Кіріспе

Мұрагерлік артықшылық немесе мұрагерлік қабылдау – бұл белгілі бір мекеме немесе ұйымның сол мекеменің түлектерімен туыстық байланысы бар өтініш берушілерге артықшылық беруі. Бұл әсіресе жоғары оқу орындарына қабылдау кезінде даулы мәселе, онда осылай қабылданған студенттер «мұрагерлер» немесе «мұрагер студенттер» деп аталады. Бұл практика АҚШ-тағы жоғары оқу орындарына қабылдау ісінде кеңінен таралған; зерттеу университетерінің шамамен үштен екісі және дерлік барлық гуманитарлық колледждер қабылдау кезінде мұрагерлік артықшылықтарды ұсынады. Мекемелер мұрагерлік артықшылықты қаншалықты кеңінен қолданатыны бойынша әртүрлі болады – кейбіреулері бұл артықшылықты тек бакалавриат түлектерінің балаларына ғана береді, ал басқалары оны кеңейтілген туысқандарға да қолданады, оларға: бакалавриат және магистратура бағдарламаларының түлектерінің балалары, немерелері, аға-інілері, сіңлілері, жүрек туыстары мен немере туыстары кіреді. 2005 жылы 19 таңдаулы колледж мен университеттен алынған 180 000 студенттің тізімдерін талдау көрсетті, SAT баллдарының белгілі бір диапазонында мұрагер болу өтініш берушінің қабылдану мүмкіндігін 19,7 пайызға арттырды. Мұрагерлік артықшылықтар даулы, себебі мұрагер студенттер мұрагер емес студенттерге қарағанда көбінесе біліктілігі төмен және нәсілдік құрамы әртүрлі болмайды. Дегенмен, мұрагер студенттер университеттер үшін экономикалық тұрғыдан пайдалы, өйткені олар бітіргеннен кейін университетіне қайырымдылық жасауға бейім деп есептеледі және олардың ата-аналары жомарт демеушілер болып саналады.

Тарих

АҚШ-та университеттердегі туыстық жеңілдіктер 1920 жылдарға дейін жетеді. Елітті мектептер ақ англосаксон протестанттары үшін орындар сақтау мақсатында туыстық жеңілдіктерді пайдаланды, себебі еврейлер, католиктер және азиялықтар мектептерде көбірек орын алып жатқандарынан қорқыпты. 1992 жылы жүргізілген сауалнамада U.S. News & World Report рейтингіндегі ең үздік жетпіс бес университеттің тек біреуі (Калифорния технология институты) ешқандай туыстық жеңілдіктерді ұсынбайтыны анықталды; Массачусетс технология институты да туыстық қабылдауды жүзеге асырмайтынын мәлімдеді. Туыстық жеңілдіктер жүздік рейтингтегі либералды өнер колледждерінің арасында да кеңінен таралған. Жүздік рейтингтегі либералды өнер колледждерінің ішінде Берея ғана туыстық жеңілдіктерді пайдаланбайтынын ашық айтты. 2010 жылдардың басынан бастап бірнеше үздік мектептер туыстық жеңілдіктерді тоқтатты, оның ішінде Джонс Хопкинс университеті 2014 жылы, Помона колледжі 2017 жылы, Амхерст колледжі 2021 жылы және Веслиан университеті 2023 жылы. 2023 жылы АҚШ Конгресінде екі партиялық «Талантқа негізделген білім беру реформалары және институционалдық ашықтық туралы» заң жобасы туыстық жеңілдіктерді тыйым салу үшін ұсынылды.

