Кіріспе

Роян (ʁwajɑ̃; Сэнтонге диалектісінде ʁwejɑ̃) – Францияның оңтүстік-батысындағы коммуна және қала, Жаңа Аквитания аймағындағы Шарант-Маритим департаментіне қарасты. «Әдемі жағажай» (Côte de Beauté) атты аймақтың орталығы Роян – Францияның Атлантика жағалауындағы маңызды курортты қалалардың бірі. Онда бес жағажай, 1000-нан астам қайыққа арналған марина және белсенді балық аулау порты бар. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, үлкен қалалық аймақтың халқы 48 982 адамды құрады. 2021 жылы қаланың халқы 19 029 адамды жетті. Роян Арверт түбегінде, Жиронда эстуарийінің шығыс жағалауында орналасқан. Роян бұрын стратегиялық маңызы бар жер болған, әсіресе вестготтар мен викингтер үшін қызығушылық тудырған. Реформация кезінде қала протестанттық бекініске айналып, Франция королі Людовик XIII (1610–1643 жылдары билеген) тарапынан қоршауға алынып, қиратылды. Бурбон монархиясының қайта орнатылуы (1814–1830) кезінде, әсіресе Екінші Империя (1852–1870) тұсында Роян теңіз ванналарымен атақты болды. 1920 жылдарда ол көптеген суретшілерді тартты. 1944 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың сәуіріне дейін одақтас әскерлерінің бомбалауы қаланы қиратты. «Шехид қаласы» деп аталған Роян «қала құрылысы зерттеу орталығы» деп жарияланды және қазір 1950 жылдардың модернистік архитектурасының көрнекті үлгісі болып табылады. 2010 жылы қала «Өнер және тарих қаласы» (Ville d'Art et d'Histoire) мәртебесін алды. Бүгінде Роян – туристік және мәдени орталық, әр жазғы маусымда шамамен 90 000 турист келеді.

География

Роян – бұрынғы Сент-Онг провинциясындағы Шаренте-Маритим департаментінің батысында орналасқан теңіз жағалауындағы курортты қала. Ол Атлант мұхитының жағалауына жақын, Еуропаның ең үлкен эстуарийі – Жиронданың шығыс жағалауында жатыр. Коммунаның жағалау бойында әктас жартастар жергілікті жерде "конка" деп аталатын бес жағажаймен кезектесіп орналасқан.

Геология

Роян қаласы шамамен 150 миллион жыл бұрын пайда болған бор дәуіріне (Крета кезеңіне) жататын әктасты үстіңгі жазықта салынған. Солтүстік жағында Пуссо батпақтары, ал батыс жағында Понтайлак батпақтарымен шектеседі. Эстуарий, жартастар және шығарлар шамамен 66 миллион жыл бұрын Альпі және Пиреней тауларының қалыптасуы кезіндегі әктас қабаттарының бүктелуі нәтижесінде пайда болған.

Жол

Роян департаменттің әкімшілік орталығынан (префектурасы) Ла-Рошельден D 733 департаменттік және ұлттық жол (Route nationale, RN) 137 арқылы шамамен қашықтықта орналасқан. Бордодан D 730 департаменттік және A10 тас жолы арқылы, ал Парижден де қашықтықта. Роян мен Сентес қаласы арасында, Сантонгтың тарихи астанасы және өнер мен тарихтың маңызды орталығы, RN 150 жолымен саяхаттауға жарты сағаттан аспайды.

Пойыз

Роян SNCF теміржол станциясы – қаланы Сент, Ангулем және Ниорт қалаларымен (Бордо және Парижге жоғары жылдамдықты TGV теміржол байланысы үшін) байланыстыратын желінің соңғы станциясы. Жиронда эстуариясының қарсы жағында, Ле-Вердон-сюр-Мердегі Ла-Понт-де-Грав станциясы Медок айманы арқылы Бордо-Сен-Жан станциясына қосылады. Роян трамвайлары 1890 жылдан 1945 жылға дейін, және ішінара одан да ұзақ жылдар бойы жағалау бойындағы жолаушылар тасымалын жүзеге асырды.

Әуежайлар

Роян қаласының өз әуежайы жоқ. Алыс емес, Rochefort Saint Agnant әуежайы бірнеше еуропалық бағыттарға, оның ішінде Британ аралдарына рейстер ұсынады. Ла-Рошель – Иль-де-Ре әуежайы да қашықтықта орналасқан. Оңтүстікке қарай Бордо–Мериньяк әуежайы халықаралық қатынастарды жүзеге асырады.

