Эритреяның Тесеней қаласы: тарихы, географиясы және тұрғындары

Кіріспе

Тесней (تسني, ), сондай-ақ Тессенай немесе Тессени деп те жазылады, батыс Эритреядағы базар қаласы. Ол Судандағы Кассаланың оңтүстік-шығысында, Гаш өзенінің бойында орналасқан. Қала Еритрея Тәуелсіздік соғысында көп қиындықтарды бастан өткерді, сол кезде оның көп бөлігі қирады. Соғыстан кейін Тессенай кеден және ауыл шаруашылығы кеңселерімен, сондай-ақ әскери базасы бар үкіметтік әкімшілік орталыққа айналды. Қала әртүрлі этникалық топтардан тұрады, ал шекараға жақын орналасқандықтан, ең көп қолданылатын тіл – араб тілі. Көптеген адамдар Суданнан оралып келеді (Эфиопиямен тәуелсіздік үшін соғыс салдарынан Эритреяны қалдырғандар). Теснейдің солтүстік жағында Суданның жазықтары мен тауларының әдемі көрінісін ұсынатын бірнеше төбелер бар. Сондай-ақ, фермерлер Теснейдің оңтүстігінде арыстандардың күркірегенін хабарлайды. 2006 жылдың жазында жас ер арыстанды көріп, суретке түсірді, бірақ содан бері оны көруге мүмкіндік болмады, алайда фермерлер түнде арыстандардың дауысын еститінін айтады. Маймылдар мен дақтанған гиеналар да Теснейдің фаунасының бір бөлігін құрайды, ал акация және Гифаэна тебайка пальмасы, жергілікті жерде Дом ағаштары деп аталады, оның флорасын құрайды. Тесней атауы Сенидің (Тигр эритрея тілінде «жақсы» деген мағынаны білдіреді) кішітелімі немесе Тессени, яғни «жақсы жерде тұруға болсын» дегенді білдіреді. Жергілікті тұрғындар оны Саббот деп те атайды. 1929 жылы итальян отарлаушылары оны Гасперини ауылы деп атады (Италиядағы Тревизо қаласынан шыққан Эритреяның бұрынғы отарлық губернаторының құрметіне). Тесней бірнеше «Хилла» немесе аудандарға/кварталдарға бөлінген, онда әртүрлі этникалық топтар тұрады. Олардың ішінде Хиллат Такаринде Такроур этносы (жүздеген жылдар бұрын Нигериядан Хауса және басқа да рулар көшіп келген), Хиллат Судан (қаладағы судандық қауымға қатысты), Хиллат Халабит (Бені Амер малшыларының мекені); Хиллат Сомал (сауда орталығында сомалилердің мекені), оны гранит блоктарынан тұратын, биіктігі 100 метрден асатын төбенің айналасына салынған, ол Хиллат Такариннен бөліп тұрады. Гаш өзеніне құятын кішкентай өзен бар: Тадалай ағысы. Төбенің артында Гаш өзенінен су алатын суландыру каналы өтеді, ол «Тур а» (араб тілінде «канал» деген мағынаны білдіреді) деп аталады және суды мақта өсірілетін жерлерге (Али Гхидир агроиндустриясы) жеткізеді, Али Гхидир ауылының жанында/айналасында. Сумен жабдықтау мәселесі 1930 жылдардың басында салынған, Гаш құмынан су соратын ескі сорғылар тобымен қоректенетін резервуардың арқасында шешілді. Бұл – баобаб ағаштарымен қоршалған, ұсақ гранит төбеде салынған үлкен терең бассейн. Осы үлкен бассейннің жанында 1920 жылдары салынған итальяндық азаматтық аурухана орналасқан, ол көптеген жылдар бойы Теснейге жақын аймақтардағы, Хайкота, Галлуг, Али Гхидер, Талатахшер, Сабдерат (Суданмен шекаралас ауылдар), Ситтимо, Ад Элит (өз тілінде сөйлейтін 1000-ге жуық адам тұратын ауыл) ауылдарына қызмет көрсетті.

