Кіріспе

Көйлектің түрі – көйлек, түймелі көйлек, түймелі алдыңғы, түймелі алдыңғы көйлек немесе түймелі жоғары көйлек – жағасы бар және алдыңғы жағында толық ұзындығы бар, түймелермен немесе көйлек тігістерімен бекітілетін киім. Түймелі жағалы көйлек – жағасының ұштары түймелермен көйлекке бекітілген көйлек. Көйлек әдетте тоқылған матадан жасалады және көбінесе галстук, жакет, костюм немесе ресми киіммен бірге тағылады, бірақ көйлек кездейсоқ киюге де болады. Британ тілінде "dress shirt" ("formal shirt" немесе "tuxedo shirt" американ тілінде) дегені – қара немесе ақ галстукпен киілетін арнайы ресми кешкі киім. Кейбір ресми көйлектердің алдыңғы бөлігі қатты болып келеді және жағалары орамдармен бекітілген, алынып тағылатын жағалары бар.

Тарих

Дәстүрлі түрде көйлектер ерлер мен ұлдар киген, ал әйелдер мен қыздар көбінесе блузка киген, кейде оны шимиз деп те атаған. Дегенмен, 1800 жылдардың ортасында көйлектер әйелдер киіміне де айналды және қазір екі жыныс та киеді.

Құралымдары

Көйлектің бірнеше бөлігі бар: әдетте жиырылған, бүктемеленген немесе иықтардың үстіндегі және мойынның артқы жағындағы матаға тігілген бір бөліктен жасалған арқа, бұл бөлік мойынтұрма деп аталады (бір бөліктен жасалған немесе ортасы тігілген); білезікте плакеті бар бір бөліктен жасалған жеңдер немесе шынтақтан жоғары кесілген қысқа жеңдер (бірақ бұл дәстүрлі емес); әр білезіктің айналасында манжет деп аталатын мата жолағы; мойынға айнала таңылған жаға, әдетте мойынды түсіретін жаға, алдыңғы жағында екі ұшы болады, олардың арақашықтығы таралу деп аталады; және соңында, алдыңғы екі бөлік, плакет арқылы ортасынан сәл жабысып, түймелермен (немесе сирек, көйлек шұңқыларымен) бекітіледі.

Жағалар

Жағаның түрлі стильдері бар, олар жейдеңің ресмилігін анықтайтын негізгі белгі. Мұнда талқыланғандары – тігілген жағалар, ал бөлек жағаларға арналған стильдер емес. Ең жоғарғы түйме – 1-ші нөмір. Жаға ұштары арасындағы қашықтықтан өлшенетін кең жағалар көбінесе Виндзор герцогының құрметіне «Виндзор» немесе «кесілген» жағалар деп аталады. Бұл қалалық стиль көбірек ресми, бірақ Еуропада, әсіресе Ұлыбританияда кең таралған. Ұшты, тік немесе кішкентай жағалар тар болып келеді, жаға ұштары арасындағы қашықтық аз. Алдыңғы бөлігінде түймесі бар жаға (спорттық жаға). Бұл бастапқыда британдық спорт түрлеріне (футбол, крикет, поло және т.б.) арналған жейде болған. 1896 жылы Джон Э. Брукс британдық поло ойыншысының жейдесін Ұлыбританияда тауып, АҚШ-қа оралғаннан кейін «Брукс Бразерс» компаниясы оны көшірген. «Брукс Бразерс» түпнұсқа емес. Төмендегі сирек кездесетін стильдердің бәрі бір кезде танымал болған, бірақ қазіргі уақытта сұранысы төмендеді. «Көз» жағаларға әр ұшындағы кішкентай тігілген тесікті біріктіру үшін штанга тәрізді жаға тірегі қажет. «Таб» жағалары – жағаның ортасынан басталып, галстук артында біріктірілген екі мата жолағы бар ұшты жағалар. Олар галстукті көтеріп, жағаға ұқсас иілімді эффект береді. Табтар металл қапсырма, түйме немесе шпилькамен жабылуы мүмкін. «Клуб» жағалары дөңгелек жиектерімен ерекшеленеді және 20-шы ғасырдың басында өте танымал болған. «Downton Abbey» сияқты телешоулардың арқасында олардың танымалдығы қайта артты. «Университет» жағасы – бұл жағаның бір түрі, онда ұштары жейде алдынан сыртқа қарай иіледі. Алып тасталатын жағаға арналған жейделерде мойынға төмен орналасқан матадан жасалған жаға болады, алдыңғы және артқы жағында жаға тіректеріне арналған тесіктері бар. «Винчестер» жейделері – контрастты ақ жағасы (кез келген стильде болуы мүмкін) және кейде контрастты ақ манжеттері бар түрлі түсті немесе өрнекті жейделер. Бұл стиль – жейделерде бөлек жағалар болған кездегі қалдық, ал жағалар (әдетте) тек ақ түсті болған. «Винчестер» жейделері уақыт өте келе сәнге кіріп, сәннен шығып отырды, бірақ 1980-ші жылдары Гордон Гекко кейіпкері «Уолл-стрит» фильмінде «Винчестер» жейдесін киген кезде қаржы индустриясымен тығыз байланысты болды.

