Кіріспе

Мәскеудегі монастырь, Новодевичий монастыры, Богородице Смоленский монастыры (Новоде́вичий монасты́рь, Богоро́дице Смоле́нский монасты́рь) деп те аталады, бұл, әлдебір Мәскеудің ең танымал кескіндемесі. Оның атауы, кейде «Жаңа бойжеткендер монастыры» деп аударылады, Мәскеу Кремлі ішіндегі «Ескі бойжеткендер монастырынан» айырмашылығын көрсету үшін берілген. Мәскеудегі басқа монастырлардан өзгеше, ол 17 ғасырдан бері дерлік өзгеріссіз сақталған. 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Құрылымы мен ескерткіштері

Монастырь Мәскеу қаласының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Монастырь аумағы қабырғалармен қоршалған және буферлік аймақ құрайтын саябақпен шектелген. Саябақтың солтүстік және шығыс жағы қала құрылысымен шектеледі. Батыс жағында Мәскеу өзені, ал оңтүстік жағында қалалық тас жолы бар. Ғимараттарды 12 мұнарасы бар биік тас қабырға қоршап тұр. Кіреберістер солтүстік (қала жағынан) және оңтүстік жақтан. Монастырь аумағы батыстан шығысқа қарай созылған дұрыс емес төртбұрыш тәрізді. 1524 жылы 1514 жылы Смоленскіні жаулап алуының құрметіне салынды. Бұл құрылыс Мәскеу Кремлінің оңтүстік-батысына қарай үш верст қашықтықта, Мәскеу өзенінің қисығында қамал ретінде бастау алды. Ол Мәскеудің оңтүстік қорғаныс белдеуінің маңызды бөлігіне айналды, бұл белдеуге басқа да бірнеше монастырлар кірген. Құрылған кезде Новодевичье монастырына 3000 рубль және Ахабиньево мен Тропарево ауылдары берілді. Василийдің ұлы, патша Иван Қатыгез (1533-1584 жылдары билік еткен) кейін монастырға тағы бірнеше ауылдарды сыйлады. Новодевичий монастырында Ресей патшалық отбасылары мен бояр тегінен мәжбүр түрде кешірім сұрап, тыйым салынған көптеген әйелдер тұрды, мысалы, Иван Қатыгездің келіні Елена Шереметьева (1581-1587 жылдары тұрды), Федор I-нің әйелі Ирина Годунова (1598-1603 жылдары тұрды; ол өзінің ағасы Борис Годунов билеуші болғанға дейін сонда болды), София Алексеевна (Ұлы Петрдің жартылай қарындасы; 1689-1704 жылдары тұрды), Евдоксия Лопухина (Ұлы Петрдің бірінші әйелі, 1727-1731 жылдары тұрды) және тағы басқалар. 1610-1611 жылдары Александр Госьевский басқаратын поляк жасағы Новодевичье монастырын басып алды. Ресей әскерлері монастырды қайта басып алғаннан кейін, патша Михаил Федорович оны тұрақты күзетшілермен қамтамасыз етті (1616 жылы 100 стрелец, 1618 жылы 350 әскер). XVII ғасырдың соңына қарай Новодевичий монастыры Ресейдің 27 уезінде 36 ауылға (164 215 десятина жерге) ие болды. 1744 жылы оның 14 489 шаруасы болды.

Императорлық кезең

XVII ғасырдың ортасында Украина және Беларусь жерлеріндегі басқа монастырлардан Новодевичье монастырына кешіп келген монахинялардың алғашқысы Елена Дёвочкина есімді болды. 1721 жылы Ескі Нақшылендер қозғалысынан бас тартқан қарт монахтарға пана берілді. 1724 жылы монастырь Ресей Империясының әскерлері мен офицерлері үшін әскери госпиталь және тастап кетілген қыз балаларға арналған жетімдер үйінде болды. 1763 жылға қарай монастырьда 84 монах, 35 монахиня, 78 науқас және қызметші адамдар тұрды. Мемлекет жыл сайын Новодевичье монастырына 1500 рубль, 1300 шұбат, ал 250-ден астам тастап кетілген балаларға 680 рубль және 480 шұбат бөліп берді. 1812 жылы Наполеон армиясы монастырды жарылтуға тырысты, бірақ монахинялар оны қираудан сақтап қалды. Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында Пьер монастырь қабырғаларының астында атқарылуға тиіс болды. Оның тағы бір романы "Анна Каренинада" Константин Левин (басты кейіпкер) болашақ әйелі Киттимен монастырь қабырғаларының жанында мұз тебу кезінде танысады. Расында, "Қыздар алаңы" (монастырь алдындағы шалғын) XIX ғасырдағы Мәскеудегі ең танымал мұз тебу алаңы болды. Толстой өзі де Хамовники ауданында тұрған кезінде осы жерде мұз тебуді ұнататын. 1871 жылы Филатьев ағайындары "асыл тегі жоқ" жетім балаларға арналған мектеп-интернат құруға қаржы жұмсады. Сондай-ақ, монастырьда монахтар мен монахинялар үшін екі қайырымдылық үйі болды. 1900 жылдардың басында соборды архитектор және ескерткіштерді сақтаушы Иван Машков зерттеп, қалпына келтірді. 1917 жылға қарай Новодевичье монастырында 51 монах және 53 монахиня тұрды.

