Кіріспе
Байуган қаласы (; ), Филиппиннің Агусан-дель-Сур провинциясындағы 5-ші сыныпты құрамдас қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 109 499 адамды құрайды. Республика Заңы № 9405 арқасында қала мәртебесіне ие болған Байуган, Агусан-дель-Сур провинциясының жалғыз қаласы. Агусан-дель-Сур провинциясының солтүстік бөлігінде орналасқан Байуган, өркенді кескен гүлдер индустриясының арқасында провинцияның «кескен гүлдер астанасы» атанды. Қаланың, әсіресе таулы аудандардың климаты, кескен гүлдердің жоғары өнім беруіне қолайлы. Сонымен қатар, қала провинциядағы күріш пен көкөніс өндірушілерінің ішінде маңызды орын алады, тіпті көршілес муниципалитеттер мен провинцияларды да қамтамасыз етеді.
Bayugan, officially the City of Bayugan (; ), is a 5th class component city in the province of Agusan del Sur, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 109,499 people
Gained cityhood through Republic Act No. 9405, it is the only city in the province of Agusan del Sur. Located at the northern part of Agusan del Sur, Bayugan is the "cut flower capital" of the province owing to its lucrative cut flower industry. The city's climate, especially in the highland barangays, is conducive to high yield cut flower production. The city is also one of the major producers of rice and vegetables in the province, even providing for neighboring municipalities and provinces.
Этимология
Жергілікті тұрғындар бұл аймақты Байуган деп атаған, себебі "байуган" сөзі манобо тілінде "жол" деген мағынаны білдіреді. Тағы бір дерек бойынша, бұл жерде бұрын баюг ағаштары көптеп өскен. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар осы жерді бас қосу орны ретінде пайдаланған және аймақ тұрғындарын шақыру үшін "байуг" деп атаған қуыс ағашқа соғып белгі берген деп есептеледі.
Тарих
Байуган бұрын Эсперансадағы Маягатасан барангайының бір бөлігі болған. Осы бірлік қалай аталғаны туралы бірнеше әңгіме бар. Біріншіден, бұл жер өзен жағасында орналасқан, ол жергілікті тұрғындардың Эсперансаға баратын жолы болған. 1942 жылы Жапон әскері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Байуганға кірді. 1945 жылы филиппин сарбаздары мен партизандар Оңтүстік Агусанның Байуган қаласын жапондық басқыншылардан азат етті. 1948 жылы Қоғамдық жұмыстар және тас жолдар министрлігі Бутуан мен Давао қаласын байланыстыратын ұлттық тас жол туралы зерттеу жүргізді. Сонымен қатар, Жер басқармасы жоспарланған жолдан өтетін жерлерді тексерді. Қала құруға болатын жерлер анықталды, соның ішінде Маягатасан барангайы да болды. Бірақ, ұлттық тас жолдың бір бөлігі (қазіргі Нарра даңғылы) Маягатасан барангайының орнына Байуган бірлігі арқылы өтті. Көшпенділер Байуган бірлігіне қоныстанды, соның салдарынан қала құру орыны ауыстырылды. 1960 жылдың басында тұрғындар, Жозе Жосон мырзаның басшылығымен, Байуган бірлігін тұрақты бариоға айналдыру туралы қаулы қабылдады. Сол жылдың сәуір айында Байуган барангайы ашылды, ал Жосон барионың лейтенанты болып тағайындалды. Осы жерден өтетін ұлттық тас жолдың салынуына байланысты аймақта бизнес өркендеді. Бір жыл өткен соң, барангай шенеуніктері, сол кездегі Серхио Мулланеданың басшылығымен, Агусан облысының губернаторы Демокрито О. Плазаның көмегімен Байуганды тұрақты муниципалитет етіп құруға қол жеткізді. Президент Карлос П. Гарсияның 440-шы жарлығымен, 1961 жылдың 6 тамызында Байуган муниципалитетін құру туралы петиция мақұлданды. Мулланеда мырза, Байуганның алғашқы тағайындалған муниципалды мэрі, 1962 жылдың 6 тамызында президент Диосдадо Макапагалдың кезінде қызметке кірді. 2007 жылы Байуган қалаға айналдырылды. Байуган – Минданао аралының шығыс бөлігі үшін көліктік торап. Байуган қазір Солтүстік-Шығыс Минданаодағы ең жылдам дамитын қалалардың бірі.