Қолғаптар

Манжеттердің арасындағы негізгі айырмашылықтар – олардың түймелермен немесе манжетка түймелерімен бекітілуі керектігі және олардың бір рет немесе екі рет бүктелгендігі. Сондықтан, негізгі түрлері: баррель манжеттер – стандартты стиль, бір немесе екі түймемен бекітіледі. Екі қабатты немесе француз манжеттері – олардың артығын бүктеп, манжетка түймелерімен бекітеді, әдетте баррель манжеттерінен көбірек ресми саналады. Бір қабатты манжеттер – ең ресми стиль, әдетте тек ресми кешкі киіммен (мысалы, "ақ галстукпен") тағылады, манжетка түймелерімен бекітіледі, бірақ бүктелмейді. Милан манжеттері – баррелі француз манжеттеріне ұқсас, манжетка түймелері жоқ мата бөлігі бүктелген. Кейде "қолғап манжеті" деп те аталады. Бұдан басқа, кейбір өзгерістер де бар, мысалы, баррель манжеттері 45 градус бұрышпен кесілуі мүмкін. Сирек кездесетін стильдерге Portofino немесе коктейль манжеті жатады, ол екі қабатты манжет, түймелермен бекітіледі, манжетка түймелерімен емес. Бұл стильді алғаш Джермин-стриттегі көйлек тігушілер Turnbull & Asser жасаған, ал кейіннен 1962 жылдан бастап фильмдердегі Джеймс Бонд кейіпкері оны танымал етті.

Басқа ерекшеліктері

Жоғары сапалы дәстүрлі жейделердің артқы жағы ұзынға созылып, тізеге дейін жетеді және жеті-сегіз түймесі болады. Алдыңғы жағын ашатын тік мата жолағы плакет деп аталады, ол сол жақ, үстіңгі және оң жақ арасындағы тігіске симметриялы көрініс береді. Осы солдан оңға қарай бекіту реті жилет пен пальтода да кездеседі, бірақ әйелдер киімінде түймелер керісінше (оңнан солға) тігіледі. Плакетке тік бойымен орналасқан түйме тесіктері тігіледі, ал жоғарғы түйме мен қатты алдыңғы бөліктің төменгі түймелері көлденең орналасады. Көйлек киген кезде қолмен және машинамен тігілгеннің айырмашылығын көруге болатын сирек орындардың бірі – түйме тесіктері, сондықтан сәндік дизайнерлер осы жерде немесе түймелерде контрастты жіптерді қолданып, көріктілік әсерін күшейтеді. Арқаның көлемді болуы үшін, көбінесе арқа панелі мойынтұрықпен қосылған жерде жиырылған бөліктер (плиселер) жасалады. Кейбір тігістерде бұл қажет болмайды, ал қолмен тігілген жейделерде артық мата тігіске біркелкі тігіліп қойылады. Америкада екі плисенің ортада біріккен түрі (қорап плисе) көп қолданылады, ал Ұлыбританияда плиселер иықтың астына кеңірек орналасады. Ұлыбританиядағы күнделікті емес жейделерде қалта болмайды, ал Америкадағы стандартты жейдеде тоқылған жиегі бар және жабылу үшін бір түймесі бар, киюшінің сол жағында бір қалта болады. Бұл кішкентай қалтаға темекінің бір қорабы немесе бірнеше қалам (қалам сақтағыш пайдалануға болады) сыйып қана қоймай, сонымен қатар, көбірек сыйымдылық береді. Күнделікті киімге жатпайтын жейделерде үлкен қалталар, екі қалта немесе қақпақпен жабылатын қалталар болуы мүмкін; сафари немесе әскери стильдегі жейделерде көбінесе екі үлкен қалтасы бар, олар түймелі қақпақтармен жабылады. Кейбір жейделердің жеңінде кішкентай қалталар да болуы мүмкін. Формальды жейделерде, әскери киімнен басқа, иық белдеулері жоқ дерлік. Ұзындығы шынтақтан жоғары, түймесі жоқ жеңді жейделер жазғы немесе тропикалық киім ретінде қарастырылады, бірақ көптеген адамдар барлық жағдайда дәстүрлі ұзын жеңді жейде киеді.

