Кіріспе

Жоғарғы Египетте ерте дәуірдегі мәдениет

Бадари мәдениеті Жоғарғы Египетте ерте дәуірдегі шаруашылықтың ең алғашқы тікелей дәлелдерін ұсынады. Ол б.з.д. 4400 және 4000 жылдары гүлденген, және б.з.д. 5000 жылға дейін пайда болған болуы мүмкін. Оны алғаш рет 1922-1931 жылдары Гай Брэнтон мен Гертруд Кэтон Томпсон қазып шығарған.

Ата-бабалар шығу тегі және биологиялық антропология

Бадар мәдениетінің бірнеше бастауы болған сияқты, олардың ішінде Батыс Шөлдік ең ықпалдысы болған. Бадари мәдениеті тек Бадари аймағымен ғана шектелмеген болуы мүмкін, себебі осыған байланысты табылған заттар оңтүстікке қарай Махгар Дендера, Армант, Елкаб және Некенде (гректер Иераконполис деп атаған), сондай-ақ шығысқа қарай Уади Хаммаматта табылды. Ежелгі және қазіргі зерттеулер бадарилерді жергілікті, Солтүстік-Шығыс Африка халқы ретінде сипаттайды. Франк Юрко бадарилерді «Солтүстік Африкалық және Сахара астындағы физикалық белгілердің қоспасы» деп қарастырды және «алғашқы бадари мәдениетінің тұрғындарының қаңқа қалдықтарында тропикалық Африкалық элементтерді көрсеткен» ескі талдауды атады. Соңғы археологиялық дәлелдер Тасиан және Бадариан Нил алқабының орындары Бадариан, Сахара, Нубия және Нилоттық халықтарының қозғалысын көрсететін Солтүстік-Шығыс Африка мәдениеттерінің шеткі желісі болғандығын көрсетеді. 1971 жылы Юджин Струхал бадари бас сүйектерінің таралуы европоидтан негроидқа дейін созылатынын анықтады. Барлығы 117 бас сүйектің 94-інің басым көпшілігі европоидтық-негроидтық белгілерді көрсетті. Екі компоненттің үлесі де шамалы болды, бірақ европоидтық жағына сәл басымдық болды. Ол бадарилердің негроидтық компоненті антропологиялық тұрғыдан жақсы негізделгенін атап өтті. «Таза» негрлердің үлесі аз (6,8%), ол европоидтық түрлердің (12,9%) жартысы болса да, аралас түрлердің көпшілігі (80,3%) популяцияда негроидтық гендердің ұзақ уақытқа созылуын білдіреді. Сонымен қатар, бадарилердің кейбірінің бас сүйегінде шаш сақталған, алғашқы серияда олар 6 жағдайда иіліңкі, 33 жағдайда толқынды және 10 жағдайда түзу болған. Олар 16 үлгіде қара, 11 үлгіде қоңыр қара, 12 үлгіде қоңыр, 1 үлгіде ақ қоңыр және 11 үлгіде сұр түсті болған. 2005 жылы С. О. Я. Кейта еуропалық (Норвегия және Венгрия) және тропикалық Африканың (Оңтүстік Африка, Мали және Кения) түрлі бас сүйектерімен салыстырғанда жоғарғы Мысырдың династияға дейінгі Бадари бас сүйектерін зерттеді. Ол династияға дейінгі Бадариандық тізбектің тропикалық Африка тізбегімен әлдеқайда жақын топталғандығын анықтады. Алайда, бастапқы зерттеуге Батыс Азия немесе Солтүстік Африканың басқа үлгілері енгізілмеген, өйткені салыстырмалы сериялар «Brace et al. (1993) жоғарғы Египет/Нубия эпипалеолит кезеңінің ұқсастығына қатысты пікірлеріне» негізделген. Кейта «Судан, Солтүстік Мысырдың (Гизе), Сомали, Азия және Тынық мұхиты аралдарының материалдарын пайдалана отырып, қосымша талдаулар Бадари сериясының Африканың солтүстік-шығыс квадрантындағы серияға, содан кейін басқа африкалықтарға өте ұқсас екенін көрсетеді» деп атап өтті. Сонымен қатар, Кейта 1993 жылғы Брейс