Қалалық аудан
2006 жылдың 24 шілдесінде конгресс Р. А. 9405 заңын бекітті, осы заң бойынша Байуган муниципалитеті Байуган қаласы деп аталатын құрамдас қалаға айналды. Бірақ 2008 жылы Филиппиннің Жоғарғы соты осы заңды конституцияға қайшы деп жариялады. Сот Байуганның және заңмен қамтылған тағы он бес қаланың қала мәртебесіне ие болу талаптарына сай еместігін анықтады. Бір жылдан астам уақыт өткен соң, 2009 жылдың 22 желтоқсанында Жоғарғы сот 16 қаланың шағымын қарастырып, бұрынғы шешімін кері қайтарды. Конгресс белгілеген қала мәртебесінің критерийлеріне түзету енгізген заңның қабылдануы, осы критерийлерден белгілі бір әкімшілік-аймақтық бірлікті ерекшелеу конституциялық деп танылды. Сот одан әрі Конгресс осы түзету заңын қабылдау арқылы қала мәртебесіне қойылатын талаптарды төмендеткенін мәлімдеді. Осылайша, Байуганның және қалған он бес жергілікті өзін-өзі басқару бірлігінің қала мәртебесі қайта жаңартылды. Бірақ 2010 жылдың 24 тамызында 16 беттік қаулысында сот 2008 жылдың 18 қарашасындағы 9405 республикалық заңның конституциялық еместігін күшін қайта енгізді. Дауыс беру нәтижесі 7:6 болды, екі судья дауыс беруден бас тартты, сот 9405 ҚР Конституцияға қайшы деп жариялаған бұрынғы шешімін бекітті. Алайда, Байуган үшін тағы бір жаңа жағдай туды, сот 2011 жылдың 15 ақпанында 9405 заңының конституциялық екенін үшінші және соңғы рет растады, осылайша Байуган қаласының және заңға қатысты он бес муниципалитеттің мәртебесі түпкілікті бекітілді. 2011 жылдың 3 шілдесінде сот сот хатшысына қала мәртебесіне қатысты сот шешімін тіркеуді тапсырды, осымен заңның конституциялық екендігіне нүкте қойылды. Алты жылдық сот дауларынан кейін, Филиппин қалаларының лигасы Байуган мен тағы 15 қаланың қала мәртебесін мойындады және құрметтеді.
География
Байуганның солтүстігінде Сибагат муниципалитеті және Суригао-дель-Сур провинциясы орналасқан; шығысында Просперидад муниципалитеті; оңтүстігінде Эсперанса муниципалитеті; ал батысында Лас-Ньевес муниципалитеті, Агусан-дель-Норте провинциясы жатыр.
Климат
Қала географиялық тұрғыдан тайфун белдеуінен төмен орналасқан, бірақ көбінесе Висаяс аймағы мен Суригао-дель-Норте провинциясының тайфун аймақтарында қалыптасатын төмен қысымдық аймақтардың әсеріне ұшырайды. Филиппиннің модификацияланған Корона жіктемесіне сүйенген климат картасы, қаланың II типке жататынын көрсетеді. Бұл Агусан-дель-Сур провинциясының да ауа райының жіктемесі болып табылады. II типті климатта құрғақ маусым болмайды, бірақ жауын-шашын мөлшері жоғары, айқын жауынды маусым байқалады. Жауын-шашынның максималды мөлшері әдетте желтоқсаннан қаңтарға дейін болады, бірақ құрғақ айлар жоқ. Орташа айлық жауын-шашын мөлшері және орташа температурасы – осы климаттық типке тән аймақтар көбінесе шығыс жағалауда немесе оған жақын орналасқан, сондықтан солтүстік-шығыс муссонына ашық болады.
Барангай
Байуган саяси тұрғыдан 43 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар. Қазіргі таңда 3 барангай қалалық, ал 40 барангай ауылдық болып жіктеледі.