Салтанатты жейделер

Ұлыбританияда "dress shirt" термині нақты бір түріндегі формальды жейдеге арналған. Таңғы киіммен киетін формальды күндізгі жейделер де, кешкі киім ретінде тағылатын ақ жейделер де бар. Күндізгі жейде, әдетте ақ түсті болып, қатаң ажыратылатын жағасы бар, қарапайым жейдеге ұқсас, бірақ тік көк жолақты сияқты басқа да дизайндар да қолайлы. Көбінесе қос манжеттер кездеседі. Мұндай жейделерді кейбір адвокаттар мен судьялар да киеді. Кешкі киіммен, мысалы, қара немесе ақ галстукпен киетін кешкі жейдеде ерекше белгілері бар. АҚШ-та бұл жейде көбінесе смокинг жейдесі немесе "tux shirt" деп аталады. Жейде әрқашан ақ болады. Ақ галстукқа арналған жейде өте нақты талаптарға сай болуы керек. Оның шешілетін қанат жағасы болуы керек және алдыңғы бөлігінде түймелердің орнына жейде шпилькаларымен бекітілуі керек. Шпилькалар әдетте алтын немесе күміспен қапталған перл анасынан жасалады, бірақ қара оникспен инкрустацияланғандары да рұқсат етіледі. Манжеткалар шпилькалармен үйлесімді болуы керек. Жейденің алдыңғы бөлігінде, белдемшенің астында көрінетін, жейденің қалған бөлігінен өзге материалдан жасалған панельдер орналасқан. Панельдердің пішіні, әр жағында біреуден, тікбұрышты немесе ескі U пішіндес болуы мүмкін (бұл пішін 1920 жылдардағы U пішіндес белдемшелердің астына киюге арналған, қазір көбінесе V пішіндес белдемшелермен алмастырылған). Панельдерге арналған материал қалың, қарапайым мақтаның бірнеше қабаттарынан тұрады, оларға көп мөлшерде крахмал салынады (мұндай жейделерді көбінесе "қайнатылған алдыңғы жейде" деп атайды, себебі тазалау алдында крахмалды алу үшін жейде қайнаған суға салынуы керек) немесе марцелла (пике) мақтасы. Марцелла жиірек қолданылады, бірақ сәл кем формальды, бірақ бәрібір қолайлы, себебі ол бастапқыда формальды кешкі жейделерде қолдануға арналған, себебі қабырғалы тігістер крахмалдың көбірек сіңірілуіне мүмкіндік береді, осылайша алдыңғы бөлігіне одан да қаттылық береді. Дәстүрлі түрде, жағасыз жейделерге шешілетін қанат жағасы бекітіліп киілген, бірақ кейде бір бөліктен жасалған жейделер де кездеседі, бірақ олар көптеген адамдар үшін дұрыс емес және нашар көрінеді деп есептеледі. Манжеттер біртұтас және көп крахмалданған (егер алдыңғы бөлігі марцелладан жасалған болса, манжеттер әдетте оған сәйкес келеді).