Teseney (تسني, ), also spelled Tessenei or Tesseney, is a market town in western Eritrea. It lies south east of Kassala in Sudan, on the Gash River. The city was much fought over in the Eritrean War of Independence during which much of it was destroyed. After the war, Tessenei has become a governmental administrative center with customs and agricultural offices and a military base. The town is made up of people of various ethnic backgrounds and most used language is the Arabic language because of the border and most of the people get back home from Sudan (people who left Eritrea due to the War with Ethiopia for Independence). On the outskirts of Teseney to the north are a couple of hills from which there are exceptional views of the lowlands and mountains in Sudan. Also, farmers have been reporting of lions roaring in south of Teseney. In summer 2006, a young male lion was sighted and photographed, but since then, there has been no sighting and farmers do still report lions roars being echoed in the night. Monkeys and spotted hyenas form also part of Tessenei fauna, while acacia and Hyphaene thebaica palm locally known as Dom trees dominate its flora. The name Tessenei with the diminutive of Seney (seni means nice/good in Tigre Eritrean language) or Teseney, which means “let it be nice to dwell”. It is also called Sabbot by its native local inhabitants. In 1929, it was called by the Italian colonizers the Village of Gasperini (named after the former colonial governor of Eritrea, a native of Treviso in Italy). Tessenei, is divided into several "Hillas" or districts / quarters, inhabited by different ethnic groups. There is in fact the Hillat Takarin which accommodates the ethnic group Takrour (originally emigrated Hausa and other clans from Nigeria hundreds of years ago), the Hillat Sudan (refers to the Sudanese community in the town) Hillat Halabit (inhabited by Beni Amer pastoralists); Hillat Somal (inhabited by Somalis, in the trading centre), built around a hill of granite blocks, just over 100 meter high, which separates it from the Hillat Takarin. There is small river that flows into the Gash: The stream Tadalay. Behind the hill runs an irrigation canal that takes water from the Gash, called Tur a, (Arabic word for canal) and carries the waters from the stream to the lands cultivated with cotton (Ali Ghidir AgroIndustry), next/around to the village Ali Ghidir. The water supply is solved, thanks to a reservoir fed by a very old group of pumps (from the early 1930s) that draw water from the sands of the Gash. It is a huge deep basin, built on top on the small hill of granite, surrounded by old baobab trees. At the side of this large basin tank, there was the Italian Civil Hospital, built in the 1920s, which for many years, has served the whole area near Tesseney, as far as the villages of Haikota, Gallug, Ali Ghider, Talatahasher, Sabderat (villages bordering the Sudan), Sittimò, Aad Elit (village populated by about 1,000 individuals who speak a language all their own.

Тарих

Колониялық кезеңде Тессенай және көршілес Әли Ғидер ауылы (Әли Ғидир немесе Алигидир деп те жазылады) Гаш өзенінің мол суларын пайдалана отырып, ауқымды ауыл шаруашылығы дамыту жобасының орталығы болды. Кейіннен Асмарада орналасқан "Cotonificio Barattolo" консорциумы басты акционер атанды. Басты егіс – Мысырда да өсірілетін Сакелларидис сорты мақта болды, ал өнімнің бәрі Италияға экспортталып, кедендік жеңілдіктерге ие болды. Тессенайда мақта өңдеу орны, тұқымды өңдеуге арналған ірі диірмен, электр станциясы және шеберхана, сондай-ақ мақта иіру және тоқу зауыты салынды. Англо-Мысыр билеуі кезінде Тесснейді Мальвая қосылысы арқылы Суданның Кассала қаласымен байланыстыратын тары теміржол желісі салынды. Бұл желі 1960 жылдардың басынан бері дерлік жойылып кеткен. Әли Ғидер ауылы жоба үшін базалық лагерь ретінде таңдалды. Ауыл шаруашылығы техникасы мен құрал-жабдықтарын сақтау үшін үлкен шеберхана мен қойма салынды, оның басқару және далалық инженериясына төрт итальяндық директор жауапты болды, олардың барлығы сол жерде тұрды. Жерді пайдалану және плантацияны бақылау үшін ерекше жүйе жұмыс істеді, оны "блаталар" деп атады (блата – кеңесші дәрежесіндегі эритреялық/эфиопиялық аристократиялық лауазым). Бұл блаталар Эритреяның орталық бөлігіндегі Керен сияқты алыс жерлерден туыс-туғандарымен бірге келтірілді. Блата Ясин, Блата Гем Алмадай, Блата Жәбір, Блата Мелакин және Хадж Гладиос белгілі блаталар еді. Хедареб тайпалары (негізінен Бет-Джук, Бени Амр, Мария және Себдарат) және 1500 бұрынғы жауынгерлер мен олардың отбасылары Әли Ғидерде мақта, күндіз гүл және қара бидай өсірді. 1960 жылдары американдық Бейбітшілік корпусы Тессенайдағы білім беру саласына ерікті мұғалімдерді жіберіп үлес қосты. Қала орталығында американдық евангелистік медициналық клиника да болды. Эритреяның тәуелсіздігіне әкелген соғыс оқиғалары осы отарлық даму жұмыстарының қирауына себеп болды. Тессенейде әлі де аздаған итальяндық ескерткіштер сақталған. Эритреяның Тәуелсіздік соғысы (1961–1991) кезінде Тессеней Судан шекарасына жақын орналасқандықтан бірнеше рет бомбаланды және қатты шайқастарға ұшырады, себебі эритреялық көтерісшілер Суданнан қару-жарақ пен жабдықтар алды. Бірақ 1988 жылы Тессеней көп зардап шегіп, бірінші болып азат етілді. Тесейнидің сыртында, Хайкотадан сәл артында, 1961 жылдың қыркүйегінде эритреялық азаттық күресінде алғашқы оқ атып, көзге түскен Хамид Идрис Аватеге арналған ескерткіш орналасқан.