Жергілікті мерекелер мен іс-шаралар
Kahimunan tu Bayugan Festival, Holy Child – Себудегі Sinulog фестивалінің жергілікті нұсқасы. Байуган қаласының жергілікті тайпалары мен олардың өмір салтына арналған көше билерімен ерекшеленеді. Қаңтар айының соңғы жексенбісінде тойланады. Исаның қасиетті жүрегінің фестивалі – Халық арасында қалалық фиеста немесе "писта" деп белгілі, маусымның 30-ы күні тойланады. Күріш, жүгері және гүлдер фестивалі – дәстүрлі "Арау нг Байуган" фестивалін алмастырған, қала шаруаларының мол өнімді жинауына арналған жаңа фестиваль. Фестивальдің аты қаланың лақап атынан (Күріш, жүгері және гүлдер қаласы) алынған. Көше билері мен шерулер сайысы өткізіледі. Хартия күні тойы – Байуган қаласының құрылған күнін еске алу үшін жыл сайынғы 21 маусымда өткізіледі.
Байланыс
Филиппиннің алыс қашықтықтан телефон байланысы компаниясы стационарлық телефон қызметтерін ұсынады. Сымсыз ұялы байланыс қызметтерін Smart Communications және Globe Telecommunications компаниялары қамтамасыз етеді.
Көлік
Қала маңындағы негізгі көлік құралдары – Моторела/Трицикл және кейбір алыс ауылдарға (барангайларға) қатынайтын мультикабтар. Таулы ауылдарға (барангайларға) дейін "Хабал-хабал" да көлік ретінде пайдаланылады.
Білім
Агусан-дель-Сур пилоттық зертханалық мектебі, немесе көбінесе АДСПИЛС деп танылатын мектеп – мемлекеттік бастауыш мектеп. АДСПИЛС қаладағы жалғыз арнайы ғылыми бастауыш мектебі. Мектепте 600-ге жуық оқушы бар, әр сыныпта 3-тен астам бөлім бар: ғылым сыныбы, үздік сынып және «Крак». Байуған ұлттық көппрофильді орта мектебі, немесе БҰЖМШ, шамамен алты мың оқушыға арналған көппрофильді орта мектеп. Мектеп 5 гектар аумақта орналасқан. Мектеп қазіргі уақытта ғылымға қатысты тақырыптар бойынша жүргізілетін зерттеу бағдарламасымен танымал. «Көппрофильді» дегеніміз, ол ESEP (Инженерлік және ғылыми білім беру бағдарламасы), журналистика бойынша арнайы бағдарлама (Карага аймағындағы журналистиканың пилоттық мектебі), өнер саласындағы арнайы бағдарлама (көрнекі өнер, шығармашылық жазу, би, музыка, медиа өнері және театр өнерінің мамандануы), техникалық кәсіптік курстар, спорт бойынша арнайы бағдарлама және жаңартылған негізгі білім беру оқу бағдарламасы сияқты әртүрлі оқу бағдарламаларын ұсынады. Агусан-дель-Сур колледжі, немесе ADSCO, 1966 жылы құрылған, қаладағы жалғыз жеке білім беру мекемесі. Ол дайындық, бастауыш, орта мектеп, колледж (CHED) курстарын ұсынады, яғни: маркетингтік менеджмент, қаржылық менеджмент, операциялық менеджмент, орта білім беру бакалавры, бастауыш білім беру бакалавры, ағылшын тілі бакалавры, компьютерлік хатшылық, қонақ үй және мейрамхана шаруашылығын басқару бакалавры (2011 жылға дейін) және ДСҰ бағдарламалары, мысалы, денсаулық сақтау қызметтері NC II, компьютерлік жабдықтарды жөндеу NC II, қалқанды металл аркалық дәнекерлеу (SMAW) NC II, жүргізу NC II, қауіпсіздік қызметтері NC II, массаж терапиясы NC II, үй шаруашылығы, коммерциялық тамақ дайындау NC II, бухгалтерлік есеп NC II. Әйгілі Ата Сатурнино Уриос университеті (бұрынғы Ата Уриос техникалық институты, Байуған Инк. немесе FUTIBI) – қаладағы ең көне жеке білім беру мекемесі. Қаланың орталық бөлігінде орналасқан, ол Байуғандағы ең көп оқушыға ие мектептердің бірі. 1959 жылы құрылған «Уриос» бастауыш және орта білім берумен айналысады. 2010–2011 оқу жылында «Уриос» техникалық курстарды ашуды жоспарлап отыр. Мектептің негізін 1959 жылы иезуит діни қызметкері Атанасио Б. Де Кастро қалады. Мектептің қазіргі басшысы – Ш. Мартель (директор) және Фр. Роберто Бутаван (мектеп директоры).