Кіріспе

Джордж Гершвиннің джаз операсы "Көк дүйсенбі" (Opera à la Afro American) – Джордж Гершвиннің бір актілі "джаз операсының" бастапқы атауы, кейін 135th Street деп аталды. Ағылшын тіліндегі либреттосын Бадди ДеСилва жазған. Ұзақтығы жиырма мен отыз минут аралығында болатын шағын туынды болғанымен, "Көк дүйсенбі" Гершвиннің көптеген келесі туындыларының негізгі жоспасы саналады және ол классикалық музыканың, мысалы, опера сияқты формаларын американдық халық музыкасымен біріктіруге жасалған алғашқы маңызды тыраш ретінде қарастырылады. Операның өзіне джаз және Гарлемнің афроамерикандық мәдениеті зор әсер еткен.

Орындау тарихы, қабылдануы және мұрасы

1922 жылға қарай, Tin Pan Alley музыка баспасының бұрынғы әншісі Джордж Гершвиннің импровизациялық және мелодиялық таланты оған Бродвейдегі үш шоу үшін ән жазуға, ал төрт шоуға толық музыка жазуға мүмкіндік берді (оның бұрынғы шоуларының бәрі ревю болғандықтан, Гершвиннің драмалық тәжірибесі болмады). Гершвиннің ең сәтті екі туындысы – 1920 және 1921 жылғы Джордж Уайттың жыл сайынғы танымал ревюы «Скандалдар» музыкасы. 1922 жылғы «Скандалдардың» музыкалық жетекшісі және дирижері Пол Уайтман (өзінің оркестрімен бірге), Гершвинге тағы да шақыру жасаған, бұрын 1921 жылы Пол Уайтман оркестрі оның «Оңтүстік теңіз аралы» әнін жазғанда онымен жұмыс істеген еді. Гершвиннің либретшісі Бадди ДеСилва 1920-ші жылдардың басында Гарлемде өтетін және итальян тіліндегі веризм операсы «Пальяччи» негізінде құрылған «джаз операсын» жазу жоспарын ойлап тапты. Музыкалық және драмалық жанрларды тәжірибелі үйлестіру арқылы танымал болған Уайтман, продюсер Джордж Уайтты 1922 жылғы «Скандалдарға» оны қосуға көндірді. Уайт бастапқыда қара «опера» идеясына қуанды, себебі «жақында Бродвейде сәтті болған «Shuffle Along» шоуы болды, оның сөздері мен музыкасы Noble Sissle және Eubie Blake сияқты қара авторлар тобына тиесілі еді. Уайт өзінің ревюінің жаңа нұсқасындағы қара сегменті «Shuffle Along» сәнін пайдаланады деп ойлаған сияқты». Бірақ шешімін ойластырғаннан кейін, Уайт отыз минуттық опералық трагедияның, немесе Гершвин айтқандай «бір актілі водевиль операсының» оның ревюінің ағысын бұзатынын түсінді және Гершвин мен ДеСилва жазуды бастамас бұрын ойыннан бас тартты. Алайда, соңғы екеуі ревюдің қалған бөлігінің композиторы мен либретшісі болды, себебі онда кейін танымал болатын «Мен жұмаққа баспалдақ саламын» әні де кіретін еді. Шоудың ашылуына үш апта қалғанда Уайт ұзақ бағдарлама қажет екенін түсініп, (жазылмаған) операны шоуға қосуға рұқсат берді. Гершвин мен ДеСилва осы туындыны бес күн мен бес түнде жазды, ал аяқтағаннан кейін оны өте талантты, бірақ салыстырмалы түрде белгісіз афроамерикалық композитор Уилл Водери оркестрледі, ол Гершвинмен дос болған. «Көк дүйсенбінің» премьерасы Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы төрт «Скандал» сынақтарында өтті. Гершвин кейіннен өзінің «композиторлық асқазаны» деп атаған, өмір бойы бойы мазалаған ауруларының «Көк дүйсенбі» ашылу түніндегі шаршаңқылығынан туындағанын жазды. Бірнеше күннен кейін, ол 1922 жылдың 28 тамызында Глобус театрында Бродвейде ашылды (және жабылды). Операның өзі трагикалық соңынан көп қабылдауға ие болмады және тек бір қойылымнан кейін «Скандалдардан» алынып тасталды. Кейбір сыншылар осы туындыны «Скандалдарға» сәйкес келмейтін, тіпті одан да нашар деп тапты, мысалы, Чарльз Дарнтонның «Нью-Йорк әлеміндегі» шолуында оны «бұл ең қарапайым, ақымақ және сенімсіз қара бет эскизі деп атады. Онда қараңғы сопрано өзінің құмар ойыншысын өлтіреді. Ол барлық серіктестерін олар пайда болған сәтте атып, содан кейін өзіне қаруын бұруы керек еді». Рид колледжінің музыка профессоры Дэвид Шиффтің айтуынша, «Shuffle Along сияқты қара музыкалықтардың пайда болуымен