Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Норвегия – Норвегиядағы аймақ, оған Трёнделаг, сондай-ақ Нордланд және Мёре-ог-Ромсдал округтерінің бір бөлігі кіреді. Норвегияның бұл аймағында тас және қола дәуірінен қалған шамамен 300 тасқа салынған суреттер мен тасқа боялған суреттер табылды. Петроглифтердің саны тасқа боялған суреттерге қарағанда көп. Бұл аймақтың тарихқа дейінгі өнері Скандинавиядағы Альтадағы тасқа салынған суреттер, Нямфорсендегі тас өнері немесе Швециядағы Бохуслендегі көптеген петроглифтер сияқты кеңінен танымал емес, бірақ соңғы жылдары Норвегия Ғылым және Технология университетінің (Тронхейм) профессоры Калле Согнестің жұмысының арқасында осы материалдарды зерттеу көлемі артып келеді.
Central Norway is a region in Norway, comprising Trøndelag as well as parts of the Nordland and Møre og Romsdal counties. This region of Norway contains approximately 300 rock carving and rock painting sites from the Stone Age and Bronze Age. The petroglyph sites are much more plentiful than the rock painting sites. The prehistoric art of this area is not as well known as the more popular rock carving sites of Scandinavia, such as the Rock carvings at Alta, the Nämforsen rock art site, or the many petroglyph sites in Bohuslän, Sweden but in recent years the amount of research into this corpus has increased, due largely to the work of professor Kalle Sognnes at the Norwegian University of Science and Technology, Trondheim.
Қатта суреттің екі түрі
Скандинавиялық тас өнері екі категорияға бөлінеді. Бірінші түрі Тас дәуірінен басталады (Норвегияда б.з.д. 8000–1800 жылдар аралығында) және көбінесе элк, қызыл бұғы және бұғы сияқты сүтқоректілерді, сондай-ақ қоңыр аюларды, киттерді және дельфиндерді бейнелейді. Сондай-ақ, балықтар – тұқы, бұрыш және құстар да суреттелген. Қайықтар, адамдар мен әртүрлі геометриялық пішіндердің мысалдары да бар. Бұл тас мүсіндерін, әдетте, жинау, балық аулау және аң аулау арқылы күнкөріс көретін адамдар жасаған. Бұл тас өнерінің түрі көбінесе вейдерістнингер (аңшының тас мүсіндері) деп аталады. Ең көп таралған мотивтер аң ауланған жануарлар болғандықтан, мүсіндер аң аулаған жануарларды бақылауға алу мақсатымен «аңшының сиқырының» бір бөлігі ретінде жасалған деген кең таралған түсінік бар. Кейінгі жылдары басқа да түсіндірмелер ұсынылды, мысалы, жануарлар тайпалардың тотемдері немесе гипноз күйінде көрінетін рухани жануарлар болуы мүмкін. Бұл стильдегі суреттер сақталған жерлер де белгілі. Тас дәуірінен қалған мүсіндерден басқа, Орталық Норвегия жағалауында адам фигуралары бейнеленген үңгірлер бар. Археолог Хайн Бьерк көрсеткендей, бұл суреттер әдетте үңгірдің табиғи жарығы толық қараңғылыққа ұласатын шеткі аймағында орналасқан. Ол бұл суреттердің басталу рәсімдерінің бір бөлігі болғанын болжайды. Скандинавиялық тас өнерінің екінші түрін фермерлер жасаған, әдетте Солтүстік қола дәуірінде, Римге дейінгі темір дәуірінде және Рим темір дәуірінде (Норвегияда шамамен б.з.д. 1800–400 жылдары). Ең көп таралған мотивтер – шұңқыр белгісі (купула), қайықтар, жылқылар, адамдар (көбінесе қару ұстаған), аяқ табандары, көліктер және көптеген абстрактілі геометриялық символдар (мысалы, спиральдар, концентрлі шеңберлер және т.б.). Бұл өнердің түсіндірмелері көбінесе құлшылықты білдіреді, кеме кейде күннің абстрактілі бейнелерін сүйреп әкелетін мифтік кеме болып есептеледі. Даниялық археолог Флеминг Каул Данияның қола заттарындағы суреттерді зерттеу арқылы қола дәуірінің толық космологиясын қайта құруға тырысты. Ол ою-өрнектер мен қола заттарында көрінетін кемелер мен жылқылардың күннің көмекшілері екенін айтады – жылқы күнді күндіз аспанмен жүргізеді, ал кеме оны түнгі уақытта жер асты әлеміне қайтарады.
