Кіріспе

Орсон Уэллстің 1955 жылғы "Мистер Аркадин" фильмі (алғаш рет Испанияда 1955 жылы көрсетілген), Ұлыбританияда "Құпия есеп" деп белгілі, француз-испан-швейцарлық фильм-нуар болып табылады. Сценарийін Орсон Уэллс жазып, режиссерлік жасаған. Фильмнің түсірілімі Коста-Брава, Сеговия, Вальядолид және Мадрид сияқты бірнеше испандық локацияларда өтті. 1954 жылы Еуропаның әртүрлі қалаларында түсірілген, Испаниядан тыс түсірілген сахналардың арасында Лондон, Мюнхен, Париж, Францияның Жерорта теңіз жағалауы және Швейцариядағы Шильон қамалы бар.

Сюжет

Кішкентай, бір қозғалтқышты ұшақ күндіз аспанда бос ұшып барады. Флэшбек дауысты аударма неге және кімдер тасталғанға дейін онда болғандығын түсіндіре бастайды. Неапольдің кемежайларында жұмыс істейтін американдық контрабандист Гай Ван Страттен қараңғыда қуылған адамды және, мүмкін емес, оның бір аяқты қуғыншысын байқап қалады. Ол жерге жығылып, соңғы демімен "Грегори Аркадин" деген есімді, әйгілі халықаралық магнат, қараңғы және құпия өткені бар, сол кездегі қараңғы "олигарх" және жай ғана "Софи" деген есімді айтады. Страттен және оның досы және серіктесі Мили Испаниядағы Аркадиннің сарайына барып, осы іздерді қалай ақшаға айналдыруға болатынын анықтауға тырысады. Аркадиннің қызғалдақ қызы Рейнамен достық қарым-қатынас орнату арқылы, Аркадин сүйіспеншілік сезімін сезінетін жалғыз адам, әйелге ұнаған Страттен өзін үйге шақырады. Аркадин Страттен мен Милидің өзіне деген қызығушылығын және жұптың қылмыстық тарихы туралы біледі. Оларды кері қайтарудың орнына ол Страттенге өзінің өткені туралы ақпаратты ашқан үшін 15 000 доллар төлеуді ұсынады, ол оны амнезияға жоғалтты деп түсіндіреді. Оның айтуынша, ол 1927 жылы Швейцариядағы бір алаңда оянып, қалтасында 200 мың швейцариялық франк болған, ал бұған дейін ол ештеңе есіне түсірмеген. Содан кейін ол бұл құпиялылықты жаңа жеке тұлғаға, орасан зор билікке және санап бітпейтін байлыққа айналдырды, бірақ оның кім екенін білмеуден қапаланды, және әлі де бар; Страттен оны жеткілікті түрде іскер және аяусыз деп таң қалдырады, Аркадин талаптары бойынша толық құпиялылықты табу үшін. Әрқашан пайдаланушы, Страттен Райнаны "романтикаға" жалғастырады, ол өзінің үстем және мақұлдамайтын әкесіне қарсы көтеріліс жасайды. Страттен Еуропаны іздеуді бастайды; Аркадин Страттеннің шынайы ниеттерін білу үшін өзінің яхтасында түк білмейтін Милиді шаңға салады. Бірнеше таңғажайып адамдармен сұхбаттан - бөрілер циркінің иесі, Венадағы қоқыс дүкенінің иесі, Париждегі кедей әйел және героинге тәуелді адам - Страттен 1927 жылға дейінгі Аркадиннің Варшавадағы секс-саудасының басты қозғаушы күші болғанын біледі, қыздарды ұрлап, Оңтүстік Америкада жезөкшелікке сатты. Софи - бұрынғы мадам және оның жетекшісі, ол оның күттірмейтін табысын ұрлады. Ол Аргентинада күндерін ардақты Аркадинді есіне алып, оның өткенін жария етуге ниеттенбеген, күнәға бейім, толерантты қарт әйел болып табылады. Страттен Аркадиннің оны ғана емес, барлық куәгерлерді де іздей бастағанын, олардың бәрі Софимен бірге өліп қалғанын біледі. Ол Рейнамен сөйлеседі, ол әкесі естелік жоғалтумен ауырмағанын айтып, оны таңғалдырады. Не үшін ол жалдаған, содан кейін, Stratten жұмбақтар, және ол ешқашан төленеді? Аркадин оны Мюнхендегі балаға қарсы мерекелік кешке қатысуға мәжбүрлейді, онда ол өзінің қайырымдылық жасаушысы оны мысықтың аяғы ретінде қолданғанын біледі, ол өзінің қылмыстық өткенін Рейнадан мәңгі жасыруды қалайды, әйтпесе ол оның сүйіспеншілігі мен құрметіне ие болады. Ең жаманы, Мили өліп қалды, ал Страттен оны өлтірген деп айыпталды. Аркадиннің өткенімен соңғы тірі байланысын, Якоб Зукты құтқара алмаса, ол да өлетінін білген Страттен оны тауып, оны алып кетуге асығады. Zouk, кедейленіп, өлім аузында ауырып, соңғы күндеріне дейін Stratten-ге ешқандай жанашырлық танытпайды; ол көп ұзамай Stratten-нің қонақ үйінде өлтіріледі, Stratten-ге тағы да айып тағылады. Страттен Аркадиннің испандық қасабасына қашып, бәрін Рейнаға айтып, бірге баспанаға қашуды жоспарлайды. Барселонаға ұшатын соңғы ұшақтың соңғы орындығын сатып алады. Рейна онымен әуежайда кездеседі. Стреттен өзінің құпиясын ашпас бұрын Аркадин жалға алынған ұшақта келіп жетеді. Ол әуежайдың радиостанциясын басқарып, Раинаға тыңдамауды бұйырады. Неліктен екенін түсіндіре алмай, Страттен оның бүлікшіл жағын пайдаланып, "Енді кеш болды" деп айтуына көндіреді. Радионың үндемеуі және аспанды аралап өтетін бос ұшақ - бұлардың барлығы. Стреттеннің өз өмірін құтқару үшін оны пайдаланғанын білген және әкесінің жемқор екенін білген Рейна, оның шынайы аты кім болса да, шаяндармен ешқандай байланыста болғысы келмейді, үмітсіз, ол ертерек оны тастап кеткен британдық ақсүйектің ұсынысын қабылдайды және спорттық машинасының руліне сүт тостымен кетеді. Бәрін, тіпті Милидің қолын ашкөздікпен ойнаған Страттен өмірінен басқа барлық нәрсені жоғалтып, бастағаннан гөрі нашар аяқтады. Оның мінез-құлқы мен мінез-құлқы үшін лайықты сыйлық, соңы анық.

