Кіріспе

Фторды медициналық қолдану

Фтор терапиясы – фторды медициналық мақсатта пайдалану. Алты айдан асқан балаларда, ауыз суында фтордың мөлшері аз болған аймақтарда тіс шілуді (кариес) алдын алу үшін фтор қосымшаларын қабылдау ұсынылады. Ол әдетте сұйық, таблетка немесе паста түрінде ауызға қабылданады. Фтор сонымен қатар бірқатар сүйек ауруларын емдеу үшін де қолданылады. Фтор тістердің қышқылдар әсерінен бұзылуын азайтады, тіс эмалінің қайта минералдануына көмектеседі және бактериялардың активтілігін төмендетеді. Фтор Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Көрінетін дәрілер тізіміне" енген. 2021 жылы АҚШ-та бұл 600 000-нан астам рецепт бойынша тағайындалған 291-ші ең көп қолданылатын дәрі болды.

Тіс қуысы

Фтормен емдеу тіс шілудің алдын алуға пайдалы әсер етеді. 1000 ppm және одан жоғары концентрациялы фторлы тіс пастасы мектеп жасындағы балалар мен жасөспірімдерде тіс шілу қаупін азайтады. Су және сүтті фторлау – тіс қуысының алдын алуға тиімді екі жүйелі фтормен емдеу түрі.

Остеопороз

Фторлы қоспалар постменопаузалық остеопорозды емдеу үшін зерттелді, бірақ олар тиімді емес сияқты. Натрий фториді сүйек тығыздығын арттырса да, ол жарақаттар қаупін азайта алмайды.

Флюороз

Фторлы тіс пастасын (концентрациясы 1000 ppm және одан жоғары) және фторлы қосымшаларды алты жасқа дейінгі балаларда, әсіресе өмірдің алғашқы үш жылында қолдану тіс флюорозының қаупін арттырады. Тіс жегілуін (кариесін) алдын алу үшін судың оптималды фторлауы тіс флюорозының таралуын 4-5%-ға дейін арттырады. Фторды жұтқанда, тіпті 0,2 мг/кг дозасында, өлімге әкелетін дозадан 20 есе аз мөлшерде, асқазан-ішек дискомфорты туындауы мүмкін. Ұзақ қабылдау және тікелей қолдану тіс флюорозын тудыруы мүмкін, ал жүйелі түрде артық мөлшерде қабылдау сүйек флюорозына әкелуі мүмкін. Американдық стоматологтар қауымдастығы (ADA) нәрестелерге фтордың мөлшерін азайту және флюороздың дамуын болдырмау үшін ана сүтін басты тағам ретінде ұсынады. 1974 жылы үш жасар бала 45 миллилитр 2% фторлы ерітіндіні жұтып, өлімге әкелетін мөлшерден үш есе артық доза алып, қайтыс болды. Фтор оның тіс дәрігеріне алғашқы рет барғанда берілген, ал кейіннен тіс дәрігерінің кабинеті оның өліміне кінәлі деп танылды.