Материалдар

Көйлектер тоқыма матадан жасалады. Бұрын көп қолданылатын табиғи талшықтар – мақта (ең көп кездесетіні), зығыр (ең ежелгісі), рами, жүн немесе жібек болатын. Бүгінде полиэстер немесе полиэстер қоспалары сияқты жасанды талшықтар да қолданылады, себебі олардың бағасы төмен. Бірақ көптеген көйлек тігушілер оларды нашар материал деп санайды, өйткені олар жұмсақтығы мен желдету қабілеті жағынан төмен. Дегенмен, сапалы мақтадан тігілген көйлек сақталған жағдайда ондаған жылдар бойы тозуға мүмкін, ал полиэстер-мақта қоспасы қиын жағдайларда қолданылуы мүмкін. Гиза мақтасы – жоғары сапалы мақтаның бір түрі, ұзын талшықтарының арқасында жоғары сапалы көйлек тігушілердің арасында бағаланады. Зығыр салқын, бірақ көп бүктелетін мата, көбінесе жазғы жеңіл көйлектерге қолданылады. Сондықтан мақта – ең арзан көйлектерден басқа барлық көйлектер үшін стандартты материал болып табылады. Жібек кейде киіледі, бірақ ол ыстыққа төзімсіз және жарқырап тұрады. Осы талшықтардан жасалған жіптер әртүрлі тоқымаларға тоқылады, олардың ішіндегі ең танымалдары: екі есе көп бойлық жіптері бар шымшыл, тегіс, ресми көйлек береді; көлденең жіптері түзу келмейтін, диагональды өрнек беретін атлас; бойлық жіптері көлденең жіптерден қалың, формальды мата беретін поплин; және Оксфорд тоқымалары. Қарапайым Оксфорд немесе инелік Оксфорд тоқымалары күнделікті киім ретінде танымал, сондықтан көбінесе түймелі жағамен қолданылады, ал корольдік Оксфорд спорттық және ресми көйлектерге де жарайды. Бұлардың көптеген басқа тоқымалары мен вариациялары бар, мысалы, аяғы аяғы үлгілері, онда ақ және түрлі-түсті жіптер кезектесіп, мозаикалы көрініс береді, немесе экзотикалық тоқымалар, соның ішінде voile және батист, олар жазғы көйлектерге немесе ресми көйлектердің көрінбейтін бөліктеріне ғана қолданылатын өте жеңіл маталар. Өрнек пен түстің қолданылуы да маңызды. Эдвард дәуірінде, қазіргі көйлектер пайда болған кезде, барлық көйлектер ақ болды. Бірте-бірте көк түс, ең танымал түс, әсіресе Веджвуд сияқты ашық түстер енгізілді. Қазір түрлі-түсті көйлектер кеңінен қолданылады, бірақ ақ, ашық көк, қаймақ түстер және шамалы қызғылт және лаванды түстер кәдімгі бизнес-киімнің негізгі бөлігі болып табылады. Дәстүрлі емес көйлектер де қара түсті болып келеді. Жарық түстер мен өте күнделікті киімге арналған өрнектер соғыстан кейін Гавай көйнегі сияқты жеңіл демалыс киімдері арқылы танымал болды. Ресми бизнес-көйлектер үшін қарапайым тоқыма немесе балық қабырғасы сияқты ұсақ өрнектер қалыпты жағдай. Ауылдық жерлерде, британдық елдік киімдерімен байланысты, кесілген немесе клеткалы көйлектер жиі кездеседі. Өрнектің мөлшері әртүрлі өрнектегі твидтермен үйлестірілуі керек. Сонымен қатар, түстің қолданылуы маусымдық болуы мүмкін, мысалы, жасыл түс күзбен байланысты, ал сары түс – жазбен. Түстер мен өрнектер эстетикалық себептерден бөлек, басқа да себептермен таңдалуы мүмкін, өйткені «сәтті киіну» (Маллой, Dress for Success [1975]) сияқты трендтер киімнің әлеуметтік әсерін атап көрсетеді. Мысалы, бизнес-менеджер белгілі бір имиджді көрсету үшін жолақты костюмдер мен қызыл галстуктерді таңдауы мүмкін.

