Кіріспе
Қазіргі шіркеу осы орында тұрған екінші шіркеу. Алғашқы шіркеу, 19 ғасырда салынған, құрылысы 40 жылдан астам уақытқа созылды және 1882 жылы Чайковскийдің 1812 жылғы увертюрасының әлемдік тұңғыш көрсетілімі осы жерде өтті. 1931 жылы Кеңес Одағының Саяси бюросының бұйрығымен бұл шіркеу қиратылды. Бұл қирату арқылы елдің заң шығару органы – СССР Жоғарғы Кеңесі орналасатын алып сарай салу жоспарланған. Құрылыс 1937 жылы басталды, бірақ 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда тоқтатылды. Келесі жылы оның болат конструкциясы бөлшектелді, ал сарай ешқашан салынбады. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, қазіргі кафедралық собор 1995 және 2000 жылдар аралығында осы орында салынды.
Құрылыс
Наполеон Бонапарт Мәскеуден шегінген кезде, Александр I патша 1812 жылғы 25 желтоқсанда Мәсіх Құтқарушының құрметіне собор салу ниетімен манифестке қол қойды. Бұл собор «Ресейді құтқарып қалғандығы үшін Құдайдың қамқорлығына алғыс білдіру үшін және Ресей халқының қаһармандық құрбандарын еске алу үшін» салынды. Жобаланған собордың құрылысы басталуына біраз уақыт кетті. Александр Лаврентьевич Витберг жасаған алғашқы архитектуралық жоба 1817 жылы патша бекітті. Бұл масондық символикаға толы, әсем неоклассикалық стильдегі дизайн болды. Құрылыс жұмыстары Мәскеудегі ең биік нүкте – Спароу Хиллде (Sparrow Hills) басталды, бірақ ол жердің тұрақсыз екені анықталды. Осы уақытта Александр I-ге оның інісі Николай I мұрагерлік етті. Тераң православиелік және патриоттық сезімдерге берілген жаңа патша, өзінің алдыңғысы таңдаған дизайнның неоклассицизмін және масондығын ұнатпады. Ол өзінің сүйікті сәулетшісі Константин Тонға византиялық Константинопольдің (қазіргі Стамбул, Түркия) Ая София соборын үлгі етіп, жаңа дизайн жасауды тапсырды. 1832 жылы Тонның жасаған орыс жаңғыру стиліндегі дизайны мақұлданды. 1837 жылы патша Мәскеу Кремліне жақын жерде жаңа орын таңдады. Бұл жердегі монастырь мен шіркеуді көшіру қажет болды, сондықтан жаңа шіркеудің іргетасы 1839 жылға дейін салынбады. Соборды салуға көп жыл кетті, мұнаралар 1860 жылға дейін алынып тасталған жоқ. Оның суреттерін Евграф Сорокин қадағалап, кейіннен ең талантты орыс суретшілері (Иван Крамской, Василий Суриков, В. П. Верещагин) тағы да жиырма жыл бойы интерьерді безендіруді жалғастырды. Собордың алып күмбезі алтын жалатылған жаңа технологиямен жабылды, бұл бұрынғы сынапты жалатудың қауіпсіз емес әдісін алмастырды. Чайковскийдің 1812 жылғы увертюрасы ғимараттың аяқталуына арналғанмен, оның әлемдік премьерасы 1882 жылғы тамыз айында аяқталмаған шіркеудің сыртында орналасқан шатырда өтті. Собор 1883 жылғы 26 мамырда, Александр III патшаның тағына отыруынан бір күн бұрын қасиеттіленді. Шіркеудің ішкі кеңістігі (наос) екі қабатты галереямен айналдырылған, оның қабырғалары сирек кездесетін мәрмәр, гранит және басқа да тастармен әсемделген. Галереяның бірінші қабаты 1812 жылғы Отан соғысындағы Ресейдің жеңісіне арналған ескерткіш болды. Қабырғаларда 1812 жылғы Отан соғысының бас қолбасшылары, полктері мен шайқастарының тізімі жазылған Carrara bianca мәрмәр тақташалары орналастырылған (марапаттар мен қаза тапқандардың тізімі қоса берілген). Галереяның екінші қабатында шіркеу хорлары орналасқан.