Кеме

Паром велосипедтерді, көліктерді және жүк көліктерін Жиронда сағасы арқылы Медок аймағындағы Ле-Вердон-сюр-Мерге дейін тасымалдайды. Сапар шамамен 30 минутты құрайды.

Климат

Климаты мұхиттық: күзде және қыста жауын-шашын салыстырмалы түрде орташа, ал қыстар жұмсақ болады. Теңіз желдері жазғы температураны қолайлы ұстап тұрады. Екі жел – солтүстік-батыс noroît және оңтүстік-батыс suroît – мұхиттан және департамент жағалауы бойымен соғады. Жылдық орташа күн сәулесінің мөлшері 2250 сағатқа жетеді, бұл көрсеткіш Француз Ривьерасымен салыстыруға болады. Шаренте-Маритим 1999 жылдың 27 желтоқсанында болған Мартин циклонынан ең көп зардап шеккен департамент болды. Олэрон аралында және Роянда желдің жылдамдығы өте жоғары болды, жергілікті ғимараттарға, орманды аймақтарға және портовый инфрақұрылымға ауыр зақым келтірілді.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Роян жері тас дәуірінен бері қоныстанған, мұны қазба жұмыстарынан табылған ұрып жасалған кремний тастар дәлелдейді. Сантондар – кельт тайпасы, Арверт түбегіне ерте келген. Римдіктер жүзім шаруашылығын, острақ өсіруді және тұз өндіру үшін тұзды дала құру технологиясын дамытты. Ақын Тибулл өзінің қолдаушысы, генерал Маркус Валериус Мессалла Корвиннің жеңісін жырлап, мұнда вилла салдырған. Визиготтар 418 жылы Сент-Эс-Ситиге келді. 419 жылы Роянның төңірегіне қорғаныс қабырғалары тұрғызылды. Грей Турский Роян шіркеуін ариандық визиготтардың басып алғанын айтады. 844 жылдың жазында викингтер Жиронда өзенімен жоғалап келіп, кездескен әр нәрсені тонады.

Орта ғасырлар

XI ғасырдың басында жартыаралда шатқақай бейбітшілік орнады. Кішкентай феодалдық иеліктер мен аббаттықтар пайда болды. 1050 және 1075 жылдар аралығында Saint Vivien de Saintes монастырі Рояннан екі шақырым жердегі Saint Pierre платосында Сен-Пьер монастырын салдырды, соның нәтижесінде онда шағын елді мекен пайда болды. 1092 жылы Гранде-Сове аббаттығы жағалаудағы Фонцильон тасының жанында Сент-Николас монастырын тұрғызды. Рояндағы шағын қамал Гранде-Конше жағалауын қорғады, ол порт ретінде қолданылды. 11 ғасырдың соңына қарай порттың қызметі маңызды деңгейге жетті, көптеген кемелер қолайлы жел мен тоқтарды күтіп, Жиронда сағасын тоқтау орны ретінде пайдаланды. Дидонның билеушісі осы мүмкіндікті пайдаланып, қамалдың іргесінде тоқтаған кез келген қайықтан салық алуды енгізді. 1137 жылы Элеонора Аквитаниялық Франция королі Людовик VII-ге үйленді. Роян тікелей корольдік бақылауындағы Аквитания герцогтығының құрамына кірді. 1152 жылы неке бұзылып, Элеонора 1154 жылы Англия королі Генрих II болған Генрих Плантагенетке үйленді. Роян ағылшын билігіне көшті. Англия королі қаланың қорғанысын берік бекіністермен және қамалмен нығайтты. 13 ғасырда кемелер төлеген түрлі салықтарды Роян билеушілері 1232 жылы Роян әдет-құрылымы (Coutume de Royan) ретінде кодификациялады. 1242 жылдың 20 мамырында Англия королі Генрих III Франция королі Людовик IX (Сен-Луи) -мен соғыс кезінде 300 салт атты әскермен Роянға қонды. Тейльбур шайқасында жеңілгенімен, Париж шарты (1259) бойынша ағылшындар Сеньонждің оңтүстігін және оның ішінде Роян қаласын бақылауда ұстады. 1355 жылы жүз жылдық соғыс кезінде Англия тағының мұрагері Қара ханзада Сент-Онгені басып алып, Роянның қорғанысын одан әрі нығайтты. Роян он екі судья (эшевен) және он екі кеңесші басқаратын ірі қалаға айналды. 1451 жылы жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін аймақ мүлдем француздыққа айналды, бірақ қала қираған халде болды. 1458 жылы Франция королі Карл VII-нің әйелі Аньес Сорельден туған қызы Мари де Валуа (1444–1473) Тайльбур графы Оливье де Коэтивиге үйленді. Ол 12 000 экю және Роян мен Морнак феодалдық иеліктерін қоржық ретінде әкелді. 1501 жылы Луиза де Коэтивиге үйлену арқылы Шарль де ла Тремуаль Роян бароны атанды. Қалада сауда дамыды, бірақ қаланың бекіністеріне байланысты оған кіру қиын болды. 16 ғасырдың басында жағажай бойында жаңа аудан пайда болды. 16 ғасырдың француз дін соғыстары кезінде сол кездегі көптеген көрнекті сардарлар цитадель қабырғаларының астында шайқасты, олардың ішінде Наварра королі Генрих III, кейін Франция королі Генрих IV және Пьер де Бурдейль, Брантоме әміршісі, кейіннен Сент-Пьер де Роянның преоры болды. 1592 жылы Генрих IV қалаға маркизат мәртебесін берді, оны Гилберт де ла Тремуальге табыс етті. 17 ғасырдың басында Эпернонның тұңғыш герцогы Жан-Луи де Ногарет де Ла-Валет Роянды "Франциядағы өз өлшеміне қарағанда жақсы жерлердің бірі" деп санады. 1598 жылы Нант эдиктына қол қойылғаннан кейін ол протестанттардың бекінісіне айналды. Қала 1622 жылы Франция королі Людовик XIII-тің алғашқы қоршауына алынды, бірақ қарсылық көрсетті. 1623 жылы екінші қоршау кезінде үлкен қиындықтар туды. Көптеген тұрғындар қаланы тастап кетіп, қайта оралуға тыйым салынды. Гарнизон берілуге мәжбүр болды. 1631 жылы кардинал Ришелье қаланы тегістеуге бұйрық берді; цитадель бұзылды және орлар толтырылды. Шіркеуі жоқ қала Сент-Пьер ауылдық приходымен біріктірілді. Нант эдиктысы жойылғаннан кейін халықтың көп бөлігі эмиграцияға кетті, көптеген адамдар Голландия Республикасына барды. Патша Людовик XV кезінде қуғын-сүргін жалғасты. 1735 жылы болған үлкен дауыл портты қиратып жіберді, ал кеме қатынасы 19 ғасырға дейін қалпына келмеді.