Темір емес

Брукс Бразерс компаниясы 1953 жылы алғаш рет ұсынғаннан кейін, бүгілмейтін көйлектер танымал болды. Бүгілмейтін көйлектерді жасау үшін қолданылатын шайыр формальдегид бөліп шығарады, ол кейбір адамдарда, әсіресе бұрын аллергия дамытқандарда контактты дерматитке себеп болуы мүмкін; ақпарат беру талаптары жоқ, ал 2008 жылы АҚШ Үкіметтік Есептеу Офисі киімдегі формальдегидті тексеріп, көбінесе ең жоғары деңгейлер бүгілмейтін көйлектер мен шалбарларда кездесетінін анықтады.

Шапан кию

Шалбардың ілгіші шалбардың ішіне тығылған. Бейресми немесе ресми киімдер үшін пальто мен галстук (немесе папиросы) міндетті. Галстук киген кезде, көйлектің жоғарғы түймесі түймеленеді, сонда галстук киюшінің мойнына жақсы жабысып, әдемі көрінеді. Егер галстук киілмеген болса, түймелеу ережелері әлемде әртүрлі: АҚШ және Ұлыбританияда галстук киілмеген жағдайда жоғарғы түймеге түйме қойылмайды, бірақ екі немесе одан көп түймелерді ашу тым еркін көрінеді. Францияда екі түймеді ашу жиі кездеседі, тіпті саясаткерлер телеарналарда осы стильде пайда болады. Соңғы жылдары галстуксыз жоғарғы түймелерді түймелеу жастар арасында танымал болды, сондай-ақ ол лесбияндықтардың өзіндік ерекшелігіне айналды, көбінесе клеткалы немесе жолақты көйлектермен және иілген жеңдермен. Поло жейделер көбінесе жоғарғы түймесі түймеленген күйде тағылады, әсіресе Фред Перри жейделері. Күнделікті киімде бұл ережелер жиі сақталмайды, көптеген адамдар көйлектерін шалбардың ішіне тығып кимейді немесе галстукпен жоғарғы түймесін ашық қалдырады. Мұны көбінесе балалар мен жас жігіттер, әсіресе мектеп формасының бөлігі ретінде жасайды, бірақ ол мектепте рұқсат етілмейді. Тағы да еркін киімде кейбіреулер көйлектерін үтіктемейді немесе дәстүрлі емес "үтіктелмейтін" маталарды қолданады. Сол сияқты, жұмыстағы көлденең киімнің бір бөлігі ретінде кейбір американдық ерлер көйлектерін жоғарғы екі түймесі ашық (үшінші түймеде түймеленген) киеді, бірақ төртінші түймеге түйме қою тым еркін көрінеді. Осыған байланысты, кейбір көйлектер екінші немесе үшінші түймесінде айырмашылықпен жасалады, бұл қай түймеге түйме қою керектігін көрсететін ишара ретінде қызмет етеді. Ең еркін стильде көйлекті түгел ашып, футболканың үстіне киюге болады.