Құру
1917 жылғы революциядан кейін КСРО-ның мемлекеттік атеизмі 1921-1928 жылдардағы діни науқанға алып келді, оның барысында көптеген "жергілікті, епархиялық немесе ұлттық деңгейдегі шіркеу мекемелері жүйелі түрде жойылды". 1924 жылы Владимир Лениннің қайтысынан кейін Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин собордың маңызды орнын социализмге арналған ескерткіш – Кеңестер сарайының құрылысына бөліп алды. Ол модернистік, тіреуі бар қабаттардан тұруы және күмбездің үстінде қолдары көкке көтерілген Лениннің алып мүсінін ұстауы тиіс болды. 1930 жылдары Ресейдегі экономикалық даму жоспарлары сол кездегі қаражаттан көп көлемде қаржы талап етті. Қосымша кіріс көздерін іздеуде, үкіметтік органдар әлі жойылмаған немесе мемлекеттік қажеттерге бейімделмеген діни және тарихи ескерткіштердегі ақшалай құндылықты байқады. 1930 жылдың 24 ақпанында ОГПУ-ның экономикалық бөлімі Орталық Атқару Комитетінің төрағасына Мәсіх Құтқарушы соборының алтын күмбездерін алып тастау туралы өтінішпен хат жолдады. Хатта шіркеу күмбезінің 20 тоннадан астам "көмекей сапалы" алтыннан жасалғаны және собор "Совет Одағы үшін қажетсіз зәулімдік" екені, ал алтынды қайтарып алу елдің индустрияландыруына үлкен үлес қосатыны айтылды. Қаржы халық комиссариаты бұл ұсынысқа қарсылық білдірмеді. 1931 жылдың 13 шілдесінде Михаил Калининнің төрағалығымен Кеңес Одағының Орталық Атқару Комитетінің отырысы өтті. Отырыста сарайды Құтқарушы Мәсіх соборының орнында салу туралы шешім қабылданды: "Советтер сарайын салу үшін таудағы Мәсіх соборының аумағын таңдау. Мәскеуде шіркеудің өзі бұзылып, аумағы кеңейтілуі керек". Бұл шешім 1931 жылдың 5 маусымында өткен Бүкілодақтық Коммунистік партиясының (б) саяси бюросының отырысында дайындалды. 11 күннен кейін Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Президиумы жанындағы Діни істер жөніндегі комитеттің қаулысы қабылданды: Құтқарушы Мәсіх соборы орналасқан жерді Кеңестер сарайын салу үшін бөлуге байланысты, аталған ғибадатхананы жою және бұзу керек. Мәскеу облыстық атқару комитетінің Президиумына шіркеуді он күн ішінде жоюды (жабуды) тапсыру. ОГПУ-ның экономикалық бөлімінің алтынды алу туралы өтініші және Кеңестер сарайын салуға құрылыс материалдарын беру туралы өтініші Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің хатшылығына жіберілсін. Бірнеше ай бойы ғибадатхана ғимаратын бұзу жұмыстары жүргізілді, оның қалдықтарын жаруға шешім қабылданды. 1931 жылдың 5 желтоқсанында Мәсіх Құтқарушы соборы жарылып, қиратылды. Қирағандарды тазалауға бір жылдан астам уақыт кетті. Советтер сарайын салу қаржының жетіспеуі, жақын маңдағы Мәскеу өзенінің су тасқыны және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты тоқтатылды. Собор қабырғалары мен орындықтарының мәрмәрлері жақын маңдағы Мәскеу метро станцияларында қолданылды. Алғашқы мәрмәрдан жасалған бейнелер сақталып, қазір Донской монастырында қойылған. Көптеген жылдар бойы бұл бейнелер ең ірі православие шіркеулерінің біріне еске алу ретінде қызмет етті. Су басудан пайда болған іргетастық шұңқыр сол жерде қалды, бірақ 1958 жылы Никита Хрущевтің басшылығымен ол әлемдегі ең үлкен ашық бассейнге айналдырылды, ол "Мәскеу бассейні" деп аталды. Бассейннің үлкен су бетінен пайда болған булану көрші ғимараттардың тозуына себеп болды. Атап айтқанда, Пушкин мұражайының қызметкерлері ашық бассейннің орналасуы экспонаттардың қауіпсіздігіне кері әсер ететініне шағымданып айтты.
In view of the allotment of the site on which the Cathedral of Christ the Saviour is located, for the construction of the Palace of Soviets, the said temple should be liquidated and demolished. Instruct the Presidium of the Moscow Oblast Executive Committee to liquidate (close) the church within ten days The petition of the OGPU economic department for gold washing and the petition for the construction of the Palace of Soviets for the transfer of building material to be submitted to the secretariat of the All Russian Central Executive Committee. For several months, urgent work was carried out to dismantle the temple building, the remains of which it was eventually decided would be blown up. On 5 December 1931, the Cathedral of Christ the Saviour was dynamited and reduced to rubble. It took more than a year to clear the debris from the site. The construction of the Palace of Soviets was ultimately halted due to a lack of funds, problems with flooding from the nearby Moskva River, and the outbreak of World War II. Some of the marble from the walls and benches of the cathedral was used in nearby Moscow Metro stations. The original marble high reliefs were preserved and are now on display at the Donskoy Monastery. For many decades, these reliefs were the only reminders of one of the largest Orthodox churches ever built. The flooded foundation hole remained on the site, but in 1958 under Nikita Khrushchev, it was transformed into the world's largest open air swimming pool, named Moskva Pool. The huge area of evaporation generated by the huge water surface of the pool was the cause of corrosion of neighboring buildings. In particular, employees of the Pushkin Museum complained that the location of the outdoor pool negatively affected the safety of the exhibits.