Қазіргі тәжірибелер

Қазіргі уақытта Айви Лигасының жоғары оқу орындары әрбір түсуші топтан 10%-дан 15%-ға дейін мұрагерлік артықшылықтарды пайдаланып қабылдайды деп есептеледі. Мысалы, 2008 жылы бакалавриатқа түсушілердің ішінде Пенсильвания университеті ерте қабылдау кезеңінде өтініш берген мұрагерлердің 41,7%-ын және қалыпты қабылдау кезеңінде өтініш бергендердің 33,9%-ын қабылдады, ал ерте қабылдау кезеңінде өтініш берген барлық студенттердің 29,3%-ы және қалыпты кезеңде өтініш бергендердің 16,4%-ы қабылданды. 2009 жылы Принстон университеті мұрагерлік білімге үміткерлердің 41,7%-ын қабылдады, бұл мұрагерлік білімге үміткер емес студенттердің 9,2%-ынан 4,5 есе көп. Сол сияқты, 2006 жылы Браун университеті түлектердің балаларының 33,5%-ын қабылдады, бұл жалпы қабылдау көрсеткішінің 13,8%-ынан айтарлықтай жоғары. Қысқасы, Айви Лигасы және басқа да жетекші оқу орындары мұрагерлерді әдетте жалпы қабылдау көрсеткішінен екі-бес есе жоғары қабылдайды. Жоғары оқу орындарының арасында Нотр-Дам университеті мен Джорджтаун университеті өтініш беру процесінде мұрагерлік статусына ерекше мән беретіні белгілі. Питер Аркидиакононың 2019 жылғы Ұлттық экономикалық зерттеу бюросының жұмыс қағазында Гарвард колледжіне қабылданған студенттердің 43%-ы спортшылар, мұрагерлер, донорлардың немесе белгілі тұлғалардың туыстарының тізіміндегі мүшелер немесе университет қызметкерлерінің балалары ("ALDC") болды; Гарвардқа қабылданған этникалық азшылық студенттерінің 16%-дан азы ALDC тобына жатты. Аркидиаконо сондай-ақ Гарвардқа түскен студенттердің шамамен 70%-ы ақ нәсілді екенін анықтады. Элиталық колледждерде жүргізілген ұқсас зерттеуде мұрагерлердің мұрагер емес студенттерге қарағанда екі есе көп қабылдануы мүмкін екендігі және мұрагерлік артықшылықтары ақ және бай студенттердің қабылдау деңгейін ең көп арттырғаны анықталды. Колледждер мұрагер студенттеріне ұсынатын артықшылықтар қабылдау артықшылықтарымен ғана шектелмейді. Көптеген колледждерде қабылдау процесі арқылы мұрагерлерге көмектесу және оларға сәтті өтініштерді құру стратегиялары туралы кеңес беру үшін әртүрлі механизмдер бар, соның ішінде ертерек өтініш беру арқылы олардың алатын артықшылықтары туралы хабарлау да бар. Кейбір университеттерде түлектер кеңесі бар, ол мұрагерлерге арнайы кеңес беру сессияларын ұйымдастырады, болашақ студенттерді қазіргі мұрагер студенттермен жұптастырады және мұрагерлік үміткерлерге жалпы кеңес пен тәлімгерлік береді. Кейбір университеттерде мұрагерлік өтініш берушілерге арналған қабылдау кеңесшілері жұмыс істейді, сондай-ақ мұрагерлерге және мұрагерлерге арнайы стипендиялар немесе оқу ақына жеңілдіктер беру және штаттан тыс жерде тұратын мұрагерлерге штат ішіндегі оқу ақысын қолдану кең таралған. Гарвард университетінің бұрынғы президенті Лоуренс Саммерс: «Мұрагерлік қабылдаулар кез келген жеке білім беру мекемесінің қалыптасқан қауымдастығының ажырамас бөлігі болып табылады» деді. 1998 жылы жарық көрген «The Shape of the River: Long Term Consequences of Considering Race in College and University Admissions» атты кітабында Принстон университетінің бұрынғы президенті Уильям Г. Боуэн және Гарвард университетінің бұрынғы президенті Дерек Бок «мұрагерлердің жалпы қабылдау көрсеткіші басқа кандидаттарға қарағанда шамамен екі есе жоғары» екенін анықтады. Бұл артықшылық элиталық университеттер мен гуманитарлық колледждерде кең таралған болса да, ол өте даулы, американдықтардың 75%-ы осы артықшылыққа қарсы. Веслиан университеті 2023 жылы «мұрагерлік» үміткерлерге артықшылық бермейтінін жариялады.

Экономикалық әсері

Экономистер бұл практиканың салдары туралы пікірлері екіге бөлінеді. Чикаго университетінің Бут бизнес мектебі (IGM Forum) 2019 жылы жетекші экономистер арасында жүргізген зерттеуде сауалнамаға қатысқан экономистердің 76% мұралық артықшылықтар жоғары академиялық потенциалы бар үміткерлерді ығыстырып алады дегенмен "қатты келісті" немесе "келісті". Экономистер мұралық қабылдаудың болуы университеттердің мұралық қабылдау болмаған жағдайда қоғамға тигізер "жалпы пайдасы" азайа ма деген мәселеде екіге бөлінді: 2% қатты келісті, 29% келісті, 40% анық емес еді, 19% келіспеді, ал ешқайсысы қатты келіспеді. (10% жауап бермеді). Дегенмен, басқа талдаулар бұл тұжырымға қарсы пікір білдірді.

Оқушылардың сыйға тартуына әсер етуі

Көптеген мектептер мұрагерлік артықшылықтардың басты себебі – қайырымдастықтарды арттыру дейді, бірақ жалпы (мектеп деңгейінде) мұрагерлерге артықшылық беру шешімі қайырымдастықтарды арттырғаны дәлелденбеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда бала өтініш беруді жоспарласа, түлектердің қайырымдастығы көтерілуі мүмкін, ал бала қабылданбаса – төмендеуі мүмкін. 2008 жылы АҚШ-тағы жоғары білім беруге берілген барлық қайырымдастықтардың 27,5%-ын түлектердің қайырымдастығы құрады. Оксфорд, Кембридж, UCL және Лондон экономика мектебі қабылдау кезінде мұрагерлік, нәсілдік немесе спорттық артықшылықтарды пайдаланбайды. Сондай-ақ, мұрагерлік артықшылықтарына қарсы заңдық аргументтер де бар. Мемлекеттік мектептерде мұрагерлік артықшылықтары тұқым қуалайтын артықшылықтар мен тектік белгісі бойынша кемсітушілік жасау арқылы АҚШ Конституциясының Асылдық және тең қорғаныс ережелерін бұзуы мүмкін. Мемлекеттік және жеке университеттердегі мұрагерлік артықшылықтары 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға (қазір АҚШ Кодексінің 1981-ші бөлімінде бекітілген) сәйкес заңсыз болуы мүмкін. 2023 жылы The Daily Princetonian газеті қараған қабылдау деректерінде мұрагер студенттердің мұрагер емес студенттерге қарағанда жоғары GPA-ға ие екені, ең жоғары табыс деңгейлерінен басқа, анықталды. Сондай-ақ, олардың коммерциялық емес ұйымдарда жұмыс істеу ықтималдығы жоғары, ал магистратураға түсу ықтималдығы төмен.