің төртеуі – Сепан Гьор және оның інісі Пэт, Юлиус Кан және Банк Бар Калан – Эмерик билік еткен кезде де қызмет еткен. Бач, Сопрон, Зала және басқа да маңызды округтердің испандары көбінесе Эмериктің бұрынғы жақтастарынан тағайындалды. Патша үйінің басшылары, соның ішінде ат шебері мен үй басқарушысы, Андрейдің тұсында патша кеңесінің мүшелері болды. Ол әрқашан осы жаңа лауазымдарға өзінің бұрынғы жақтастарының біреуін тағайындады. Андрей бұрынғы жақтастарына үлкен жерлер мен маңызды ақшалай сомалар беруді бастады. Мысалы, ағасының түрмесінен қашуға көмектескен Хонт Пазманы руынан шыққан Александр 1217 жылы 300 марка алды. Андрейдің алдыңғылары да патшалық иеліктерді мәңгілікке сыйға тартқан, бірақ көбінесе шекаралық аймақтарда орналасқан. Осы тәжірибені бұза отырып, Андрей орталық аймақтарда орналасқан үлкен домендерді берді. "Жаңа келісімдер" деп аталатын жаңа сыйлық саясаты округтердің испандарының кірісін айтарлықтай азайтты, өйткені олардың округтерінен түскен барлық патшалық кірістің үштен бірі оларға тиесілі болды. "Жаңа тәртіп" патшалық кірісті де азайтты. Андрей жаңа салықтар енгізіп, жылына екі рет монеталардың айырбасталуын бұйырды, патша сарайын ұстауға қажетті қаражатты қамтамасыз ету үшін. Ол салық жинауды және патшалық монета айналымын яһудилер мен мұсылмандарға тапсырды. Ғалымдардың кең тараған теориясына сәйкес, округтерде бай жер иелерінің пайда болуы патшаның еркін және еркін емес жауынгерлерінің әлеуметтік жағдайына қауіп төндірді. Кіші жер иелері монархпен тікелей байланыстарын баса айта бастады. Қолда бар деректерге сәйкес, Хоссухетеньдегі жер иелері 1212 жылы Печварад аббаттығының иесіне қарсы сот ісі кезінде өздерін "еркін адамдар және патша қызметкерлері" деп атаған алғашқылар болды. Андрей 1210 жылдардан бастап осы мәртебені беруді бастады. Патша қызметкерлері патша армиясында қызмет етуі керек еді, бірақ округ әскерлерінің қолбасшылары болған испандардан тәуелсіз. Андрейдің "жаңа шаралары" оның қол астындағылардың наразылығын тудырды. 1209 жылы бір топ билеушілер оны тақтан алып тастап, оның туыстарының пайдасына биліктен шығаруға тырысты. Оның әйелі Гертруда Меранская, оны өзінің неміс туыстары мен сарай қызметкерлеріне жомарт сыйлықтар беруге көндірген, 1213 жылы өлтірілді. 1214 жылы ол сегіз жасар ұлы Беланы патша етіп тағайындауға мәжбүр болды. 1217 жылы ол қасиетті жерге крест жорығына аттанғаннан кейін оның орынбасары, Эстергом архиепискобы Иоанн Венгриядан қуылды. 1218 жылы Андрей Венгрияға оралды. Көп ұзамай оның канцеляриясы 1204 жылдың көктемінде билік ете бастағандай даталанған бірқатар жарғыларды шығарды, осылайша оның бауырының билігінің соңғы айларын және оның немере інісінің бүкіл билігін елемеді. Тарихшы Аттила Зсольдостың айтуынша, Андрей өзінің таққа отырғанына дейін он сегіз ай бұрын шығарылған патша жарғыларын күшін жоя мақсат тұтқан. 1220 жылы патша кеңесі удворниктердің (немесе жартылай еркін шаруалардың) иеліктеріне қатысты сыйлықтарды қайта қарауға бұйрық берді. Келесі жылы осындай шешім сарай халқының иеліктері туралы қабылданды. Андрей 1220 жылы ұлының жаңа сарайында жиналған ақсүйектерге ұлы Белаға Драва өзенінен тыс жерлерді басқаруды тапсыруға мәжбүр болды.

1222 қозғалысы

Алтын бұқаның жариялануының мән-жайлары дереккөздердің жетіспеуіне байланысты белгісіз. Алтын бұқаның өзі Андрейді оны шығаруға мәжбүрлеген оқиғалардың негізгі көзі болып табылады. Патшалық жарғылар және Папа Онорий III-нің венгр сандарына жолданған хаттары сол жылғы саяси тарих туралы қосымша мәліметтер береді. 1222 жылдың 4 шілдесінде папа венгр дін басыларына Андреске емес, Белаға адал болуды талап еткендерге қарсы діни санкциялар қолдануға шақырды. Бар деректер 1222 жылдың көктемінде наразы ақсүйектер, олардың көптегені Эмерик билігі тұсында жоғары лауазымдарда болған, төңкеріс жасағанын көрсетеді. Алтын бұқаны корольдік канцлер және Эгер провосты Клет Бель жасады.

Патша қызметшілерінің құқықтары

Алтын бұқаның үштен бір бөлігінен астамдары патшалық қызметкерлердің шағымдануларына арналған. Патша коллекта (ерекше салық) олардың иеліктерінен салық жинай алатынын, ал еркін адамдардың пеннилері (қалыпты салық) олардың иеліктерінен жиналмайтынын уәделеді. Ол сондай-ақ, олар оны және оның шенеуніктерін қонаққа шақыруға болатынын міндеттенді. Ұлдары жоқ патшалық қызметкерлерге, белгілі бір сома ақша мен жеңілдіктер алу үшін, өсиеттерінде иеліктерін алмастыру құқығы берілді. Алтын бұқа испандардың сот билігін шектеді, олар патшалық қызметкерлердің иеліктерінде тек ондық және монетаға қатысты істерде ғана сот жүргізе алатынын белгіледі. Патшалық қызметкерлер шетелге жасалатын әскери жорықтарға монархпен бірге қатысу міндетінен босатылды.

Негізгі дереккөздер

Мастер Роджердің Мажарстан Корольдігінің татарлар тарапынан қиратылуына арналған Қайғылы Елегиясы (Жанос М. Бак және Мартин Ради аударған және түсіндірген) (2010). Ради, Мартин; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010). Аноним және Мастер Роджер. CEU Press. Орта ғасырлық Мажарстан Корольдігінің заңдары, 1000–1301 (Жанос М. Бак, Дьердь Бонис, Джеймс Росс Суини аударған және түзілген, Андор Чизмадияның бұрынғы басылымдары туралы эссесімен, Екінші қайта қарастырылған басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. 1–11 беттер.