Кіріспе

Отелло (сонымен қатар «Отелло трагедиясы: Венециялық мавр» деп белгілі) – 1951 жылы Орсон Уэллс режиссерлік етіп, өндірген трагедиялық фильм. Ол Шекспирдің пьесасын бейімдеп, басты рөлді өзі сомдаған. 1952 жылы Канн кинофестивалінде «Grand Prix du Festival International du Film» (кейін «Алтын пальма» аталған) сыйлығын алған бұл фильм 1955 жылы АҚШ-та «United Artists» компаниясы арқылы таралды. «Отелло» үш жыл бойы Марокко, Венеция, Тоскана және Рим қалаларында, сондай-ақ Римдегі «Scalera Studios» студиясында түсірілді. Орсон Уэллстен басқа, актерлік құрамында Михеал Мак-Лиаммор Иаго рөлінде (оның кинодағы негізгі рөлдерінің бірі), Роберт Кут – Родериго рөлінде, Сюзанна Клутье – Дездемона рөлінде, Майкл Лоуренс – Кассио рөлінде, Фэй Комптон – Эмилия рөлінде және Дорис Даулинг – Бьянка рөлінде ойнады. Фильмнің үш әртүрлі нұсқасы кинотеатрларда көрсетілді – екеуі Уэллс бақылауымен, ал 1992 жылы оның қызы Беатрис Уэллс бақылаған қалпына келтірілген нұсқасы.

Сюжет

Фильм пьесаның сюжетіне жақын, бірақ жеке көріністерді қайта құрылымдайды және қайта ұйымдастырады. Уэллс бастапқы материалды, әдетте, орындалған кезде үш сағатқа дейін, фильм үшін 90 минуттан сәл артық уақытқа дейін қысқартты. Алғашқы сахнада жерлеу рәсімі көрсетілмеген. Фильм Отелло мен Дездемонаның жерлеу рәсімімен басталады. Бірінші негізгі сахнада Яго Родеригоға Отелло мен Дездемонаның неке туралы кеңес бермегені туралы шағымданады. Родериго өзін өлтіруді ойлап жатыр, бірақ Яго: "Мен өзімді құс құсы үшін суға батып өлемін, адамгершілікті бабуинмен алмастырамын" дейді, яғни Яго әйел үшін өзін өлтіруден гөрі бабуин болуды жөн көреді. Яго одан әрі "Сенің қалтаңа ақша ғана сал" дейді және Родеригоны барлық жерлерін сатып, ақшаны Ягоға беруге шақырады, ол оны Дездемонаны жыныстық қатынасқа түсуге көндіру үшін қолданады. Дездемонаның әкесі Брабантио Яго мен Родериго айтқаннан кейін үйлену туралы қатты ашуланады. Брабантий Отеллоны қызының көзін құртқаны үшін айыптайды. Отелло Брабантионы бұл сиқыршылық емес, оның қайғылы әңгімелерімен сендіреді. Яго қол орамалмен Отеллоны Дездемонаның Кассиомен қарым-қатынаста екеніне сендіреді. Отелло Кассионы Ягодан жоғарылап, лейтенант етіп қойған, сондықтан Яго қызғанышқа бой алдырған. Отелло Дездемонаны өшіреді. Яго Дездемонаның кінәсіздігіне наразылық білдірген Эмилияны өлтіреді. Отелло өзінің қателігін мойындайды.

Өндіріс

Уэллстің ең күрделі түсірілімдерінің бірі – «Отелло» үш жыл бойы үзіліс-үзіліспен түсірілді. Түсірілім 1949 жылы басталды, бірақ фильмнің түпкілікті итальяндық продюсері түсірілімнің алғашқы күндерінің бірінде банкрот болғанын жариялағаннан кейін тоқтатылуға мәжбүр болды. Уэллс фильм түсіруді толығымен тоқтатудың орнына, режиссер ретінде жобаға жеке қаражатын салуға кірісті. Оның да ақшасы бітіп қалған соң, қаржы жинау үшін айлар бойы түсірілімді тоқтатуға тура келді, көбінесе басқа өндірістерге қатысу арқылы. Қаржы тапшылығына байланысты өндіріс кем дегенде үш рет тоқтатылды. Фильм логистикалық қиындықтарға қарамастан, шығармашылық шешімдер тапты; Родеригоның түрік моншасында өлтірілуі сахнасы осылай түсірілді, себебі түпнұсқа костюмдер тәркіленді, ал оларды ауыстыру түсірілімді кешіктіретін еді. Бір шайқас сахнасы Мароккода басталды, бірақ соңы бірнеше айдан кейін Римде түсірілді. Уэллс «Үшінші адам» (1949) сияқты актерлік рөлдерінен түскен ақшаны фильмді қаржыландыруға жұмсады, бірақ бұл көбінесе түсірілімді бірнеше айға тоқтатып, ол қаржы жинау үшін кетіп қалуын білдірді. Бұл үзілістер актерлердің алмасуымен де қиындатылды, нәтижесінде кейбір маңызды рөлдерді (мысалы, Дездемона) қайта таңдауға және бүкіл сахналарды қайта түсіруге тура келді. Бұл ұзақ түсірілім туралы толық мәліметтер Михаэль МакЛиаммордың «Қалтаңа ақша сал» кітабында келтірілген. 1950 жылы «Қара гүл» фильмінде ойнағанда Уэллс оның кейіпкері Баян киген пальтоның ішкі жағын норкамен қаптауын талап етті, тіпті ол көрінбесе де. Қымбатқа түскеніне қарамастан, продюсерлер оның талабына келісті. Түсірілім аяқталғаннан кейін пальто жоғалып кетті, бірақ кейін «Отелло» фильмінде ішкі жағы ашық көрінді. Уэллс Анджело Франческо Лаванниноның фильмге жазған музыкалық қосымшасына өте риза болды, ал Лаваннино Уэллстің келесі екі Шекспир фильміне де музыка жазды: «Түн ортасындағы қоңыраулар» (1965) және «Венеция саудагері» (1969).