Өндіріс

Бұл оқиға Гарри Лаймның өмірі радиосериалының бірнеше эпизодына негізделген, ал ол өз кезегінде Уэллстің "Үшінші адам" фильміндегі кейіпкерінен туындаған. Сюжетке ең басты шабыт "Сырлы адам" атты эпизод болды, алайда кейбір элементтері Ellery Queen радиошоуының "Отыз бірінші нөмірдің ісі" эпизодынан алынған болуы мүмкін, әсіресе Джордж Аркарис есімінің ұқсастығы, құпия туған жері, Францияның Лазур жағасындағы мүлігі және испан қамалы. Аркадин кейіпкерінің көптеген маңызды ерекшеліктері нақты қару сатушы Базиль Захаровтан алынған. 1982 жылы алғаш көрсетілген BBC Arena бағдарламасына берген сұхбатында Уэллс мырза Аркадинді шығармашылық бақылауын жоғалтқаны үшін өміріндегі "ең үлкен апат" деп атады. Фильм АҚШ-та 1962 жылға дейін шығарылмады. Аркадиннің қызының рөлін Паола Мори псевдонимімен ойнаған графиня Паола Ди Гирфалько фильм түсірілімі кезінде 1955 жылы Уэллстің үшінші әйелі болды. Бұл фильм Уэллстің Испаниямен ұзаққа созылған қарым-қатынасын бастады, ол өмірінің бірнеше кезеңін сонда өткізді. Еуропаның кейбір бөліктерінде "Құпия есеп" деп шығарылған бұл фильм "Үшінші адам" (1949) фильмімен тақырыптық және стильдік жақтан ортақ белгілерге ие.

