Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияға қарсы британдық балондық шабуыл

"Outward" операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияға және Германия басып алған Еуропаға еркін ұшатын балондармен шабуыл жасаған британдық әскери науқан. Ол арзан, қарапайым балондарды сутекпен толтырып, оларға жоғары кернеулі электр желілеріне қысқа тұйықталу тудырып, зақым келтіретін темір сым немесе дала, орман және құрғақ шөпте өрт сөндіруге арналған тұтандырғыш құрылғыларды іліп қосатын. Барлығы 99 142 "Outward" балоны ұшырылды; олардың шамамен жартысы тұтандырғыш құрылғыларды, ал жартысы – сүйрейтін сымдарды алып жүрді. Жапонияның жақсы белгілі өрт шарымен салыстырғанда, "Outward" балондары қарапайым болды. Олар одан қысқа қашықтыққа ұшуы керек болғандықтан, 11 582,40 метрге қарағанда 4 876,80 метр төмен биіктікте ұшты және биіктікті реттеу үшін балласты тастау немесе газды шығару сияқты қарапайым механизмге ие болды. Бұл балондарды көптеп өндіруді жеңілдетті және олардың құны 35 шиллингке тең болды. Еркін ұшатын балондармен жасалған шабуылдар өте табысты болды. Олардың Германия экономикасына тигізген нақты әсерін бағалау қиын болғанымен, ол Ұлыбритания үкіметінің шығындарынан әлдеқайда асып түсті.

Тарих және дамуы

Егер баронның қаптамасы кездейсоқ босап кетсе, не болады деп уайымдағандықтан, 1937 жылы британдықтар электр желілеріне балонның сымымен соққы беруі мүмкін зақымдану туралы зерттеу жүргізді. Бұл алаңдаушылық 1940 жылдың басында, әуе шарының басқаруына жауапты ұйым, Әуе вице-маршалының балондық командасы, "Соғыс басталғаннан бері, елдегі [барондық] балонның өзінің бекітілуінен бөлініп кеткеніне байланысты электр энергиясын таратушылардан үнемі шағымдар келіп тұрады" деп жазған кезде расталды. Оған ол "Осы мүмкіндікті пайдаланып, жаудың жолын қиындатуға болады" деп қосты. Франциядан бомбаға толы балонды ұшыру ұсынылды. Олардың орналасқан жері радиотриангуляция арқылы анықталады және балон пайдалы нысананың үстінен өтіп бара жатқанда бомбалар радиобақылау арқылы босатылатын еді. Бұл жоспар ешқашан іске асырылмады; қарсылықтарға "мұндай шабуылдар крикет ойнайтын елден бастау алмайды" және жау осыған ұқсас қарулармен жауап қайтара алады деген алаңдаушылық кірді. Франциядағы шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін, балонды ұшыруға болатын орындар британдықтардың бақылауынан шығып кетті. 1940 жылдың 17/18 қыркүйегіндегі дауыл бірнеше британдық балонды босатып, Солтүстік теңіз арқылы алып кетті. Швеция мен Данияда олар электр желілерін бұзып, теміржолдарды тоқтатты және шведтік халықаралық радиостанциясының антеннасын құлатты. Бес балон Финляндияға жеткені хабарланды. 1940 жылдың 23 қыркүйегінде британдық соғыс кабинетіне келген зақым мен шатасу туралы есептен кейін Уинстон Черчилль Германияға қарсы қару ретінде еркін ұшатын балонды пайдалануды зерттеуді бұйырды. Әуе министрлігі бастапқыда теріс пікір білдірді, мүмкін, себебі Ұшақ өндіру министрлігі балонды тиімсіз қару деп санайды және көп ресурстарды жұмсауға тура келеді. Адмиралтейство бұл идеяны ынтамен қабылдады. Бұл мәселеде Бом қорғанысының директоры, сондай-ақ балонды шабуыл құралы ретінде пайдалануды жақтаушы капитан Джеральд Банистер ерекше назар аударды. Германияның электр тарату желісіне балонмен сүйрелген жіңішке сымдармен жоғары кернеулі электр желілерін қысқа тұйықтау арқылы зақым келтіру мүмкіндігі ерекше қызығушылық тудырды. Зерттеулердің нәтижелері оң болды: сынақтар көрсеткендей, тіпті статикалық балонды бекітуге арналғаннан әлдеқайда жұқа болат сым, екі немесе одан да көп фазада жылжымалы байланыста тартылған кезде 4,57 метрге дейін доға тудыруы мүмкін және бұл доға схеманы бұзатын құрылғы ашылғанға дейін сақталады. Кейбір жағдайларда, доғаның ыстығы алюминийдің сыртқы қабаттарын, содан кейін өткізгіштердің темірден жасалған ортаңғы жіптерін балқыта алады. Тіпті кабель кесілмеген болса да, өткізгіштер әлсіреп, электр қуатының артуы немесе жел, қар және мұз сияқты қалыпты ауа райы жағдайлары салдарынан сынуға бейім болады. Тергеулер соғыс алдындағы Германияда Петерсен катушкасын жерге тұйықталудан қорғау ретінде қолдану кең таралған екенін көрсетті; бұл дизайн жоғары кернеулі кабель мен жер арасындағы қысқа тұйықталудан тиімді болды, бірақ әртүрлі фазалар арасындағы қысқа тұйықталудан салыстырмалы түрде осал болды. Фазалар арасындағы қысқа тұйықталу тек кабельге ғана емес, трансформаторларға және сымдарды бұзатын құрылғыларға да зақым келтіруі мүмкін. Адмиралтейство шамамен 2,44 метр диаметрлі латекс метеорологиялық балонды сынақтан өткізді. Сынақтарға негізделген есептеулер бойынша, жер үстінде ұшу кезінде балонның сымының жоғары кернеулі әуе желісімен жанасу ықтималдығы 10%-дан 75%-ға дейін болады деп болжам жасалды. Балонды өртке қарсы заттармен де жүктеуге болады. Германиядағы қарағайлы орман мен шөптектің үлкен аумақтары ауылды кездейсоқ өртке қарсы шабуылға ұшырауға бейім етті және немістер өртке бақылау жасау міндетіне көп адамды тағайындауға мәжбүр болады деп үміттенді, мүмкін оларды одан да өнімді соғыс жұмысынан аластатуы мүмкін. Адмиралтейство балонды өте арзан бағамен жасауға болады деген қорытындыға келді; көптеген маңызды бөлшектер артық материалдар ретінде бар еді және дәстүрлі барондық балонның қажеттіліктеріне қарамастан, балонды толтыру үшін жеткілікті сутегі газы болды. Балонды аз сандағы британдық персонал пайдалана алады және олар аз қауіпке ұшырайды.

