Кіріспе

Тендинит / тендонит – көбінесе коллаген талшықтарының жыртылуымен қатар жүретін сіңірдің қабынуы. "Бұйралған" сіңір – ат шаруалары қолданатын термин, ол аттың жарақат алғаннан кейін бір немесе бірнеше сіңірде ісіну пайда болып, олардың қисайған түріне алып келеді.

Жылқыларда тендиниттің сипаттамасы

Тендинит көбінесе суыршық талшықтарының зақымдануын қамтиды. Ең көп кездесетін жағдай – алдыңғы аяқтың беткі сандық иілгіш суырғышында (SDFT), яғни аяқтың артқы жағында, бетке жақын орналасқан суырда. Алдыңғы аяқтың терең сандық иілгіш суырғышында (DDFT) "қасқыр" пайда болатын тендинит сирек кездеседі, бірақ пастерн және аяқ аймақтарында осы жағдай жиі кездеседі. Артқы аяқтың SDFT немесе DDFT тендиниті азырақ таралған. SDFT зақымданғанда суырдың қалыңдауы байқалады, нәтижесінде аяқтың бүйірден қарағанда иіліп көрінуіне себеп болады. Қасқырлар көбінесе суыр аймағының ортасында пайда болады, бірақ олар тізеден немесе жамбастан төменгі жоғарғы үштен бір бөлігінде (жоғары қасқырлар) және ұрықтан жоғары төменгі үштен бір бөлігінде (төмен қасқырлар) де кездесуі мүмкін.

Ауыр салмақ

Көгалданған шеміршекке шамадан тыс жүктеме түсу оның коллаген талшықтарына зақым келтіруі мүмкін. Бұл көбінесе жүйріп немесе секіріп жүретін жарыс аттарында байқалады, олар әдетте бір аяғына салмақ түсіргенде, шеміршектің шамадан тыс созылуынан шеміршекті созады. Шеміршектің шамадан тыс созылуы иілгіш шеміршектердің шамадан тыс созылуына алып келеді, нәтижесінде шеміршек талшықтары жыртылады. Қатты жаттығуларға ұшыраған аттар, әсіресе дұрыс дайындалмағандары, көптеген коллаген талшықтарын зақымдауы мүмкін. Бұл бірте-бірте немесе кенеттен болуы мүмкін. Талшықтар жыртылғаннан кейін шеміршек қан кетуі және сұйықтық жиналуы (ісік) пайда болады, бұл аймақта ісіну мен сүйексіздікке әкеледі, сондай-ақ қысымды арттырады. Қысымның артуы зақымдалмаған коллаген талшықтарының байланысын бұзып, аймаққа қан ағынын тоқтатып, шеміршекті одан әрі зақымдауы мүмкін.

SDFT

SDFT-нің ортаңғы үштен бірі бірнеше себепке байланысты сіреспеге (тендинитке) бейімдеу келеді. SDFT-нің ортаңғы бөлігі жоғарғы немесе төменгі бөліктеріне қарағанда тар болып келеді, сондықтан ол нашарлайды. SDFT-нің жоғарғы және төменгі бөліктеріне қан жақсы жеткізіледі, жоғарғы үштен бірі тізеден келген қантамырлар арқылы, ал төменгі үштен бірі ұрықтан келген қантамырлар арқылы қамтамасыз етіледі. Ортаңғы бөлікте қан жеткізілімі нашар, себебі ол перитендонның (сіреспелерді қоршаған қабықшаның) ұсақ қантамырларына тәуелді. Егер бұл жеткізілім қандай да бір себеппен нашарласа, аймақтағы коллаген талшықтары өліп, сіреспе сол жерде әлсіреп, жыртылу қаупі артады. SDFT ұрықтың астында тармақталып, буынның артқы жағында ілгек құрайды. Сондықтан, ұрықтың шамадан тыс созылуы DDFT-ге қарағанда SDFT-ні артық созуға бейім, себебі DDFT ұрықтан және еңкейіштен тікелей төмен қарай өтеді, тікелей табан сүйегіне бекітіледі.

Басқа факторлар

Қалыптылығы нашар: ұзын, көлбеу жапырақтары және ұзын еңізгіш, төменгі табан пішіні (әсіресе таза қанды жылқыларда жиі кездеседі) жылқыны шеміршек қабынуына (тендинитке) бейімдейді. Дұрыс емес аяқ күтімі және жал мен пішен жасау: мысалы, жылқыны шеміршек жарақатына бейімдейтін аяқ пішінін жасаушы жалшы (ұзын еңізгіш және төменгі табан сияқты), немесе еңізгішті көтеріп, жасанды түрде ұзын еңізгіш пен төменгі табан жасайтын жалмен пішен жасау. Дұрыс емес дайындық: мысалы, жылқының дайындық деңгейіне жетпеген қарқынмен жұмыс істету, жарамсыз жылқыны жұмыс істету және тым шаршаған жылқымен жұмысты жалғастыру. Жаман жер: жылқыны тегіс емес немесе сырғақ жерде жұмыс істету шеміршекке күш түсіруге, сондай-ақ терең, "тығыз" жерде жұмыс істетуге әкелуі мүмкін. Осы факторлардың әрқайсысы жұмыс кезінде білезік пен тізе буындарының шамадан тыс созылуына себеп болады. Көптеген факторлар бірдей жиналуы мүмкін. Шеміршекке тікелей зақым: мысалы, жылқының алдыңғы аяғын артқы аяғымен ұру.