зерттеуінің әдістемесін сынға алды, өйткені ол «Магриб, Судан және Африка мүйізін» Сахарадан төменгі топтың үлгілерінен алып тастады, ол «бұрмаланған» деп саналды. Кейта Бойстың зерттеулеріне қатысты «бадариандықтан кейінгі оңтүстік прединастикалық және солтүстік династиялық сериялар (Е немесе Гизе деп аталады) бірігіп, екінші кезекте еуропалықтармен» деген пікірін білдірді. Египет топтарымен негізгі кластерде ежелгі Судан мен Сомалиден келген халықтардың қалдықтары болды. Джоэл Айриш пен Лайл Кенигсберг (2007) 1955 жылғы зерттеудің қорытындыларын соңғы археологиялық және стоматологиялық морфологиялық деректер негізінде қайта қарады. Олар бас сүйегінің үлгілерін қайта тексеру «Бадариандықтардың Солтүстік Африкаға қатысты екенін, Сахарадан төменгі үлгілер емес екенін көрсетеді» деп мәлімдеді. 2007 жылы Струхал және басқалар ежелгі А тобындағы нубилердің физикалық ерекшеліктерін «кавказдықтар» деп сипаттады, олар «1975 және 1985 жылдардағы антропологиялық зерттеулерге сүйене отырып, бадари және накадтық мәдениеттердің қазіргі заманғы династия алды жоғарғы мысырлықтарынан ажыратылмайды». 2011 жылы Мишель Рэкстер ежелгі мысырлықтардың аяқ-қолдарының мөлшерлері мен дене өлшемдерінің өзгеруін әлемдік және өңірлік салыстырмалы диссертациялық зерттеуде зерттеді. Зерттеуге Бадар дәуіріндегі сүйек қалдықтарын қамтитын 92 еркек және 528 әйел үлгісі енгізілді. Мысырлықтардың дене өлшемі нубиялық үлгілермен, сондай-ақ қазіргі египет үлгілерімен және басқа жоғары және төменгі ендіктегі халықтармен салыстырылды. Жалпы, зерттеу «Ежелгі мысырлықтардың дене енімен салыстырғанда тропикалық бейімделген аяқтары бар екенін анықтады, олар жоғары және төменгі ендіктегі халықтарға қарсы сызылған кезде аралық болып келеді. Бұл нәтижелер аяқ-қол ұзындығының дене енімен салыстырғанда үлкен пластикалық қабілетіне байланысты болуы мүмкін. Нәтижелер Солтүстік-Шығыс Африкада ерте Жерорта теңізі және/немесе Таяу Шығыс әсері болғандығын да көрсетеді». Рэкстер сонымен қатар ерте және кеш прединастикалық топтардан үлгілердің көбірек жиналуы «ауыл шаруашылығына өту кезеңіндегі биологиялық өзгерістерді жақыннан зерттеуге» мүмкіндік беретінін мойындады. Бадариандық қазбалардың тіс белгілерін зерттеу диссертациялық зерттеуде олардың Солтүстік-Шығыс Африка және Магрибтің басқа да афроазиялық тілді халықтарымен тығыз байланысты екені анықталды. Ежелгі халықтардың арасында бадарилер Жоғарғы Египеттегі Нақада, Иераконполис, Абидос және Харға (Нақада, Иераконполис, Абидос және Харға); Төменгі Египеттегі Хавара), содан кейін Төменгі Нубиядағы С тобы және Фараон дәуірінің қаңқалары, содан кейін Төменгі Нубиядағы А тобының мәдениетін ұстаушылары, Жоғарғы Нубиядағы Керма және Куш халықтары, Төменгі Нубиядағы Мероитикалық, Х тобы және христиан дәуірінің тұрғындары және Дахла оазисіндегі Келлис халықтарымен ең жақын болды. Қазіргі халықтардың арасында Бадари маркерлері морфологиялық жағынан Алжирдегі Шауия және Кабиль берберлерімен, сондай-ақ Марокко, Ливия және Тунис қалаларындағы бедуин топтарымен ең жақын болды, содан кейін Африка