Француз төңкерісі

1789 жылдың 22 желтоқсанында Француз төңкерісінің бастапқы кезеңдерінде құрылған Ұлттық құрылтай Францияны бұрынғы провинциялардың орнына департаменттерге әкімшілік бөлуге дауыс берді. Шаренте-Инфериор департаменті осы заң күшіне енген 1790 жылдың 4 наурызында құрылды. Әр департамент аудандарға, ал әр аудан кантондарға бөлінді. Роян өз кантонының әкімшілік орталығы болды. Роян сол кезде қалалық кеңесті сайлады, оған протестант Даниэль Рено төрағалық етті, ал Салиньяк қаласының мэрі Николя Тереза Валет мэрлік қызметін атқарды. 1790 жылдың 12 шілдесінде Ұлттық құрылтай діни қызметкерлердің азаматтық конституциясы заңын қабылдады, ол католик шіркеуін үкімет бағынысына енгізді. Роян, Во және Сен-Сюльпис приходтарының діни қызметкерлері осы заң бойынша Францияға адалдық ант беруден бас тартты, осылайша депортацияға сотталған «мойын бұрмаған діни қызметкерлер» (prêtres réfractaires) тобына қосылды. Ел бойынша шіркеу мүліктері тәркіленді. Роян қаласында 1622 жылғы Реколеттер монастырі сатылымға қойылды. Ол 1791 жылдың 25 ақпанында кеме иесі Жан Буассо тарапынан сатып алынып, содан кейін бұзылды. Басқа жерлердегідей, Роян қаласында да экономикалық дағдарыс наразылыққа алып келді. Осыған қарсы патриоттық клубтар құрылды. 1790 жылдың 14 шілдесінде Федерацияның алғашқы фестивалі (Федерольді мерекелеу) күні Сен-Пьер шіркеуінде 1791 жылы қабылданған алғашқы француз конституциясына салтанатты ант беру рәсімі ұйымдастырылды. 1790 жылдың қараша айының соңында мэр Николя Тереза Валет Салиньяк қызметінен алынып, оның орнына Франсуа д’Ольнис де Пуйравоу тағайындалды. 1791 жылы Даниэль Рено коммунаның мэрі болып сайланды. 1791 жылдың мамыр айында республикалық, корольдыққа қарсы Конституция достары қоғамы Роян қаласында филиал құрды. Бірақ, жалпы алғанда, Бірінші француз республикасы құрылғаннан кейінгі Террор билігі (la Terreur) бұл аймаққа көп әсер етпеді және жергілікті дворяндардың көбі зардап шекпеді.