Бандалық доғалар

Бинттен туындаған ісіну бинтті тым қысық орағанда пайда болады, бұл шекелерге күрт қысыммен зақым келтіреді. Қысым салдарынан бинтті шешкеннен кейін зақымдалған аймақ ісіп, "қисайған" көрінеді. Дегенмен, зақым көбінесе теріге ғана тиеді, тікелей шекеге емес, бірақ қан ағынының нашарлауынан шеке зақымдануы мүмкін. Бинттен ісінген аттар көбінесе жылы компресс немесе дәрілік жаңғыртуға жақсы жауап береді. Бұл емдеулер тым қысық емес бинт астында жүргізілуі керек және бинтті бірнеше сағатқа ғана қою керек. Суық компресс, қабынуға қарсы препараттар (НСАҚ) және ДМСО да көмектесуі мүмкін.

Жылқыларда тендиниттің белгілері

Жедел тендиниттің белгілеріне зақымдалған аймақты бассаңда ісіну, қызу және ауырсыну жатады. Егер жеңіл болса, ісіну бірден көзге түспеуі мүмкін, бірақ аймақта қызу мен ауырсыну, сондай-ақ жеңіл ақсау да болады. Егер жарақат ауыр болса, әдетте орташа дәрежедегі ақсаумен (5 балдық шкала бойынша 2-3) және айқын ісінумен бірге жүреді. Маңыздысы – тек SDFT-ны ғана емес, сонымен қатар SDFT-ның тармақтарын, DDFT-ны, байлаушы буынды және көтеріңкі буынды да тексеру. Бұл құрылымдар SDFT-мен бір уақытта зақымдануы мүмкін. Тендинит көбінесе бір аяқта ғана пайда болғанымен, екі аяқты да тексеру қажет. Жарақат сақадалданғаннан кейін, шешесі қатты әрі ағаш тәрізді сезіледі және көрінеді. Дегенмен, қызу, ақсау және ауырсыну толығымен жоғалуы керек.

Жылқыларда тендинитті емдеу

Иілген сіңірдің бастапқы емдеуі қабынуға қарсы терапияға, соның ішінде суық су немесе мұз терапиясына, және ветеринар дәрігерінің бағытымен қабынуға қарсы дәрілерге баса назар берілуі керек. Жарақаттың ауырлығы ультрадыбыспен бағаланғанша жылқыны кішкентай аумаққа шектеу керек. Тұрақты бинттер пайдалы, бірақ оларды тым қысып жаппауға көңіл болу керек.

Бақыланатын жаттығу

Жалпы алғанда, ұзақ мерзімді терапияның ең маңызды аспектісі – жаттығу деңгейін бақылау. Екі қарама-қайшы идеяның арасында тепе-теңдік табу қажет: зақымдалған сіңір әлсіреп, артық жаттығулар кезінде қосымша зақымдануға бейім болады. Сіңірлер керілу сызықтары бойынша күшейеді, ал бұл жаттығуларды талап етеді. Алғашқы бірнеше айда кең аумақта жүрістіру ұсынылмайды, себебі тіпті аз ғана жүгіру немесе ойнау әлсіреген сіңірді қайта зақымдауы мүмкін. Сіңір жазыла келе, оған жүктеме көбейтіліп түседі. Диагностикалық ультрадыбыстық тексеру жұмыс жүктемесіндегі өзгерістерді бақылауда өте құнды. Көміртекті имплантаттардың тиімсіз екені дәлелденді: бұл талшықтар өте мықты, бірақ икемсіз, соның салдарынан жақын орналасқан сау тіндерге күшті күш түседі. Сіңірдің негізгі зақымдалған тінін хирургиялық жолмен дренаждау (сіңірді тілгілеу) әңгімеге даулы, бірақ жарақат сұйықтықпен толған бастапқы кезеңдерде белгілі бір пайдасы болуы мүмкін. Зақым грануляцияланғаннан кейін, бұл процедураның тиімділігі күмәнді. Экстракорпоральді соққы толқыны терапиясы қазіргі кезде көбінесе қосымша терапия ретінде қолданылады. Проксимальды тексеру байламшасының десмотомиясы жылқыларды жұмысқа жылдамырақ қайтаруға көмектеседі, бірақ кейбіреулер бұл сіңірдің жарақаттануына жағдай жасайды деп санайды. Зақымдалған жылқының сүйек миынан немесе май тінінен алынған мезенхималық сақтық жасушалары қазіргі уақытта SDFT сіңір қабынуы және басқа да жарақаттарға арналған потенциалды терапия ретінде қолданылуда.

Сырдың бүгілуін болдырмау және бүйректің қайта зақымдану қаупін азайту

Аяқтарды тексеру: әсіресе ауыр жұмыстан кейін, әрбір аяқтың ісінуін және қызуын сезіп қарау, сондай-ақ ауырсыны бар-жоғын анықтау үшін бағып қарау маңызды. Дұрыс тұяқ кесу және аяқ тағу: тәжірибелі аяқ тағушы аттың тұяғын дұрыс кесіп, тұяқ-екпіш бұрышын сақтап, аттың өкшесіне тиісті қолдау көрсетуі керек. Бинт таңу: дұрыс салынған жаттығу бинттері шегіншік бунасының шамадан тыс созылуын болдырмауға көмектеседі. Дұрыс дайындық: ұзақ, баяу қарқынмен жүріспен бастап, фитнес жоспарын тым жылдам арттырмау керек. Жаттығуды тоқтату: егер қызу, ісіну немесе ауырсыну белгілері байқалса.