Кіріспе

Құм сағаты санаторийі (Sanatorium pod klepsydrą) – 1973 жылы Войцех Джерзи Хас режиссерлік еткен поляк сюрреалистік фильмі. Басты рөлдерде: Ян Новицки, Тадеуш Кондрат, Миецзислав Войт, Халина Ковальска және Густав Холубек. Ағылшын тілінде "The Sandglass" деп те белгілі. Фильм жас еврей жігітінің әкесіне сапар шегуімен басталады, ол мистикалық санаторийде жатыр, онда уақыт әдеттегідей өтіспейді. Фильм Бруно Шульцтің "Құм сағатының белгісімен санаторий" әңгімелер жинағы бойынша түсірілген. 1973 жылғы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының жүлдесіне ие болды.

Сюжет

Жозеф (Ян Новицки) арманға ұқсас әлемде саяхаттайды, өліп бара жатқан әкесі Яковқа бару үшін құлаған пойызға мініп, санаторийге жетеді. Ауруханаға келгенде, ол барлық нысан қирап бара жатқанын, ешкімнің жауапкершілік тартпайтынын, тіпті науқастарға күтім жасамайтынын көреді. Уақыт болжамсыз әрекет етеді, өткенді күрделі, жасанды еркіндікпен қайта жаңғыртады. Жозеф әрқашан ересек адам ретінде көрсетілгенімен, оның мінез-құлқы мен айналасындағы адамдар оны бала ретінде бейнелейді. Ол пошта маркаларының альбомын иеленген Рудольфпен дос болады. Маркалардың аттары Жозефтің санасында көптеген ассоциациялар мен оқиғаларды тудырады. Бұл визуалды қуатты фантасмагориядағы көптеген оқиғалардың ішінде Жозефтің балалық шағындағы эпизодтарға, әбден эксцентрикалық әкесімен (тоқтау қабаттағы құстармен бірге тұратын) қайта оралуы, жоғары лауазымды орындарда қатты сынға алынған түсі үшін құпия сарбаздар тобының тұтқындалуы, бала кезінде қиялдаған қыз туралы ойлары және тарихи балауыз манекендер тобын басқаруы кіреді. Оның ерекше саяхаты барысында, қараңғы көретін пойыз жүргізушісі өлім бейнесі ретінде қайта-қайта пайда болады. Сонымен қатар, ол түпнұсқа мәтіндерде болмаған Холокост туралы ойларды қосады, Шульцтің прозасын автордың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өлімі және ол сипаттаған әлемнің құлауы тұрғысынан қарастырады.

Өндіріс

Құм сағаты санаторийі – "Құм сағаты белгісі астындағы санаторий" романының ғана емес, Бруно Шульцтің басқа да туындыларынан алынған эпизодтарды қамтиды. Шульцтің кітабын киноға бейімдеу мүмкіндігі туралы режиссер Войцех Ежи Хас: "Шульцтің поэтикалық прозасы – менің жастық шағымдағы оқылым болды. Ол менің фильмдеріме әсер етті. Сондықтан "Құм сағаты санаторийін" түсіру мен үшін қажеттілікке айналды. Менің мақсатым – туындыны әдепкі сөзбен қайталау емес, оның поэтикасы деп аталатын ерекше, оқшауланған әлеміне, атмосферасына, түстері мен формаларына лайықты болу еді." Фильмнің уақыт кезеңі Шульц өскен ғасыр басындағы Галиция мен Хастың соғысқа дейінгі сол аймаққа қатысты естеліктерінің қосындысынан тұрады.

Шығару

Үлкен өндіріс болғанына қарамастан, дайын фильм поляк билігінің ықылымсыздығымен күшті қарсылыққа ұшырады. Санаторийдің қираған халде бейнеленуі, сол замандағы Польшадағы көптеген мекемелер мен үйлердің нашар жағдайымен салыстырылды. Сонымен қатар, Хас бастапқы материалдың еврейлік жақтарын ерекше атап көрсетуді жөн санады, бұл 1968 жылы үкімет жүргізген антисемиттік науқаннан кейін болды, нәтижесінде шамамен 30 000 поляк еврейі елден кетуге мәжбүр болды. Билік Хасқа 1973 жылғы Канн кинофестиваліне "Сыртқы сағат санаторийін" ұсынуға тыйым салды, бірақ режиссер фильмді фестивальде көрсету үшін көшірмесін жасырын түрде шетелге шығаруға қол жеткізді. Польшадағы тұңғыш көрсетілім 1973 жылдың 11 желтоқсанында өтті, ал фильм Milestone Cinema компаниясының ұқсас жинағында blu-ray форматында жарық көрді.

Қабылдау

"Сыртқы сағаттағы санаторий" Польшада жарық көрген кезде сыншылардың аралас пікірлерін қабылдады, бірақ әдебиеттанушылар оны көбінесе сынады. Артур Сандауэр кітаптың киноға өте жақсы материал екенін айтты, алайда ол Хастың бейімделуін қабылдамады, себебі оның пікірінше ол Шульцтің "ғарыштық өлшемдердегі" әңгімесін "гротесктік фольклорға" айналдырды. Ежи Ястржабски Хастың фильмі "нақты жетіспеушілік сезімін" тудырады деп мәлімдеді. Конрад Эберхард пен Адам Гарбиц фильмді жақсы бағалап, режиссердің Шульцтің прозасын сөзбе-сөз бейімдеуді көздемегенін, оның эсхатологиялық атмосферасын жеткізуге тырысқанын айтты. Францияда фильм киносыншылар тарапынан жылы қабылданды, мысалы, Франсуа Морин (L'Humanité газеті үшін жазған) костюмдері, декорациялары, суреттеу өнері және актерлер ойыны үшін мақтады. Жак Сиклье (Le Monde газеті үшін жазған) фильмді көрушінің "күшті эмоционалдық және таң қалдырарлық әсер" алатынын атап өтті. Фильм Ұлыбритания мен АҚШ-та да танылды. The Guardian газетінің журналисі Фелим О’Нил Хастың фильмін "тағы бір психоделикалық классика" деп санады, ал Chicago Tribune газетінің журналисі Майкл Уилмингтон фильмге 4 жұлдыздың 3,5 жұлдызын беріп, Шульцтің әдеби туындысын керемет және сюрреалистік бейімдегенін баяндады. 2015 жылы Польшаның Лодзь қаласындағы Кинематография мұражайы жүргізген сауалнамада "Сыртқы сағаттағы санаторий" барлық уақыттағы ең жақсы бес польшалық фильмнің қатарына енді.