Фильмнің бірнеше нұсқасы

Фильмнің бірнеше әртүрлі нұсқасы жарық көрді. 1991 жылы "Жеті Аркадин" атты мақаласында кинотарихшысы Джонатан Розенбаум оқиғаның жеті түрлі нұсқасын анықтады, ал алғаш рет жарияланғалы бері тағы екі нұсқа пайда болды, оның ішінде роман мен сахналық қойылым. Уэллс монтаж мерзімін өткізіп алғанда, продюсер Луи Доливет фильмді одан алып, Уэллстің келісімінсіз фильмнің бірнеше редакциясын шығарды. Жағдайды одан әрі қыңырту үшін, Уэллстің авторлығымен жазылған деп есептелген, бірақ Уэллс кітап дүкенінде көріп тұрғанға дейін оның бар екенін білмеген романы да бар. Уэллстің досы, француз сценарисі Морис Бесси, әдетте осы романның авторы деп саналады.

"Жеті нұсқасы"

1991 жылы жазылған "Жеті Аркадин" атты мақаласында кино тарихшысы Джонатан Розенбаум оқиғаның жеті әртүрлі нұсқасын көрсетті, ал мақала жарық көргеннен бері тағы екі нұсқа табылды.

Алдын ала фильм

1. Уэллс жазған, режиссерлік еткен және басты рөлде ойнаған "Гарри Лаймның өмірі" радиосериалының үш эпизоды. Бай Аркадий мырзаның (осы нұсқада үш "А" әрпімен жазылған) өзінің бұрынғы өмірі туралы құпия есеп беруді тапсырған негізгі сюжет "Сырлы адам" (алғаш рет 1952 жылдың 11 сәуірінде эфирге шыққан) эпизодында кездеседі, ал "Ривьерадағы кісі өлтіру" (алғаш рет 1952 жылдың 23 мамырында эфирге шыққан) эпизоды мен "Грек грекпен кездеседі" (алғаш рет 1952 жылдың 25 шілдесінде эфирге шыққан) соңғы эпизоды фильмде қайталанатын сюжеттік элементтерді қамтиды. Фильмде "Үшінші адамнан" танымал Гарри Лайм кейіпкері, Уэллс Лайм кейіпкеріне авторлық құқықты иеленбегендіктен, кейіпкерлік құқықтары Гарри Алан Тауэрс сатып алған "Гарри Лаймның өмірі" радиосериалы үшін, азырақ симпатиялы Гай Ван Страттенмен ауыстырылғанын ескеріңіз. 2. "Маскарад" – "Мистер Аркадин" сценарийінің ерте нұсқасы, фильмдік нұсқалардан айқын ерекшеленеді. Сценарий фильмдегі алға-артқа өтуге қарағанда қатаң хронологиялық құрылымды ұстанады. Фильмдегі көптеген сахналар түрлі елдерде өтеді, ал Мексикадағы ұзақ эпизод соңғы фильмде толығымен жоқ.