Теңіз жағасындағы курорт

Қала көшелерін төсеу жұмыстары 1816 жылы басталып, 1826 жылы аяқталды. 1819 жылдың шілдесінде қала әкімі Реймонд Лабарте теңізде шомылуды реттейтін алғашқы бұйрыққа қол қойды. Бұл бұйрық көршілес үйлердің жанындағы жағажайларда жалаңаш шомылуға тыйым салды және Фонсильон жағажайын әйелдерге арнады. 1820 жылы "Бізде моншаханалар болғандықтан, теңізде шошқа, жылқы және басқа мал жууға" тыйым салынды. 1836 жылы кемеден жолаушылардың түсуін жеңілдету үшін жартасқа баспалдақ жасалды. 1845 жылы инженер Боттонның азаматтық инженерлік жұмыстары Фонсильон жартасын Роян портына біріктірді. 1847 жылы инженер Лессоре қаладағы алғашқы казиноны салды. Бірінші көше шамдары 1854 жылы, Екінші Империя кезінде (1852–1870) қаланың қарқынды даму кезеңінде орнатылды. 1850 мен 1870 жылдар аралығында туристер саны 9000-нан 10000-ға, ал халық саны 3329-дан 4500-ге өсті. Роян 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында әсем бульварлары бар танымал теңіз жағалауындағы курортқа айналды. 1922 жылы Роян "жазғы курорт" мәртебесін алды. Қала Саша Гитри, Ивонн Принтемп, Мэри Марке, Жак Анри Лартиг және суретші Пабло Пикассо сияқты көптеген белгілі тұлғаларды қабылдады.

Жою

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі неміс бекінісі Жиронда сағасын қорғады: Gironde Mündung Nord (солтүстікке қарай, Роянда) және Gironde Mündung Süd (оңтүстікке қарай, Ла-Пойте-де-Гревте). Бұл Францияның Атлантикалық жағалауындағы үшінші рейхтің соңғы қарсылық ошағының бірі болды, елдің қалған бөлігі азат болғаннан кейін де. Корольдік әуе күштерінің (RAF) шамамен 350 ауыр бомбалаушы ұшағы 1945 жылғы 5 қаңтарда таңертеңгі сағаттарда Роянды екі рейдте бомбалады, қаланы қиратты. Төрт Lancaster ауыр бомбалаушы ұшағы атып түсірілді, экипаж мүшелерінің ешқайсысы аман қалған жоқ. Тағы екі бомбалаушы ұшақ соқтығысып құлады. Рейдті Союздық экспедициялық күштердің (SHAEF) Жоғарғы бас штабы бұйырды, оларға Роянда немістер мен олардың қолдаушылары ғана қалған деген хабар жеткен. Бұл рейдке жауапкершілікті көбінесе еркін француз күштерінің генералы де Ларминатқа жатқызады. Олерон аралындағы және Жиронда сағасындағы неміс әскерлеріне қарсы одақтастардың операциясы 1945 жылғы 15 сәуірде, D-күнінен кейін 10 ай өткен соң, жалпы теңіз шабуылымен басталды. Бес күн бойы американдық әскери-теңіз күштерінің тобы француздық құрлық әскерлеріне теңіз шабуылымен және әуедегі барлаумен Роянға және Жиронда сағасындағы Пойнт-де-Грев аймағына шабуыл жасауда көмектесті. Американдық B-17 Flying Fortress және B-24 Liberator ұшақтары әуеден бомбалау миссияларын орындады, соның ішінде 5 қаңтардағы қиратуды аяқтаған напалмды кеңінен және алғаш рет пайдаланды. Алғашқы бомбалау шабуылында 1000-нан астам бейбіт тұрғын және неміс әскерінің 23 ғана адамы қаза тапты. Кейін американдықтар оралып, напалм қолданғанда, қаланы толығымен қиратты және тағы 1700 бейбіт тұрғынды өлтірді.

Роян бүгінде

Қала 1950 жылдары қала құрылысын дамыту бағдарламасы аясында қайта жаңартылды және сол дәуірдің модернистік архитектурасын көрсетеді.

Халық саны

Роян тұрғындары француз тілінде Роянне (еркек) және Рояннез (әйел) деп аталады.