Қалыпты

АҚШ-та көйлектердің стандартты өлшемдері әдетте 15½ 34 сияқты екі саннан тұрады, яғни көйлектің мойнының көлденеңі (жоғарғы түйме ортасынан сәйкес түйме тесігі ортасына дейін өлшенеді) және жеңінің ұзындығы (арқаның және иықтың ортасынан білезікке дейін өлшенеді). Дегенмен, өндіріс пен сақтау үшін қажетті өлшемдер санын азайту мақсатында, кейде орташа жең ұзындығы 15½ 34/35 түрінде беріледі (бұл мойынның көлденеңі мен жең ұзындығын көрсетеді). Көптеген көйлек манжеттерінде екі түйме болғандықтан, манжет диаметрін кішірейте беруге болады, сонда манжет қолынан түсіп қалмайды, ал көйлек қысқарақ жеңмен жақсы отырады. Көйлек жеңі мен мойнының өлшемдері белдің көлденеңін ескермейді, сондықтан кейбір көйлектер кең кесіледі, ірі денелі адамдарға ыңғайлы болу үшін. Жұқа денелілерге арналған көйлектер әдетте «жақсы отырады», «көйлекке сәйкес кесілген», «спорттық» немесе «тар» деп белгіленеді. Толық кесілген көйлектерге арналған терминдер әртүрлі («Классикалық», «Стандартты» т.б.) және кейде көйлек тігушінің сайтында түсіндіріледі. Сонымен қатар, «Толқынды» немесе «Үлкен» сөздері көбінесе 46 см немесе одан да үлкен мойын өлшемдері үшін қолданылады. Күнделікті киімге арналған, алдынан түймелі көйлектер көбінесе кішкентай, орташа, үлкен және т.б. өлшемдермен сатылады. Осындай арнайы өлшемдердің мағынасы да стандартталмаған және әр өндірушіде әртүрлі болады. Индивидуальды тігіс саласында, әр көйлек жеке дайындалған қалып бойынша тігіледі, сондықтан өлшемдерге қатысты мәселелер болмайды, бірақ көйлек тібудің әртүрлі тәсілдері бар. Көптеген адамдар жеңін ұзын кесіп, манжетті білезікке жабыстырып, ұзындығын реттеуді жөн көреді, ал кейбіреулер биік қолтық ойығын және мұқият кесілген пішінді пайдаланудың қиынрақ жолын таңдайды, сонда манжет бос болып, қолдың қозғалысына қарамастан, дұрыс жерде тұрады. Жеке өлшеммен тігілген көйлектер толыққанды тігілген көйлектердей жақсы отырмауы мүмкін, бірақ олар төмен бағада ұқсас деңгейде жекелендіруге және жақсы отыруға мүмкіндік береді. Алпыс жыл бойы АҚШ-тың галстук және көйлек тігушілерінің дизайнерлері мен өндірушілері Ерлер киімін жабдықтау қауымдастығының мүшелері болды, бірақ 2008 жылы галстук киетін ерлердің санының азаюына байланысты мүшелік азайғандықтан, бұл сауда ұйымы жабылды.

Киім үлгілерінің бір бөлігі ретінде

Бұрын ерлер киім-кешекті барлық іс-шараларда көбінесе киетін. Соңғы онжылдықтарда оларды свитерлер, футболкалар немесе худилер сияқты пуловерлермен ауыстырғанмен, олар ресми және іскерлік (тіпті іскерлік-күнделікті) киім ретінде әлі де басымдылық сақтайды және мұндай жағдайларда киюі күтіледі (немесе киіну ережелері қатаң сақталатын жерлерде талап етіледі). Бұл тіпті галстук немесе костюм пиджактары болмаған кезде, тіпті шалбардың орнына джинсы киюге рұқсат болғанда да қолданылады. Бұл қазіргі заманғы әйелдер сәнінен күрт өзгеше, онда блузканың орнына көбінесе үстіңгі киімдер киіледі, тіпті мерекелік жағдайларда да. Дәстүрлі түрде, Солтүстік Америкада іскерлік киім үшін тек ақ, ақ түстің қоңырлау түстері (мысалы, крем немесе экрю) және ашық көк түсті қатты немесе жолақты жейделер лайықты саналды. Ұлыбританияда қызғылт және лаванды түстердің ашық реңктері де бірдей орынды деп есептеледі. Төртбұрышты үлгідегі жейделер, әсіресе таттерсалл өрнегі, британдық ауылдық киімдерімен байланысты және жейделер күнделікті киінген кезде сирек кездеседі. Қара, теңізшіл көк және қызыл сияқты қараңғы түстер іскерлік киіммен көбінесе үйлеспейді және кейде Солтүстік Америкада қылмыстық топтармен байланыстырылады.