Дизайн

Әскери-теңіз күштерінде 100 000 данасы бар артық метеорологиялық шарлар француз меломен мұқият сақталды. Осы артық өнімді пайдалану "Аутвард" операциясының іске асырылуы үшін маңызды болды, себебі олардан жасалған ақ латекс резина тапшы соғыс материалы болып табылды. Шарлардың диаметрі толтырылғанда шамамен 2,44 метрді құрады. Олар "Альбино" операциясы үшін жасалған үлгіге негізделген қарапайым уақытты бақылау және реттеу механизмін тасыды – бұл жоспар ұшаққа қарсы қару ретінде сәл үлкен латекс шарларын пайдалануды көздеген. Ұшырылған кезде, баяу жанғыш фитиль жақылды; оның ұзындығы неміс бақылауындағы аймаққа жетуге кеткен шамамен уақытқа қарай калибрленді. Алдымен шар жылдам көтеріліп, ішкі бау тартылып, газдың бір бөлігі шығарылып, 7620 метрден асып кетуіне жол бермеді; содан кейін шар сутегінің біртіндеп шығуына байланысты баяу төмендеуді бастады. Кейіннен баяу жанғыш фитиль минералды майға толы ыдыстан тығынды босатып жіберді; май баяу тамшылағанда шардың жүгі жеңілдеп, түсуі тежелді. Шардың қаруын босату үшін де осы баяу жанғыш фитиль қолданылды. Жүктің бірнеше түрі болды: сым, сыра, желе, шұлық, лимон және джем.