мүйізіндегі басқа афроазиялық тілді халықтармен ең жақын болды. С. О. Я. Кейта, биологиялық антрополог, 1990 жылы династияға дейінгі Бадари және Нақада бас сүйектерінің краниометриялық талдауын жүргізді, нәтижесінде екі тізбек те «тропикалық африкалықтармен» топталды. Соня Закржевски (2003) Жоғарғы Египетте Бадариден Орта Мемлекетке дейінгі үлгілердің «тропикалық дене жоспарларына» ие екенін анықтады, бірақ олардың пропорциялары «супер негроидтық» болды, яғни аяқ-қол индекстері көптеген «африкалық» халықтардағыдан салыстырмалы түрде ұзын болды. Ол уақыт өте келе африкалық дене жоспарының дамуы Нубиялық әскерлердің Орта Мемлекет үлгісіне енуіне байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Алайда, ол Бадари және ерте династиялық үлгілер арасындағы тібік ұзындығының айырмашылықтарына қарамастан, «барлық үлгілер басқа халықтармен салыстырғанда салыстырмалы түрде жинақталған» екенін атап өтті. Закржевски «нәтижелер салыстырмалы түрде аз үлгілердің мөлшері және әр кезеңдегі әлеуметтік және экономикалық топтардың барлығын қамтитын қаңқа материалдарының жетіспеуіне байланысты әлі де болжамды болып қалуы керек» деген қорытынды жасады. 2008 жылы Кейта Оңтүстік Египеттегі ерте прединастикалық топтар, Бадари қаңқа үлгілерін қамтитын, Жоғарғы және Төменгі Египеттен алынған Нил алқабының материалдарына ұқсас екенін анықтады. Жалпы, династиялық египеттіктер (Жоғарғы және Төменгі Египеттің екеуін де қамтиды) еуропалықтарға қарағанда Солтүстік-Шығыс Африкалық халықтарымен әлдеқайда жақын байланысқа ие болды. Оның түрлі египеттік тізбелермен, гректермен, сомали/мүйізбен және итальяндықтармен салыстыруында. Ол ерте голоцен Нил алқабының халықтары мен кейінгі ежелгі египеттіктер арасындағы қарым-қатынас туралы нақты қорытынды жасау үшін көбірек материал қажет екенін де қорытындылады. Каня Годде 2009 жылғы зерттеуде Бадари дәуірінен алынған қаңқа қалдықтарын қамтитын он екі нубиялық және египеттік топтарда бас сүйек белгілерін салыстыру арқылы халықтардың қарым-қатынасын бағалады. Нәтижелер бұл топтардың арасындағы биологиялық қашықтықтың аз екенін көрсетті, бұл олардың арасында гендер ағыны болғандығын немесе ұқсас ортаға бейімделгенін көрсетеді. Годде Бадариандықтардың, Нақадандықтардың және Керма нубиялық үлгілерінің уақыт шкаласына қарамастан тығыз топталғандығын атап өтті.

Бадарлық қалдықтардың генетикалық деректері

Кейта мен Бойс (1996) Оңтүстік Египеттегі тарихқа дейінгі қаңқаларда ДНК зерттеулері жүргізілмегенін атап өтті. Бірақ, түрлі ДНК зерттеулері христиан дәуірі мен қазіргі нубияндықтарды, сондай-ақ Африка мүйізіндегі қазіргі афроазиялық тілдерінде сөйлейтін халықтарды Батыс Еуразия және Африка халқының араласуынан пайда болған деп көрсеткен. Бірнеше ғалымдар египеттік мумияланған қалдықтарға ДНК зерттеулерін қолданудағы бірқатар әдістемелік шектеулерді атап өтті. Тарихшы Уильям Стиблинг пен археолог Сьюзан Н. Хелфттің сөзіне сәйкес, египеттік мумиялардың ДНК талдауындағы қайшылықтар көне египеттіктердің генетикалық құрамы және олардың географиялық тегі туралы бір пікірге келуге кедерілді.