Нотр-Дам шіркеуі (église Notre-Dame)

Роянның 1877 жылы салынған нео-готикалық шіркеуі, қазіргі Шарль де Голль алаңында орналасқан, 1945 жылдың 5 қаңтарында Роян бомбаға түскен кезде қирады. Соғыстан кейін жаңа шіркеу салынды, ол бұрынғыдан үлкен, сәулеттік тұрғыдан амбициялы және әсем болды, ал эстетикалық шабыты үлкен готикалық соборлардан алынды. 1958 жылы аяқталған және архитекторлар Гийом Жилет пен Марк Хебрард, сондай-ақ инженерлер Бернард Лафайл, Рене Саргер және У Ценг салған, толығымен темір бетоннан тұрғызылған Нотр-Дам де Роян қазіргі заманғы сәулет өнерінің шедеврі саналады. Шіркеуді салуға үш жыл кетті. Эллипстік негізгі залдың ұзындығы 45 метр, ені 22 метр, және шамамен 2000 адам отыруға арналған орындықтары бар. Оның жанында амбулатория және еденнен үш метр биіктіктегі галерея орналасқан. Галерея крест жолын бейнелейтін ромб пішіндес витраждармен жарықтандырылған. Ғимараттың құрылымы француз инженері Бернард Лафайлдың атымен аталған Лафайл әдісімен жасалған, керілген V пішіндес темір бетон элементтерімен алмасады, және шебер шыны жасаушы Анри Мартин Гранель жасаған үлкен терезелермен толықтырылған, олардың жалпы ауданы... Шіркеу 1988 жылы тарихи ескерткіш ретінде тіркелді.

Конгресс орталығы (Palais des congrès)

Конгресс сарайы 1957 жылы Бордо архитекторы Клод Ферренің жобасымен салынды. Оның дизайны текше геометрияға негізделген, сыртқы баспалдақтардың көлбеу сызықтарымен және дөңгелек ішкі қабырғалардың ұштасуымен ерекшеленеді. Әйнек қабырғасы Жиронда сағасына кең көрініс ашады, ал кейіннен ғимарат мөлдір текше астындағы бақтармен кеңейтілді. 2004 жылы ол тарихи ескерткіш деп жарияланды.

Орталық нарық (Marché central)

1955 жылы сәулетшілер Луи Симон мен Андре Морисо және инженер Рене Саргер салған Марше централь де Роян [fr] қалың қабырғалары бар дөңгелек бетон қабықшасы. Ол он үш шеткі тірек нүктесіне сүйенеді және ішкі тіректері жоқ. Құрылыстың диаметрі алты метр, ал орталық биіктігі 11 метр. Ол Нантердегі базар мен Париждің Ла Дефанс ауданындағы Жаңа индустриялар мен технологиялар орталығының (CNIT) үлгісі болды.

Білім

Роян қаласындағы CAREL (Centre Audiovisuel de Royan pour l'Étude des Langues) тілдер университеті тілдерді оқытуға және 80-ге жуық елден келген шетелдік студенттерді тартуға мүмкіндік береді. Оның құрамына 20 дыбыс өткізбейтін аудиовизуалды бөлме, 4 тіл зертханасы, аудитория, кітапхана, телестудия және өзің қызмет ететін кафетерий кіреді. Ол студенттерді тілдік емтиханға дайындайды, оның ішінде француз тіліндегі тереңдетілген дипломға (DALF), француз тіліндегі білім беру дипломға (DELF), француз тілін білу тестіне (TCF) және халықаралық француз тілі тестіне (TFI). Жасөсперімдер мектептеріне (колледждерге) Эмиль Зола колледжі, Генри Дюнан колледжі және Сент-Мари колледжі жатады. Үлкендер мектептеріне (лицейлерге) Атлантика және Кордуан лицейлері кіреді.

Спорт

Қаланың басты стадионы – теміржол станциясына жақын орналасқан Stade d'honneur. Роянның көптеген басқа да спорттық нысандары бар, оның ішінде екі жүзу бассейні, олардың бірі, Фонцильонда, жаз айларында ашық теңіз сулы бассейн; бірнеше спортзал; спорт аренасы; бірнеше теннис корты; баск пелота ойнау қабырғасы; регби алаңы; және гольф алаңы. Бұл коммунада сонымен қатар Понтайлак жағажайының жанында серфинг клубы және картинг трассасы (KFM Circuit of the côte de beauté) бар. Жақын жердегі Лес-Матес коммунасындағы Ла-Пальмирде ат жарысы, атпен жүру мектебі және 18 лункалы гольф алаңы бар. 2017 жылдың 18-24 маусымында Роян қаласында World Flying Disc Federation (WFDF) Beach Ultimate әлем чемпионаты өткізілді.