Scandinavian rock art comprise two categories. The first type dates to the Stone Age (in Norway from between 8000 1800 BC), and usually depicts mammals such as elk, red deer and reindeer, but also brown bears, whales and porpoises. It also depicts fish such as halibut and salmon, as well as birds. There are also examples of boats, humans and various geometrical figures. These rock carvings were probably made by people who used gathering, fishing and hunting as their subsistence. This type of rock art is commonly known as veideristninger (hunter's rock carvings). Since the most common motifs are hunted animals, a popular interpretation has been that the carvings were made as part of "hunter's magic" in an attempt to gain control of the animals that were hunted. In the later years, other interpretations have been suggested, such as the animals being totems for clans or the animals being spiritual animals seen in trance. Some sites with paintings in this style are also known. In addition to the carved sites dating from the Stone Age, there is a series of caves on the coast of Central Norway containing painted human stick figures. As has been shown by archaeologist Hein Bjerck, these pictures are usually located in the liminal area of the cave where the natural light gives way to complete darkness. He has suggested that these pictures were part of initiation rites. The second kind of Scandinavian rock art was made by farmers, usually in the Nordic Bronze Age, the Pre Roman Iron Age and the Roman Iron Age (In Norway approx. 1800 BC until AD 400). The most common motifs are the cup mark (cupule), boats, horses, people (often brandishing weapons), foot soles, wagons, and many kinds of abstract geometrical symbols (such as spirals, concentric circles etc.) Interpretations of this kind of art has usually been that of a fertility cult, with the ship being a mythical ship that is sometimes seen pulling abstract representations of the sun. Danish archaeologist Flemming Kaul has attempted to recreate a complete Bronze Age cosmology by examining illustrations on Danish bronze items. He suggests that the ships and horses seen in the carvings and on the bronze items were the sun's helpers the horse pulling the sun across the sky during the day, and the boat bringing it back through the underworld during night time.
Жер бетіндегі орналасуы және орналасуы
Аңшылардың тасқа қашалған суреттері көбінесе көзге түсетін және айқын табиғи ерекшеліктері бар жерлерде табылады, мысалы, тік жартастардың астында, сарқырамалардың жанында сияқты. Бұл алғашқы аңшылық сиқыры туралы түсіндіруге себеп болды: суреттер жануарларды оңай аулауға болатын жерлерде жасалған деп есептелді. Орталық Норвегияда осы орындар қола дәуіріндегі суреттерден едәуір өзгеше таралады. Орындар бірінен соң бірі, көбінесе усақ-түйек жерлерде табылған. Ал қола дәуіріне жататын орындар әдетте жиынтық болып орналасқан. Олар көбінесе егіншілікке жарамды жерлерде кездеседі, оларды егістік және мал жаю үшін пайдалануға болады, және бұл орындар алғашқы қоныстар мен шаруашылықтарға жақын болған. Орталық Норвегияда осы суреттердің шоғырлануы негізінен Стьёрдал муниципалитетінде, Штейнкьер аймағында, Селбу көлінің маңында және Мелхус аймағында кездеседі. Жеке-жеке орындар да бар.
The hunter's rock carvings are often found in places with striking and highly visible natural features, such as below steep cliffs, by waterfalls etc. This was part of what led to the original hunting magic interpretation: supposedly the carvings were made in places where animals could easily be hunted. In Central Norway, these sites have a markedly different distribution than the Bronze Age carvings. Sites are found one by one, often in isolated places. The Bronze Age sites, on the other hand, are usually clustered. They are often found in places with arable land that could have been used for fields and grazing, and were probably quite close to the original settlements and farms. In Central Norway there are concentrations of these carvings mainly in the Stjørdal municipality, in the Steinkjer area, around the Selbu lake, and in the Melhus area. Certain solitary sites also exists.