Қайта қалпына келтірілген собор
Мәдени мұраның қиратылған жерінде бассейн салу Мәскеу жұртшылығының теріс пікірлерін тудырды. Бұл орынға орналасқан собор, салынбаған Советтер сарайы және «Москва» бассейнінің тарихы «Алғаш храм болды, сосын қоқыс, енді ұят» (Сперва был храм, потом — хлам, а теперь — срам) деген ирониялық тіркеспен жиынтықталды. 1990 жылдың ақпан айында Ресей православие шіркеуі Кеңес үкіметінен Құтқарушы Мәсіх соборын қалпына келтіруге рұқсат алды. Жыл соңына дейін уақытша іргетас салынды. Архитектор Алексей Денисовқа собордың көшірмесін жобалау тапсырылды, бірақ кейін қала әкімдігімен келіспеушіліктерге байланысты жұмыстан босатылды. Құрылыс қарқынды жүрген кезде оның орнын Зураб Церетели басты. 1992 жылы құрылыс қоры құрылып, 1994 жылдың күзінен бастап азаматтардан қаржы түсе бастады, шамамен бір миллион москвич жобаға қаржы жұмсады. Осы жылы «Москва» бассейні бұзылып, соборды қайта жаңарту жұмыстары басталды. 1997 жылы төменгі шіркеу Құтқарушының трансфигурациясына (бейнесі өзгеруіне) арналды, ал толыққандай Құтқарушы Мәсіх соборы 2000 жылдың 19 тамызында, трансфигурация күні қасиеттіленді. Жаңа шіркеудің астында шіркеу жиналыстарын өткізуге арналған үлкен зал бар. Собор алаңында собор стилінде салынған бірнеше шағын шіркеулер (часовнялар) орналасқан. Берсеневкалық бөгеттен өтетін жаяу көпір 2003 жылдың 21 маусымы мен 2004 жылдың 3 қыркүйегі аралығында салынды (фото). Собордың оң жағындағы төбеде Александр II ескерткіші орналасқан.
Елеулі оқиғалар
2000 жылы соборда Романовтарды қасиетті деп жариялау рәсімі өтті. Бұл рәсімде 1918 жылы большевиктер өлтірген соңғы патша Николай II және оның отбасы қасиеттілер қатарына енгізілді. 2007 жылдың 17 мамырында Ресей Православ шіркеуі мен Ресейден тыс Ресей Православ шіркеуі арасындағы каноникалық бірлік туралы актіге қол қойылды. ROCOR 1920 жылдан бері бөлек болған еді. Мәскеу Патриархатымен толық бірлікке оралуы Мәскеу және бүкіл Ресей Патриархы Алексий II және ROCOR-дың Бірінші иерархы митрополит Лавр тарихта алғаш рет бірге өткізген Тәңірлік литургиямен аталып өтті. 2007 жылдың 23 сәуірінде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болған Ресейдің бірінші президенті Борис Ельцин Новодевичье бейіште жерленгенге дейін соборда сақталды. 2009 жылы соборға Америка Православ шіркеуінің бұрынғы приматы митрополит Иона (Паффхаузен) келді, ол Патриарх Кирилл I-мен бірге литургия өткізді. Митрополит Иона кейіннен осы оқиғаны былай баяндады: шамамен 2500 адам жиналған үлкен шіркеутің жартысы ғана толды. Сол күні жаңа епископтың тұсаукесер рәсіміне 16 епископ қатысты. 2012 жылдың 21 ақпанында орыс феминистік панк-рок тобы Pussy Riot Владимир Путинге қарсы наразылық ретінде соборда жасырын акция өткізіп, «Ана құдай, Путинді қу!» деп ән шырқады. Аталған акцияға топтың бес мүшесі қатысты. Үш мүшесі анықталды, ал қалған екеуі Ресейден қашып кетті. Екатерина Самуцевич, Мария Алохина және Надежда Толоконникова есімді үш мүше хулигандық әрекеттері үшін түрмеге жабылды.