During the colonial period both Tessenei and the neighbouring village of Ali Ghider ( also written as Ali Gidir or Aligidir) were the center of a vast agricultural development project using the enormous quantity of waters of the Gash river. Later a consortium of which "Cotonificio Barattolo", with its seat in Asmara became the main shareholder. The main crop was cotton, a variety of Sakellaridis, the same as cultivated in Egypt and the entire production was exported to Italy where it enjoys customs facilities. A plant for the treatment of cotton, a large mill for the processing of seeds, a power plant and a workshop complete the work, along with a modern factory for spinning and weaving cotton was built in Tessenei. During the Anglo Egyptian condominium a narrow gauge line of railway was built connecting Tessnei with Kassala in Sudan via Malwaya conjunction. This line has almost vanished since the early 1960s. The Village of Ali Ghider was chosen as a field camp for the project. A big workshop and store for agricultural machinery and farm equipment was built, with four leading Italian directors in charge of its administration and field engineering; all living there. A very strange system for using the land and supervising the plantation was running, by the so called blatas (a blata is Eritrean/Ethiopian aristocratic title equivalent to counselor). These blatas were brought to the area with their family ties and kin from places as far as Keren in central Eritrea. Blata Yassin, Blata Geme Almaday, Blata Jabir, Blata Melakin and Haj Gladios were the prominent blatas. Hedareb (mainly Bet Juk, Beni Amr, Maria and Sebdarat) tribes and 1500 ex fighters and their families farm cotton, sesame and sorghum in Ali Ghider. American Peace Corps in the 1960s had contributed to the education field in Tessenei by sending volunteer teachers. There was also an American evangelical medical clinic in the Centre of the city. The events of the war that led to the independence of Eritrea caused the destruction of these colonial developmental works. Tessenei still contains few Italian relics. During the Eritrean War of Independence (1961–1991), Tessenei was repeatedly bombed, and was subject to severe fighting because of its proximity to the borders of Sudan, from which the Eritrean insurgents receive weapons and supplies, but it was also the first to be liberated in 1988, having suffered extensive damage. Outside Teseney, just beyond Haykota, is a monument to Hamid Idris Awate, who fired the first shots in the Eritrean liberation struggle in September 1961.

Экономика

Бұл қалада көшпелі саудагерлер, саудагерлер және Суданнан оралған адамдар көп. Мешіттің алдындағы басты алаңда тігіншілер, кафелер, барлар және басқа да түрлі дүкендер орналасқан. Сауд Арабиясы риалы мен Судан фунты Эритреялық накфаға айырбасталатын қарбалас айырбастау базары бар, ал базардағы тағамның дәмі Судандық ерекшеліктерге ие. Тесейни – Судандағы босқындар лагерінен келгендерді қабылдайтын және басқа жерлерге жолдайтын қабылдау пункттерінің бірі. Жаңбырлы маусымда (шілдеден қыркүйекке дейін) Тесейни маңындағы көптеген аймақтарға жол ашу қиын, бірақ Барентуден Тесейниге дейін салынып біткен асфальт жол осы шекаралық ауылға қолайлы сапарды қамтамасыз етеді. Күн сайын Кассалаға (Судан), Барентуге және Эритрея астанасы Асмараға автобустар жүріп тұрады.