Тіс пастасы

Тіс пасталарының көпшілігі 0,22% (1000 ppm) бен 0,312% (1450 ppm) фтор қамтиды, әдетте натрий фториді, қалайлы фторид немесе натрий монофторфосфаты (МФФ) түрінде. 1100 ppm фторлы тіс пастасын жиі қолдану эмальдің қайта минералдануын күшейтеді және эмаль мен тамыр бетінің деминералдануын тежейді. Фторлы тіс пасталарының көпшілігі ауыр қалдықтарды және жеңіл беттік бояуларды кетіру үшін жұмсақ абразивтерді қамтиды. Бұл абразивтерге кальций карбонаты, кремний гельдері, магний карбонаттары және фосфат тұздары жатады. Екіншіден, ол тіс тазалау кезінде ауыз қуысында тұншығып, ионды фторид бөліп шығаратын фторлы қосылыстар түрінде де болуы мүмкін. Фторлы тіс пастасы 0,454% қалайлы фторид (SnF2, фтор концентрациясы 1100 ppm) түрінде де қолжетімді. Тіс пастасындағы фтор, қалай ионымен (Sn2+) біріккенде, ауыз денсаулығына көптеген пайда әкеледі. Қалайлы фторидті тіс пасталары тіс шірігін, тіс эрозиясын, жегімті ісікті, тіс сезімталдығын, тіс қабығын және дақтарды азайтуда басқа фторлы тіс пасталарынан тиімдірек екені дәлелденген. Фторлы сезімталдыққа қарсы тіс пасталары да бар. Нарықтағы кейбір фторлы сезімталдыққа қарсы тіс пасталары тіс сезімталдығын басуға көмектесетін стронций хлориді немесе калий нитраты сияқты ингредиенттерді қамтиды. 0,05% фторлы фторлы шаю күнделікті шаю үшін, ал 0,2% фторлы шаю апталық шаю үшін және мектептердегі апталық шаю бағдарламаларында қолданылады. Фтордың осы концентрациясы тіс шірігіне ұшырау қаупі жоғары адамдар үшін жеткіліксіз. Күнделікті (230 ppm) немесе апталық (900 ppm) фторлы ауыз шаюды қадағалаумен жүйелі түрде қолдану балалардың тұрақты тістерінде тіс шірігінің азаюына әкеледі. Фторлы ауыз шаюдан кейін, ауыз шаюдағы фтор сілекейде сақталады, бұл тіс шірігін болдырмауға көмектеседі. Егер адам жеткілікті мөлшерде фторлы су ішсе, оны қолдану ұсынылмайды. Кәсіби қолданылатын фторлы гель немесе көбік, көбікті ауыздық арқылы қолданылады, оны жеңіл шағып ауызда ұстап тұру керек. Процедура әдетте шамамен төрт минутқа созылады, және пациенттер процедурадан кейін 30 минут бойы ауыздарын шаюға, тамақ жеуге, темекі тартуға немесе ішімдік ішуге болмайды. Бұл тістердің фторды ең жоғары концентрацияда, үзіліссіз сіңіруіне мүмкіндік беру үшін жасалады. Бұл микроскопиялық тіс шірігін жазып жөндеуге көмектеседі. Фторлы гель/көбікті бір минуттық қолданудың тиімділігі туралы клиникалық деректер жоқ. Көбікті қолданудың бір артықшылығы - қолдану кезінде аз мөлшерде өнім қажет, бұл фтор дозасын азайтады және кездейсоқ жұту қаупін азайтады. Бастапқы тіс шірігі зақымдарын емдеуде фторлы гельдердің тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.

Лакта

Фторлы лак гельдерге қарағанда қолдану оңайлығы және гельді қолдану үшін қажетті фтор мөлшерінен аз көлемде фтор қолдану артықшылықтарына ие. Фторлы лак принципі – фтор тұзын тістердің бетіне өте жоғары концентрацияда (шамамен 50 000 ppm) жағу. 2018 жылғы Кокрейн шолуы, фторлы терапияның басқа түрлерімен салыстырғанда, баяу босатылатын фторлы шыны дәншелерінің кариесті тежеу әсерін анықтау үшін жеткіліксіз деректерді көрсетті.

Пальчиктер

Фторлы леденецтердің әрқайсысында шамамен 1 мг фтор болуы мүмкін, олар ауызға ұстап, соруға арналған. Еріген леденец баяу жұтылады, сондықтан леденецтерді қолдану – жергілікті және жүйелі терапия болып табылады. 1955 жылғы зерттеу, фторлы леденецтер мен фторлы таблеткалардың әсерін салыстырып, фтордың жергілікті түрде әрекет ететінін ерте кезде нақты көрсетті.

Медициналық қосымшалар

Флюоридті дәрілік қосымшалар таблетка, сору таблеткасы немесе сұйық түрінде (флюоридті витамин препараттарын қоса алғанда) негізінен флюоридтелмеген су ішетін аймақтардағы балаларға қолданылады. Бұл емнің сүт тістеріне тиімділігін көрсететін дәлелдер нашар. Бұл қосымшалар тұрақты тістерде тесіктердің пайда болуын сақтайды. Маңызды қосалқы әсері – жеңіл немесе орташа дәрежедегі тіс флюорозы.