Кіріспе

Ресейдегі шіркеу Смоленск қаласының Собор төбесінен үстемдік танытып тұрған Успенский соборы 800 жылдан бері Смоленск епископтығының бас шіркеуі болып табылады.

Мономах соборы

Бұл жердегі алғашқы кірпіш шіркеуді 1101 жылы Владимир Мономах бастады. Владимирдегі Мономах соборына ұқсас, алты бағаналы алып ғимаратты салуға бірнеше онжылдық кетті. Ол, Владимирдің немересі Смоленск князі Ростислав билік еткен кезде, 1150 жылы қасиетті деп жарияланды. Келесі 500 жыл ішінде шіркеу көптеген соғыстар мен өрттерден аман қалды. Ең ауыр зардапты Смоленсктің ұлы қоршауы (1609–1611) кезінде көрді. Ресми аңыз бойынша, қаланы қорғауға қалған соңғы жауынгерлер соборға тығылып, 1611 жылдың 3 маусымында шіркеудің жертөлесіндегі оқ-дәрі қоймасына от қойды. Содан кейін болған жарылыс шатырды құлатып, ішіндегілердің барлығын қаза тапты. Олар поляктарға тірі түсуге қарсы, өлімді таңдады. Бірақ, шындығында не болғаны белгісіз, әзірге тек жертөледегі оқ-дәрі қоймасы жарылғаны мәлім. Орта ғасырдағы Ресейде қала жаулап алынғанда, бейбіт азаматтар шіркеулерде пана іздеуі жиі кездесетін, сондықтан жарылыста жауынгерлер емес, азаматтар қаза тапқан болуы мүмкін. Жарылыстың себебі, әдетте, ашық мәселе болып қалады: бұл Масада стиліндегі өзіне-өзі қол салу болған жоқ па, әлде жай ғана апат па екені белгісіз. Дегенмен, ескі собор жарылыстан зардап шекпеді. 1627 жылдың 9 қыркүйегінде епископ Лев Ржевский Лев Сапиехадан "500 жылдық шіркеуді" Рим-католик шіркеуіне айналдырудан бас тартуды өтінді, себебі бұл 1611 жылы Смоленсктің поляктарға берілуі туралы келісімшартты бұзу болар еді. 1636 жылғы гравюрада собор уақытша ағаш шатырмен жабылған күйінде бейнеленген. Смоленск патшалардың қолына қайта өткеннен және 1667 жылғы бейбіт келісімде Ресейге тиесілі деп танылғаннан кейін, ресейлік воевода князь Репнинге соборды тексеру және дереу жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін тізім жасау тапсырылды. 1673 жылы Смоленск архиепискобына ескі қабырғаларын зақымдамай, шатыр мен күмбездерді қалпына келтіруге рұқсат берілді. Алайда, ежелгі кірпіштердің тым нашарлап қалғандығына байланысты оларды пайдалану мүмкін болмады. Ескі собор 1674 жылдың 5 мамыры мен 13 шілдесі аралығында толықтай бұзылды.

Жаңа собор

Қазіргі алты бағаналы, бес күмбезді ғимарат бастапқы жобадағы кемшіліктер мен оның іске асырылуындағы қателерге байланысты шамамен 100 жыл бойы салынды – бір кезде қабырғаларының бірі құлап кетті, бірақ ол ақыры 1772 жылы аяқталды. Ғимараттың барокко стиліндегі дизайны әсерлі, әсіресе қабырғаның түбінен қарағанда. Белгілі бір жерлерден қараған кезде, ол көбінесе ауада ілінгендей көрінеді, себебі ол ағаштармен қоршалған төбеде орналасқан, ғимараттың негізін жасырады. Ең танымал көріністердің бірі – собордың ішінде, атап айтқанда, құрбандық алтарын собордың негізгі бөлігінен бөліп тұратын иконостас, ол ішкі кеңістіктің биіктігіне жуық. Онда иконалар мен күрделі алтын жалатылған ағаш әшекейлері, сондай-ақ керубилердің мүсіндері және жүзім шоғырларымен оралған бағаналар бар. Жергілікті аңыз бойынша, 1812 жылы француз әскері Смоленскіні басып алғаннан кейін соборға кірген Наполеон Бонапарт алтар қабырғасына қарап, егер оның әскерлерінен біреу бірдеңе ұрласа, оны жеке өзі өлтіретінін айтқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соборға зор зиян келтірілді, және 11 ғасырлық Смоленск Богоматерінің керемет иконасы үлкен өртте жойылды. Собор Кристиан Боттың 2013 жылғы «Біз қаһарман болған кезде» романында 1812 жылғы Смоленск шайқасы аясында суреттеледі.