Қылқалам

"Аутвард" шарларының шамамен жартысы сымдық жүктемені тасымалдады. Сым жағдайында, баяу жанатын фитиль, артқы сымды ұстап тұрған арқанды кесіп тастады. Артқы сым шамамен 213,36 метрлік диаметрі бар, сындыру беріктігі жоғары қымыз арқаннан тұрды. Бұл қымыз арқан 91,44 метрлік диаметрі бар (15 калибрлі) болат сымға бекітілді. Тәжірибелер көрсеткендей, артқы сымның жердегі кедергілерге ілігіп қалуының басты себебі – сымдардың соңындағы серпімділік еді; бұл мәселе арнайы түзетілген сым қолдану арқылы шешілді. Артқы сым қолданылып жатқанда, минералды майы бар контейнердегі тоқтағыш босатылды, бұл майдың баяу тамшылап шығуы арқылы шардың биіктігін сақтауға көмектесті және шардың салмағын жеңілдетті. Шардың шамамен 0,7 кг-ға теріс көтерілу күшіне ие болуы керек еді, сонда шар қысқа ұзындығы жерге тиіп, салмағын жерге беруге дейін төмен түсер еді. Ұзын қымыз арқан шардың шамамен 304,80 метр биіктікте ұшуын қамтамасыз етті, бұл шардың тыныш ауада тоқталып қалу мүмкіндігін азайтады. Жоспар бойынша, сымның құйрығы шамамен 8 км жерге сүйреліп, ақырында жоғары кернеулі электр желісіне тиеді. Фазалар арасында қысқа тұйықталу тудырылатын еді; сынақтар кезінде сым арқылы 4,57 метрлік доғалар пайда болды. Доға беріліс желісін қорғау жүйесі іске қосылғанға дейін біршама уақыт бойы жанатын еді; қысқа тұйықтағыш автомат зақымдануы мүмкін және өткізгіштер доғаның салдарынан күйіп кетуі мүмкін еді. Бұл желінің құлауына және жөндеу жұмыстарын қажет етуіне әкелуі мүмкін. Германияның беріліс желілерін шабуылдан қорғау әрекеттері сәтсіз аяқталды: жаңа типтегі желілік өткізгіш ұстағышы да, ағымдағы қорғау параметрлерін өзгерту де ешқандай пайдалы нәтиже бермеді.

Сыр, желім және шұлық

Сыра, желе және шұлықтар өртке қатысты құрылғылар болды. Сыра цилиндр пішіндес металл ыдыстан тұрды, диаметрі және ұзындығы – жеті-сегіз жарты литрлік бөтелкеге арналған. Әрбір бөтелке өздігінен тұтанатын фосфор (SIP) гранатасы болды – оның құрамында ақ фосфор, бензол, су және 15 см ұзындығындағы шикі резеңке жолағы бар, ол еріп қабат түзеді. Баяу кеуіп жанатын фитильден кейін металл ыдыс ашылып, ішіндегі заттардың төгілуіне мүмкіндік берілді. Әрбір бөтелкенің мойнына диаметрі шамамен 2.5 см болатын кішкентай металл манжет бекітілді. Манжет мата жолағына байланды, бұл бөтелкелер құлағанда дұрыс бағытта түсуін қамтамасыз етті. SIP гранаталары сынғанда өздігінен тұтанатын. Желе – өртке қатысты желеден жасалған банкалар. Әрбір кубоид пішіндес банкаға шамамен 1.5 литр желе сыяды. Ашылу механизмі мен фитиль қарастырылған; тұтанғанда радиусы шамамен 6.10 метр болатын от шары пайда болды. Шұлықтар – ұзын, жіңішке матадан жасалған қаптар, әрқайсысының салмағы шамамен 6 кг. Шұлықтар ағаш ұнымен толтырылып, сыммен байланып, қайнап тұрған парафинмен сіңдірілді. Әрбір "Аутвард" шары үш шұлықты тасымалдай алады. Жинақтың өлшемі шамамен 60 см, құлағанда ағаш басына ілігіп қалу үшін V пішіндес шұжыққа ұқсас пішіндес болады. Құрылғының екі шетіне де фитиль орнатылған, ол екі жағынан 15 минут бойы жанады. 1941 жылы Корольдік теңіз флотында 10 000 мұндай шұлықтар фитильденген және пайдалануға дайын болды, ал қажет болған жағдайда қосымша 20 000 дайындауға болады.

Лимон және конфета

Кодты атауы және сипаттамасы бар барлық жүктер – немесе созылатын сым, немесе тұтандырғыш. "Албино" операциясынан қалған кішкентай сары бомбалар да қолданылған, және олар осы кодты сөздердің бірі арқылы танылуы мүмкін. Екінші кодты сөз парақша тарату үшін пайдаланылған болуы мүмкін – деректерде парақша тарату туралы сирек, нақты емес ескертулер бар.