Кеңес дәуірі мен одан кейінгі кезең

1922 жылы большевиктер Новодевичье монастырын (собор 1929 жылы соңғы рет жабылды) жауып, оны Әйелдердің азаттығы мұражайына айналдырды. 1926 жылға қарай монастырь тарих және өнер мұражайына айналдырылды. 1934 жылы ол Мемлекеттік тарихи мұражайға қарасты болды. Оның көп бөлігі пәтерлерге айналдырылып, монастырьдың бұзылуынан сақталды. 1943 жылы Сталин Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей православие шіркеуімен жақындасуды бастағанда, монастырьда Мәскеу теологиялық курстарын ашуға рұқсат берді. Келесі жылы бұл бағдарлама өзгеріске ұшырап, Мәскеу теологиялық институтына айналды. 1945 жылы Кеңес үкіметі Успенский соборын діншілерге қайтарды. Крутицы және Коломна митрополитінің резиденциясы 1980 жылдан бері Новодевичье монастырында орналасқан. 1994 жылы қабылдағандары монастырьға оралып, қазір Крутицы және Коломна митрополитінің басшылығында. Кейбір шіркеулер мен монастырь ғимараттары әлі де Мемлекеттік тарихи мұражайға қарасты. 1995 жылы монастырьда әулиелер күнінде діни қызметтер қайта жаңғыртылды.

ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны

2004 жылы Новодевичий монастыры ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО сарапшыларының бағалауынша, монастырь «Мәскеу бароккосы» деп аталатын стильдің ең көрнекті мысалы болып табылады. Өте әдемі архитектурасымен және сәндік элементтерімен қатар, бұл орын қала құрылысы тұрғысынан да маңызды. Сарапшылар монастырьдің өте жақсы сақталған монастырлық кешеннің керемет үлгісі екенін, сондай-ақ ол Мәскеу Кремлінің – бұрыннан бар ЮНЕСКО мұрасының саяси және мәдени мағынасын толықтыратынын атап өтті. Сонымен қатар, монастырь орыс православиесімен және 16-17 ғасырлардағы орыс тарихымен тығыз байланысты.

Қонақ мұнарасы өртенді

2015 жылдың 15 наурызында 72 метрлік ең биік қоңырау мұнарасы өртеніп кетті. Монастырь күрделі жөндеу жұмыстарынан өтіп, мұнаралармен қапталған еді. Өрт сөндірушілерге өртті сөндіруге шамамен үш сағат уақыт кетті. Өрт 300 шаршы метрдей аумақты қамтыды, бірақ ол тек мұнаралармен ғана шектелді және тарихи ғимаратқа ешқандай зақым келтірмеді. Өрттің себебі, қасбетті кептіру үшін қолданылған жылу тапаншаларынан болған қысқа тұйықталу деп болжануда. Мәскеу мәдени мұра департаментінің баспасөз қызметі, өрттің кінәсін реставрация жұмыстарын жүргізген компанияға жатқызды. Алайда, Ресейдің Мәдениет министрінің орынбасары Григорий Пирумов, монастырь аумағында жылу тапаншалары қолданылмағанын және қоңырау мұнарасы электр желісінен ажыратылғанын мәлімдеді.

Некрополь мен зират

Новодевичье монастырының некрополі 16 ғасырда іргеленді. Мәскеудегі басқа да монастырлар сияқты (әсіресе Данилов және Донской), бұл монастырь да орыс ақсүйектері үшін жерлеу орны ретінде бағаланды. Сергей Соловьев және Алексей Брусилов – монастырь қабырғаларында жерленген көптеген белгілі мәскеуліктердің тек екеуі ғана. Наполеонның батыры Денис Давыдов та осы жерге қойылған. 1898–1904 жылдары оңтүстік қабырғасының сыртында Новодевичье зираты ашылды. Антон Чехов жаңа зиратта жерленген алғашқы танымал тұлғалардың бірі болды, ал Николай Гоголь кейіннен сонда қайта жерленді. Кеңес кезеңінде бұл зират КСРО-дағы ең мәшһүр зиратқа айналды, онда Петр Кропоткин, Никита Хрущев, Сергей Прокофьев, Дмитрий Шостакович, Константин Станиславский, Борис Ельцин және Мстислав Ростропович жерленді.