Кіріспе

Ежелгі өнердегі адамның екі қарсы тұрған жануардың арасында тұрып, оларды ұстап тұрған бейнесі. Жануарлардың иесі, Жануарлардың әміршісі немесе Жануарлардың билеушісі – ежелгі өнердегі адамның екі қарсы тұрған жануардың арасында тұрып, оларды ұстап тұрған бейне. Бұл мотив ежелгі Таяу Шығыс және Египет өнерінде кеңінен таралған. Фигура әйел немесе еркек болуы мүмкін, ол бағана немесе символ болуы да мүмкін, жануарлар нақты немесе фантастикалық болуы мүмкін, ал адам фигурасында мүйіз, жануардың жоғарғы денесі, жануардың төменгі денесі, аяқтары немесе тіршікті аяқтары сияқты жануар элементтері болуы мүмкін. Бұл мотивті жасаған мәдениеттер үшін мағынасы, егер нақты құдайлық белгілері көрсетілмесе, әртүрлі болуы мүмкін, бірақ еркек болған жағдайда, кейіпкерді аудармашылар көбінесе батыр деп сипаттайды. Мотив өте кең таралған және көрнекі әсерлі болғандықтан, көптеген бейнелер әдемілік үшін жасалған, оларға тек шамалы мағына берілген болуы мүмкін. Жануарлардың иесі – «Ахеменидтік ресми мөрлердің сүйікті мотиві», бірақ бұл жағдайдағы фигуралар патша ретінде түсінілуі керек. Адам фигурасы б.з.д. төртінші мыңжылдықта табылғандай тік тұруы немесе б.з.д. үшінші мыңжылдықта табылғандай бір тізесімен тізе бүгіп тұруы мүмкін. Олар көбінесе алдыңғы жағынан бейнеленеді, бірақ Ассирия туындыларында көбінесе бүйірден бейнеленеді. Кейде жануарлар тірі болып көрінеді, тыныш және үйретілген, немесе әлі де күресіп, секіріп немесе шабуылдап тұрғандай. Басқа бейнелерде олар аңшының ауланған олжасын бейнелеуі мүмкін. Тағы да басқа бейнелерде бір жануарды бағындыратын немесе «үйрететін» фигура бейнеленеді, әдетте фигураның оң жағында. Бірақ жануарды өлтірген батырлар мен патшалардың бейнелері олардан ерекшеленеді.

Өнер

Мұндай мотивтің ең ерте кездескен бейнесі Месопотамиядағы Убайд дәуірінің мөртаңбаларында кездеседі. Мотив Месопотамияның тарихи Убайд дәуірінің соңында, шамамен б.з.д. 4000 жылы жасалған Телль Теллох қаласынан (ежелгі Гирсу) табылған саз мөртаңбасында бейнеленген. Бұл мотив сонымен қатар Луврдегі атақты Гебель эль Арак пышағындағы ең жоғарғы орнында да кездеседі – бұл піл сүйегі мен кременьтен жасалған, Мысырдың ежелгі тарихының Накада II дәуірінен (шамамен б.з.д. 3450 жылдан бастау алатын) пышақ. Бұл суретте Месопотамиялық киім киген, көбінесе құдай деп түсіндірілетін тұлға екі арыстанмен күресіп жатыр. Бұл мотив Индус алқабы өркениетінің (б.з.д. 2500-1500 жылдар) атақты Пашупати мөрімен байланысты, онда йога позасында отырған, мүйізді бас киім (немесе мүйіздер) киген және айналасында жануарлар бар тұлға бейнеленген. Бұл өз кезегінде Гундеструп қазандығындағы аяқтары жартылай қиылысқан, мүйіздері бар, айналасында жануарлар бар және бір қолымен жылан, екіншісімен торк ұстап отырған тұлғамен байланысты. Бұл танымал және таңғажайып зат б.з.д. 200 жылға немесе б.з. 300 жылға дейін жасалған болуы мүмкін, және Данияда табылғанымен, ол Фракияда жасалған болуы мүмкін. Бұл мотивтің бір түрі Швейцарияның Валис кантонындағы ерте орта ғасырлардағы белбеу бұғазында кездеседі, онда Даниял екі арыстанның арасында бейнеленген. 620 жылға тартатын Саттон-Ху жерлеуінен табылған қалта қақпағында екі қасқырдың арасында адам бейнесі бар екі тақташа бар. Мотив англосаксон өнерінде және ерте ортағасырлық стильдерде жиі кездеседі, онда жануарлар көбінесе агрессивті болып қалады. Герман өнеріндегі мотивтің басқа да көрнекті мысалдары – Торслунда тақталарының бірі және Вендель мен Вальсгерден табылған қалқандар. Месопотамия өнерінде мотив өте ерте пайда болады, әдетте "жалаңаш батырмен" бейнеленеді, мысалы, Урук қаласындағы Урук дәуірінде (б.з.д. 4000-3100 жылдар). Бірақ б.з.д. жетінші ғасырға қарай Месопотамияда бұл мотив қолданыстан шығып қалған. Луристан қолаларында бұл мотив өте кең таралған және көбінесе стильделген. Оның композициясы жағынан бұл мотивті ежелгі Таяу Шығыс және Жерорта теңізі өнеріндегі тағы бір кең таралған мотивпен салыстыруға болады – екі қарсы тұрған жануардың Өмір ағашының жанында тұрып, оны жеп жатқан бейнесі, бұл жер құдайларын бейнелейді деп түсіндіріледі.

Тәңірлердің бейнелері

Мұндай тұлғалардың барлығы да құдайлар емес, тіпті көбінесе де құдайлар болмаса да, бұл термин жануарлар әлемімен тығыз байланысы бар немесе жануарлардың кейбір белгілері бар (мұндай нәрсе әдетте кездеспейтін мәдениеттерде) әртүрлі мәдениеттерден шыққан бірнеше құдайлардың жалпылама атауы болуы мүмкін. Бұл тұлғалар жануарларды, әдетте жабайы жануарларды бақылайды және олардың көбеюіне және аңшылар үшін қолжетімді болуына жауапты. Кейде олардың әйел аналогтары да болады, оларды «жануарлардың қожайыны» деп атайды. Көптеген Месопотамия мысалдары Ежелгі Месопотамияның «Гилгамеш» дастанының маңызды кейіпкері Энкидуды бейнелейді. Олардың бәрі де тас дәуірінен бастау алған, ол, мүмкін, аңшы құдайы болған. Көптегендері аңшылықтың мүйізді құдайымен байланысты, бұл тағы бір кең таралған тип, оның үлгісі – Чернуннос, сондай-ақ түрлі бұқа, қошқар, ешкі құдайлары. Дегенмен, мүйізді құдайлар барлық жерде кездеспейді, ал кейбір мәдениеттерде Арктос сияқты құдайлар осы рөлді атқарады немесе тіпті жабайы аңшылықты жетекшілік ететін антропоморфты құдайлар болуы мүмкін. Мұндай тұлғаларды көбінесе «орман иесі» немесе «тау иесі» деп те атайды. Грек құдайы «жануарлардың иесі» ретінде көбінесе аңшылық құдайы Аполлон ретінде бейнеленеді. Шиваның Пашупати деген лақабы бар, ол «жануарлардың Иесі» дегенді білдіреді, және бұл тұлғалар архетиптен туындаған болуы мүмкін. Әйүп кітабының 39-тарауы Еврей Киелі кітабындағы құдайдың жануарлардың Иесі екенін көрсетеді деп түсіндіріледі.