Уэллстің өмірінде жарық көрген фильмнің әртүрлі редакциялары

Маңыздысы, 2006 жылға дейін қол жетімді нұсқалардың ешқайсысы басқа нұсқаларда табылған барлық кадрларды қамтымады; әрқайсысының басқа нұсқалардан жетіспейтін элементтері болды, сондай-ақ олардың арасында маңызды монтаждық айырмашылықтар бар. 3. «Мырза Аркадиннің» негізгі испан тіліндегі нұсқасы (93 минут) ағылшын тіліндегі нұсқамен бірге түсірілді және 1955 жылдың наурыз айында Мадридте көрсетілді. Түсірілім тобының көп бөлігі бірдей болғанымен, екі кейіпкерді испан актерлері сомдады: Ампаро Ривеллс баронесса Нагель рөлінде, ал Ирен Лопес Хередия Софи Радцвейкц Мартинез рөлінде. Актрисалар қатысқан екі көріне испан тілінде қайта түсірілді, ал қалғандары ағылшын тіліндегі диалогтардың үстінен испан тілінде дубляж жасалды. Бұл нұсқада Роберт Арден «Боб Харден» деп көрсетілген. 4. «Мырза Аркадиннің» тағы бір, ұзағырақ испан тіліндегі нұсқасы бар, ол Розенбаум «Жеті Аркадин» жазған кезде белгісіз болды. (Ол эсседе тек бір нұсқаның қысқаша бөліктерін көргенін мойындады.) Бұл нұсқада Роберт Арден «Марк Шарп» деп көрсетілген. 5. «Құпия есеп» (98 минут) – «Мырза Аркадиннің» Еуропада ең көп таралған нұсқасы, ол 1955 жылдың тамызында Лондонда көрсетілді. Бұл нұсқадағы айырмашылықтардың бірі – Ван Страттеннің экраннан тыс айтатын түсіндірмесі. Розенбаум бұл нұсқаның монтажы Уэллстің сценарийінің алғашқы нұсқасына негізделгенін болжайды, себебі оның мазмұны «Коринф» нұсқасына қарағанда әлдеқайда қарапайым. 6. «Коринф» нұсқасы (99 минут) фильмнің алғашқы АҚШ дистрибьюторы «Corinth Films» атымен аталады. 2006 жылғы қайта өңдеуге дейін бұл Уэллстің түсінігіне ең жақын нұсқа деп есептелді. Питер Богданович оның бар екенін 1961 жылы анықтады және 1962 жылы АҚШ-та алғашқы көрсетілімін ұйымдастырды, бұл фильмнің Еуропадағы балама нұсқалары шыққаннан кейін жеті жыл өткен соң болды. 7. «Мырза Аркадиннің» ең көп көрілген нұсқасы (95 минут) – АҚШ-тағы нұсқасы, ол фильмнің флэшбек құрылымын толығымен алып тастап, қарапайым, тікелей баяндама ұсынады. Розенбаум оны «ең қанағаттанарлық емес нұсқа» деп сипаттайды, ол «Коринф» нұсқасының «дөңгелектеп қиылып» жасалған монтажы, көбінесе жартылай сөйлемдерді алып тастап, кейбір диалогтарды түсінбеуге мүмкіндік береді. Бұл нұсқаның көпшілігі жалған түрде қоғамдық доменде деп есептеледі, бірақ фильм еуропалық бірлескен өндіріс болғандықтан, оның авторлық құқығы 2068 жылға дейін сақталады, яғни соңғы тірі қалған авторы, композитор Пол Мисракидің 1998 жылы қайтыс болғаннан кейін жетпіс жыл өткен соң ғана тоқтатылады. DVD-дискілердің көп бөлігі АҚШ нұсқасының өте нашар сападағы көшірмелері болып табылады.

Сегізінші - романдық

8. «Мистер Аркадин» романы алғаш рет 1955 жылы Парижде француз тілінде, ал кейін 1956 жылы Лондонда және Нью-Йоркте ағылшын тілінде жарық көрді. Уэллс автор ретінде көрсетілді, ал кітаптың сыртында: «Орсон Уэллстің бұрын роман жазбағаны таң қалдырады» делінген. «Мен сол романның бір сөзін де жазған жоқпын. Оны ешқашан оқыған емеспін», – деді Уэллс Питер Богдановичке. «Біреу газеттерде бөлім-бөлім жариялану үшін француз тілінде жазды. Сіздер білесіздер, фильмді насихаттау үшін. Ол кітапқа қалай еніп кетті және кімге ақша төленді, мен білмеймін». Ол 1955 жылы Ұлыбританияның «Daily Express» газетінде бөлім-бөлім жарияланды. Уэллс кітаптың авторлығын әрдайым жоққа шығарды, ал француз актер-жазушысы Морис Бесси, кітапты француз тіліне аударған деп есептеледі, көптен бері кітаптың нағыз авторы екені туралы әңгімелер тарады. Розенбаум кітап француз тілінде жазылып, содан кейін ағылшын тіліне аударылған деп болжайды, себебі сценарийдегі шумақтар ағылшын тілінен француз тіліне, содан кейін қайта ағылшын тіліне аударылғандай сезіледі. Кино зерттеушісі Франсуа Томас Луи Доливеттің құжаттарында Бессинің шынымен де автор екенін көрсететін деректі дәлелдерді тапты.

Қабылдау

Жапондық кинорежиссер Синдзи Аояма "Құпия есеп" фильмін барлық уақыттың ең ұлы фильмдерінің бірі деп атады. 2012 жылы ол былай деді: "Ешбір фильм "Құпия есеп" сияқты құлқысыз емес, ол мені әр көрілісімде әртүрлі сезімдерге бөлейді. Фильмде осындай беймәлімдікке қол жеткізу – менің әрқашан үміттенетін, бірақ ешқашан жете алмайтын ең жоғары мақсатым". Суретші Кристофер Нолан 2013 жылғы Criterion Top 10 тізімінде: "Веллстің аяқталмаған фильмі туралы жалпы айтуға ешкімнің көптеген дәлелдері жоқ", бірақ фильмде "ұлы суретшінің генийінің қайғылы шаттықтары" бар деді.