және Пол Робсон мен Этель Уотерс сияқты қара жұлдыздардың пайда болуымен, Ал Джолсон мен Эдди Кантордың өте танымал қойылымдарында сақталған қара беттің министрлік конвенциясы кем дегенде кейбір сыншылар үшін ұятқа қалды». Алайда, «басқа бір сыншы бұл американдық өмірдің шынайы адамдық сюжеті және Гершвиннен күтілетін нәрселердің алдын ала көрінісі» деді, ал тағы біреуі «Бұл опера жүз жылдан кейін еліктеледі» деп жазды. Ең бастысы, үшінші сыншы «Ақыры, американдық өмірдің нағыз адамдық сюжеті, американдық күйге музыкамен, джазды тек дұрыс сәттерде, блюзді және ең бастысы, жаңа және еркін регтайм речитативін пайдалана отырып. Бұл – жаңа американдық музыкалық өнердің алғашқы көрінісі» деді. Көптеген биографтар мен музыкологтар мұндай бағаны Гершвиннің он үш жылдан кейін «Порги мен Бесс» шығармаларымен жасайтын жетістіктерінің пайғамбарлық болжамы ретінде қарастырады. «Көк дүйсенбі» Гершвиннің ерте туындыларының бірі болды және оның кейінірек шыққан мюзиклдері мен «Порги мен Бесс» сияқты музыкалық және драмалық жетілдірілуі жоқ, бірақ 1922 жылы шығарманың алғашқы орындауын жүргізген джаз дирижері Пол Уайтман оған қатты таң қалды, сондықтан ол Гершвиннен Уайтман жоспарлап отырған концертте орындау үшін симфониялық джаз шығармасын құрастыруды сұрады. Нәтижесінде пайда болған шығарма «Көк рапсодия» Гершвиннің ең танымал туындысы болды. Көркем кеңесші Джеффри Джеймс «Көк дүйсенбі» «Рапсодияның» бастауы екенін және «Рапсодияға» айналу жолындағы Гершвиннің эволюциясының жоғалған буыны» екенін, сондай-ақ оның прелюдияларына, фортепиано концерттеріне және «Порги мен Бесске» бастау болғанын айтады. Бродвейдегі сәтсіздіктен кейін «Көк дүйсенбі» 1925 жылы Ферде Грофе оны оркестрлегенде «135-ші көше» деп аталды, ал 1925 жылдың 29 желтоқсанында Карнеги залында Пол Уайтманның жетекшілігімен концерттік орындалуы өтті, ал бұрын 1925 жылдың 12 желтоқсанында Вашингтондағы Уайтманның қойылымы болды. Музыка және жазбалар бөлімінің Нью-Йорк қалалық кітапханасында Грофенің түпнұсқа партитурасының фотокопиясы сақталады және ол «Көк дүйсенбі (135-ші көше)» деп аталады. 1950-ші жылдардың теледидары үшін ерекше батыл қадам болған 1953 жылы ол «Омнибус» атты танымал антологияның бөлігі ретінде көрсетілді, «135-ші көше» деген атаумен. Бұл өндірісте ақ түсті актерлердің қара бетпен ойнауы емес, қара әншілер қатысты. «Көк дүйсенбі» кейде, бірақ сирек, АҚШ-тың ішінде де, сыртында да қайта жандандырылады, соның ішінде 1970 жылғы Нью-Йорк қайта жандандыруы және Аделаида (Австралия), Ливорно (Италия), Арлингтон (Вирджиния) және Линц (Австрия) қалаларындағы жақындағы қойылымдары бар. 1993 жылы Джордж Бассманның жаңа оркестрлеуімен вокалдық партитура жарық көрді. Осы нұсқасы сол жылы жазылып, CD-де шығарылды. 1945 жылы Гершвиннің «Көк рапсодия» атты фильмдік өмірбаянында қара бетпен орындалған «Көк дүйсенбінің» қысқартылған нұсқасы қосылды. Бұл сахна жұмыстың ашылу қойылымын шынайы бейнелеу болды. Дирижер Пол Уайтман өзінің рөлінде ойнады. Ескерту: Фильмдегі актерлердің кем дегенде бірі – Ви мен Джо рөлдерін ойнаған жетекшілер – ақ түсті және олардың терісі күңгірттелгені рас, бірақ бұл дене макияжы мәселесі, ал минестрель шоуларында қолданылған қара бет емес, мысалы, фильмде Джолсонның «Swanee» орындауында көрінгендей.

Сақталу жағдайы

2013 жылдың 22 қыркүйегінде толық оркестрлік партитураның музыкатанулық сындық басылымы (Уилл Водеридің түпнұсқа оркестрлеуімен) жарыққа шығатыны мәлім болды. Гершвин отбасы Конгресс кітапханасы және Мичиган университетімен бірлесіп, Гершвиннің нағыз ниетін көрсететін ноталарды көпшілікке қолжетімді ету үшін жұмыс істеп жатыр. Гершвиннің барлық жобасын аяқтауға 30-40 жылға дейін уақыт кетпесi мүмкiн, ал "Көк дүйсенбі" басылымының қашан шығатыны әлі белгісіз.