Әсерлер

Британдықтар "Аутвард" операциясының тиімділігін бағалауға мүдделі болды. Көп ұзамай, Люфтваффе байланысынан алынған мәліметтер неміс шаруаларының шарларды атып түсіруге тырысқанын көрсетті. Бұл британдықтарды қуантты, себебі тек неміс әуе қорғанысына келтірілген зиян операцияның өзін-өзі ақтады. Немістерге әрбір шарды жою үшін отын және ұшақтардың тозуына кеткен шығын, британдықтарға оларды жасауға кеткен шығыннан артық болды. Кейіннен электрмен жабдықтауға келген зиян, орман және шаруашылықтардағы өрт туралы хабарлар түсті. Бұл хабарлардың көпшілігі Дания, Франция және басқа оккупацияланған елдердің газеттерінен алынды, онда неміс билігі британдық шабуылдарды жағымсыз жағдайда көрсетуге тырысты. Соғыстан кейін неміс деректері көрсетті, соңғы сымдардың шабуылдары немістерге электрмен жабдықтаудың үзілісіне және электр тарату желісіне елеулі зиян келтірген. 1946 жылғы есепте қолда бар деректерге сүйенсек, 1,500,000 фунт стерлинг сомасында зиян келтірілген (шамамен миллион фунт стерлингке тең). Есепте сондай-ақ, нақты зиянның көлемі одан да жоғары болуы мүмкін екені айтылды, себебі деректер толық емес, Ресей аймағы бойынша деректер жоқ және 1943 жылдан кейін барлық деректердің сенімділігі төмендеді. Немістер төменгі кернеулі желілердегі үзілістерді тіркеуге тырысты, бірақ оқиғалар соншалықты жиі болды, тіркеу тоқтатылды. Ұшақтарды жіберуден басқа, немістер шарларға қарсы әуе шабуылын қолданды, кейде шабуыл күтілген кезде электр кабельдерін өшірді және жоғары кернеулі желілердегі автоматтық қосқыштарды өзгертті. 1942 жылдың шілдесінде Довердің жанындағы Олдстерс шығанағында екінші ұшыру алаңы құрылды. 1942 жылдың 12 шілдесінде Лейпцигтің жанында шар тасымалдайтын сым 110 кВ электр желісіне тиді. Бёлен электр станциясындағы автоматтық қосқыштың істен шығуы станцияны жойған өртке әкелді; бұл "Аутвард" операциясының ең үлкен табысы болды. Өрттің салдарына баға беру өте қиын болды, себебі кез келген өрттің "Аутвард" операциясынан, апаттан, саботаждан немесе өрт сөндіруші ұшақтардан туындағанын анықтау қиын болуы мүмкін. Ақпарат көздері, оның ішінде оккупацияланған Еуропадағы газеттердегі хабарлар, кейбір өрттердің "Аутвард" операциясынан туындағанын көрсетті. "Аутвард" операциясы бейтарап елдерде де зиян келтірді – 1944 жылдың 19/20 қаңтарында Швецияның Лахольм қаласында "Аутвард" шарлары теміржолдың электр жарығын сөндіргеннен кейін екі пойыз соқтығысты. Желдің бағыты өзгеруі шарларды Ұлыбританияға кері қайтаруы мүмкін. Бірде Айпсуич қаласындағы электрмен жабдықтау шардың тиюінен тоқтатылды. Сонымен қатар, биіктікті реттеу механизміндегі ақаулар осындай шарлардың Бельгияда Турнеден Анденнеге дейінгі аймақта құлауына себеп болды.

Операцияның аяқталуы

1942 жылдың тамызында күніне 1000 шар ұшырылды, кейіннен үш-төрт сағат ішінде 1800-ге дейін шабуылдар жасалды. Шарларды ұшыру жалғасты, бірақ Германияға үлкен әуе шабуылдары болғанда олар жиі тоқтатылды, себебі шарлар одақтас бомбалаушыларына зиян келтіруі мүмкін деген қауіп болды. 1944 жылдың мамыр айынан бастап одақтас авиациясының белсенділігі артқандықтан тактиканы өзгерту туралы шешім қабылданды. Массивті шарларды ұшыру тоқтатылып, оның орнына күндізгі уақытта үш пункттен он минут сайын ұшырылатын "ағын" жүйесі енгізілді. Шарлардың бар болғаны 2% ғана сыммен жабдықталуы керек еді. "Ағын жүйесінің" одақтас авиациясына елеулі қауіп келтірмейтініне сенім болды, сондықтан ол үздірілмей жалғасты. Бұл жүйе ұшыру алаңдарының сутегімен қамтамасыз етілуін жеңілдетті, сондай-ақ неміс V-1 зымырандарына қарсы операциялар мен Нормандияға түсу үшін қажетті көлік құралдарын және газ баллондарын босатып берді. Соңғы шарлар 1944 жылдың 4 қыркүйегінде ұшырылды.