Кіріспе

Орталық Норвегия – Норвегиядағы аймақ, оған Трёнделаг, сондай-ақ Нордланд және Мёре-ог-Ромсдал округтерінің бір бөлігі кіреді. Норвегияның бұл аймағында тас және қола дәуірінен қалған шамамен 300 тасқа салынған суреттер мен тасқа боялған суреттер табылды. Петроглифтердің саны тасқа боялған суреттерге қарағанда көп. Бұл аймақтың тарихқа дейінгі өнері Скандинавиядағы Альтадағы тасқа салынған суреттер, Нямфорсендегі тас өнері немесе Швециядағы Бохуслендегі көптеген петроглифтер сияқты кеңінен танымал емес, бірақ соңғы жылдары Норвегия Ғылым және Технология университетінің (Тронхейм) профессоры Калле Согнестің жұмысының арқасында осы материалдарды зерттеу көлемі артып келеді.

Қатта суреттің екі түрі

Скандинавиялық тас өнері екі категорияға бөлінеді. Бірінші түрі Тас дәуірінен басталады (Норвегияда б.з.д. 8000–1800 жылдар аралығында) және көбінесе элк, қызыл бұғы және бұғы сияқты сүтқоректілерді, сондай-ақ қоңыр аюларды, киттерді және дельфиндерді бейнелейді. Сондай-ақ, балықтар – тұқы, бұрыш және құстар да суреттелген. Қайықтар, адамдар мен әртүрлі геометриялық пішіндердің мысалдары да бар. Бұл тас мүсіндерін, әдетте, жинау, балық аулау және аң аулау арқылы күнкөріс көретін адамдар жасаған. Бұл тас өнерінің түрі көбінесе вейдерістнингер (аңшының тас мүсіндері) деп аталады. Ең көп таралған мотивтер аң ауланған жануарлар болғандықтан, мүсіндер аң аулаған жануарларды бақылауға алу мақсатымен «аңшының сиқырының» бір бөлігі ретінде жасалған деген кең таралған түсінік бар. Кейінгі жылдары басқа да түсіндірмелер ұсынылды, мысалы, жануарлар тайпалардың тотемдері немесе гипноз күйінде көрінетін рухани жануарлар болуы мүмкін. Бұл стильдегі суреттер сақталған жерлер де белгілі. Тас дәуірінен қалған мүсіндерден басқа, Орталық Норвегия жағалауында адам фигуралары бейнеленген үңгірлер бар. Археолог Хайн Бьерк көрсеткендей, бұл суреттер әдетте үңгірдің табиғи жарығы толық қараңғылыққа ұласатын шеткі аймағында орналасқан. Ол бұл суреттердің басталу рәсімдерінің бір бөлігі болғанын болжайды. Скандинавиялық тас өнерінің екінші түрін фермерлер жасаған, әдетте Солтүстік қола дәуірінде, Римге дейінгі темір дәуірінде және Рим темір дәуірінде (Норвегияда шамамен б.з.д. 1800–400 жылдары). Ең көп таралған мотивтер – шұңқыр белгісі (купула), қайықтар, жылқылар, адамдар (көбінесе қару ұстаған), аяқ табандары, көліктер және көптеген абстрактілі геометриялық символдар (мысалы, спиральдар, концентрлі шеңберлер және т.б.). Бұл өнердің түсіндірмелері көбінесе құлшылықты білдіреді, кеме кейде күннің абстрактілі бейнелерін сүйреп әкелетін мифтік кеме болып есептеледі. Даниялық археолог Флеминг Каул Данияның қола заттарындағы суреттерді зерттеу арқылы қола дәуірінің толық космологиясын қайта құруға тырысты. Ол ою-өрнектер мен қола заттарында көрінетін кемелер мен жылқылардың күннің көмекшілері екенін айтады – жылқы күнді күндіз аспанмен жүргізеді, ал кеме оны түнгі уақытта жер асты әлеміне қайтарады.