Халыққа ашық сайттар
Орталық Норвегиядағы және жалпы Скандинавиядағы тас өнер табиғат ескерткіштерінің көпшілігі көпшілікке арналмаған. Кез келген белгілер жоқ, мүсіндерді өсімдіктер жауып кетпеуі үшін ескерткіштерде күтім жұмыстары жүргізілмейді. Дегенмен, ақпараттық тақталар мен тұрақтары бар бірнеше орын бар. Бølareinen ескерткіші Тас дәуіріне тән, Солтүстік Трøндделагтың Штейнкьер қаласынан шамамен 30 шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Алғашқы табылған сурет – нақты көріністегі, тікелей өлшемге жуық бұлан. Ландшафттағы орналасуы ерекше: тасқын кезінде үлкен болатын сарқырамаға жақын. Бұл орын 1895 жылы Норвегиядағы Тас дәуіріне тән алғашқы ескерткіштердің бірі ретінде ашылған. Соңғы жылдары тағы да көптеген суреттер табылды: аю, шаңғымен келе жатқан адам, елік және басқа суреттердің бірнеше бөліктері. Мүсіндердің жасы 5500 жылға жетеді деп есептеледі. Бардал тас өнері ескерткіші Штейнкьерден батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Бұл орын ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол екі тас өнер дәстүрінен бейнелерді қамтиды. Мұнда әртүрлі мотивтер бар: қайықтар, еліктер, адамдар, абстрактілі геометриялық пішіндер, жылқылар және алты метрлік кит. Ең ертедегі мүсіндер б.з.д. 6000-5500 жылдарға дейін соққанда, кейінгілері б.з.д. 1500-200 жылдар аралығында жасалған. Фроста түбегіндегі Эвенхус ескерткіші де Тас дәуірі дәстүріне жатады. Мотивтер киттер, еліктер, қайықтар және адамдардан тұрады. Көбінесе, қола дәуірінде жасалған ыдыс пішінді белгілер де кездеседі. Аты ұнамаса да (норвег тілінде «тас панасы» немесе «тасқа тіреу» деген мағынаны білдіреді), бұл Стьёрдал қаласының жанында орналасқан әдемі орын. Онда екі үлкен бұлан, басқа кіші бұлан мен күрделі геометриялық өрнектер бар. Бұл суреттердің жасы 6000 жылға жетеді. Лейрфолл тас өнері ескерткіші Орталық Норвегиядағы қола дәуіріне тән мүсіндері бар жалғыз қоғамдық орын. Ол Стьёрдал қаласының орталығында орналасқан және өлшеміне байланысты қола дәуірінде діни орталық болған болуы мүмкін. Бұл орын суреттерінің саны бойынша ерекше (мыңнан астам) және шамамен б.з.д. 1500 жылдан бастап біздің заманымызға дейінгі бірнеше ғасырларға дейін пайдаланылған болуы керек. Stykket ескерткіші Fosen түбегіндегі Стадсбюгд қаласында орналасқан және оған Тронхейм қаласынан пароммен жетуге болады. Ол Тас дәуіріне жатады. Дерлік тік, толқынды жартас бетіне тікелей өлшемге жуық үш елік мүсінделген. Сонымен қатар, қоянды бейнелейтін тағы бір жануар да бар.
Most of the rock art sites in Central Norway, and indeed in Scandinavia as a whole, are not meant to be visited by the public. There are no signs, no maintenance is done on the sites to keep vegetation from covering the carvings, etc. There are however some sites with information signs and parking spaces. The Bølareinen site is of the Stone Age type, located approximately 30 kilometres NE from Steinkjer, Nord Trøndelag. The first figure to be discovered was a naturalistic reindeer, almost life size. The placement in the landscape is striking: close to a waterfall that becomes quite large during flood season. The site was discovered in 1895, as one of the first sites of the Stone Age type in Norway. In recent years, more figures have been discovered: a bear, a person on skis, an elk, and several parts of other figures. The carvings are thought to be up to 5500 years old. The Bardal rock carvings site is 10 kilometres W of Steinkjer. The site is particularly interesting as it contains images from both of the rock carving traditions. There is a multitude of different motifs: boats, elks, people, abstract geometrical figures, horses, and a six meter long whale. The earliest carvings probably date to 6000 5500 BC, while the later ones are from the period 1500 200 BC. The Evenhus site on the Frosta peninsula is also from the Stone Age tradition. Motifs ranges from whales, elks, boats and people. A concentration of cup marks were probably made later, perhaps during the Bronze Age. Despite its uninviting name (meaning "rock shelter" or "cliff overhang" in Norwegian), this is a beautiful site, located near Stjørdal. It contains two large reindeer, other, smaller reindeer and an intricate, geometrical pattern. These figures could be up to 6000 years old. The Leirfall rock carvings is the only public site in Central Norway with only Bronze Age carvings. It lies in the centre of Stjørdal, and because of its size, might have been a ritual centre during the Bronze Age. The site is unusual in the number of figures (more than a thousand), and must have been used in several periods from about 1500 BC until a few hundred years AD. The Stykket site lies in Stadsbygd on the Fosen peninsula, and can be reached by ferry from Trondheim. It dates to the Stone Age. On an almost vertical, undulating cliff face three near life size elks have been carved. In addition there is another animal which might represent a hare.