Жер бетіндегі орналасуы және орналасуы

Аңшылардың тасқа қашалған суреттері көбінесе көзге түсетін және айқын табиғи ерекшеліктері бар жерлерде табылады, мысалы, тік жартастардың астында, сарқырамалардың жанында сияқты. Бұл алғашқы аңшылық сиқыры туралы түсіндіруге себеп болды: суреттер жануарларды оңай аулауға болатын жерлерде жасалған деп есептелді. Орталық Норвегияда осы орындар қола дәуіріндегі суреттерден едәуір өзгеше таралады. Орындар бірінен соң бірі, көбінесе усақ-түйек жерлерде табылған. Ал қола дәуіріне жататын орындар әдетте жиынтық болып орналасқан. Олар көбінесе егіншілікке жарамды жерлерде кездеседі, оларды егістік және мал жаю үшін пайдалануға болады, және бұл орындар алғашқы қоныстар мен шаруашылықтарға жақын болған. Орталық Норвегияда осы суреттердің шоғырлануы негізінен Стьёрдал муниципалитетінде, Штейнкьер аймағында, Селбу көлінің маңында және Мелхус аймағында кездеседі. Жеке-жеке орындар да бар.

Халыққа ашық сайттар

Орталық Норвегиядағы және жалпы Скандинавиядағы тас өнер табиғат ескерткіштерінің көпшілігі көпшілікке арналмаған. Кез келген белгілер жоқ, мүсіндерді өсімдіктер жауып кетпеуі үшін ескерткіштерде күтім жұмыстары жүргізілмейді. Дегенмен, ақпараттық тақталар мен тұрақтары бар бірнеше орын бар. Бølareinen ескерткіші Тас дәуіріне тән, Солтүстік Трøндделагтың Штейнкьер қаласынан шамамен 30 шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Алғашқы табылған сурет – нақты көріністегі, тікелей өлшемге жуық бұлан. Ландшафттағы орналасуы ерекше: тасқын кезінде үлкен болатын сарқырамаға жақын. Бұл орын 1895 жылы Норвегиядағы Тас дәуіріне тән алғашқы ескерткіштердің бірі ретінде ашылған. Соңғы жылдары тағы да көптеген суреттер табылды: аю, шаңғымен келе жатқан адам, елік және басқа суреттердің бірнеше бөліктері. Мүсіндердің жасы 5500 жылға жетеді деп есептеледі. Бардал тас өнері ескерткіші Штейнкьерден батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Бұл орын ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол екі тас өнер дәстүрінен бейнелерді қамтиды. Мұнда әртүрлі мотивтер бар: қайықтар, еліктер, адамдар, абстрактілі геометриялық пішіндер, жылқылар және алты метрлік кит. Ең ертедегі мүсіндер б.з.д. 6000-5500 жылдарға дейін соққанда, кейінгілері б.з.д. 1500-200 жылдар аралығында жасалған. Фроста түбегіндегі Эвенхус ескерткіші де Тас дәуірі дәстүріне жатады. Мотивтер киттер, еліктер, қайықтар және адамдардан тұрады. Көбінесе, қола дәуірінде жасалған ыдыс пішінді белгілер де кездеседі. Аты ұнамаса да (норвег тілінде «тас панасы» немесе «тасқа тіреу» деген мағынаны білдіреді), бұл Стьёрдал қаласының жанында орналасқан әдемі орын. Онда екі үлкен бұлан, басқа кіші бұлан мен күрделі геометриялық өрнектер бар. Бұл суреттердің жасы 6000 жылға жетеді. Лейрфолл тас өнері ескерткіші Орталық Норвегиядағы қола дәуіріне тән мүсіндері бар жалғыз қоғамдық орын. Ол Стьёрдал қаласының орталығында орналасқан және өлшеміне байланысты қола дәуірінде діни орталық болған болуы мүмкін. Бұл орын суреттерінің саны бойынша ерекше (мыңнан астам) және шамамен б.з.д. 1500 жылдан бастап біздің заманымызға дейінгі бірнеше ғасырларға дейін пайдаланылған болуы керек. Stykket ескерткіші Fosen түбегіндегі Стадсбюгд қаласында орналасқан және оған Тронхейм қаласынан пароммен жетуге болады. Ол Тас дәуіріне жатады. Дерлік тік, толқынды жартас бетіне тікелей өлшемге жуық үш елік мүсінделген. Сонымен қатар, қоянды бейнелейтін тағы бір жануар да бар.