Кіріспе

Стоматит – ауыз және еріндердің қабынуы. Бұл ауыз және еріндердің шырышты қабықшаларын зақымдайтын, жаралармен немесе жараларсыз кез келген қабыну процесін білдіреді. Стоматит өте көптеген себептерге және түрлерге ие болуы мүмкін. Жиі кездесетін себептері – инфекциялар, қоректік заттардың жетіспеушілігі, аллергиялық реакциялар, сәулелік терапия және тағы да басқалар. Егер тіс еті мен ауыздың қабынуы байқалса, кейде гингивостоматит термині қолданылады, бірақ бұл термин герпестік гингивостоматит синонимі ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұл термин грек тіліндегі "стома" (στόμα) – "ауыз" және "қабыну" дегенді білдіретін "итис" (ῖτις) жұрнақтарынан құралған.

Тамақ тапшылығы

Дұрыс тамақтанудың жетіспеуі (диетаның бұрыс болуы) немесе нәрлі заттардың нашар сіңуі (денеге қоректік заттардың нашар сіңірілуі) тамақтану тапшылығына алып келуі мүмкін, олардың бірнешесі стоматитке әкелуі мүмкін. Мысалы, темір, В2 витаминінің (рибофлавин) жетіспеуі,

Афталық стоматит

Афтальды стоматит (орын жарасы) – әдетте сау адамдарда ауыздағы жаралардың қайталап пайда болуы. Оның себебі толыққанды түсіндірілмеген, бірақ бұл жағдай Т-жасушалармен қатысты иммундық реакция болып табылады және түрлі факторлармен шақырылуы мүмкін деп саналады. Жеке жаралар (афталар) белгілі бір уақыт аралығында қайталанып, толыққанды жазылады, алайда ауыр жағдайларда ескі жаралар бітіспей тұрып, ауыздың басқа бөліктерінде жаңа жаралар пайда болуы мүмкін. Афтальды стоматит – ауыз қуысының жиі кездесетін ауруларының бірі, және жалпы халықтың шамамен 20%-ы осы аурудың әлдебір белгісін сезінеді деп есептеледі. Симптомдары жеңіл мазалаудан бастап, тамақтану, жұту және сөйлеуге кедеріл келтіруге дейін жетеді, ал ауыр түрлері адамдардың салмақ тастауына себеп болуы мүмкін. Афтальды стоматиттің толыққанды емделу жолы табылмаған, ал қолданылатын емдер ауырсынуды басуға, қабынуды азайтуға және жараның жазылуын жеделдетуге бағытталған, бірақ қолданылған емдердің тиімділігін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер жоқ.

Бұрыштық стоматит

Ауыздың бұрыштарының қабынуы бұрышты стоматит немесе бұрышты хелит деп аталады. Балаларда осының жиі кездесетін себебі – еріндерді қайта-қайта лаулау, ал ересектерде бұл темір тапшылығынан туындаған анемияның немесе В витаминдерінің жетіспеушілігінің (мысалы, В2 рибофлавин, В9 фолат немесе В12 кобаламин) белгісі болуы мүмкін, бұл өз кезегінде нашар тамақтанудың немесе толыққанды емес тамақтанудың, мысалы, целиакия ауруының көрінісі болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұрыштық хелиттің себебі пациенттің тіссіздігі немесе тістердің тозуы салдарынан жақтарының демалыс кезінде "тынық жабылуы" болуы мүмкін, бұл жағдай тістердің толық немесе сау болуына қарағанда жақтардың біріне бірі жақын орналасуына әкеледі. Бұл ауыз бұрышындағы тері бүктемелерін тудырады, олар сілекеймен ылғалды болып қалады, бұл инфекцияға жағдай жасайды; көбінесе Candida albicans немесе осыған ұқсас түрлермен. Емдеу көбінесе жергілікті нистатин немесе басқа да саңырауқұлаққа қарсы препараттарды қолдануды қамтиды. Тағы бір емдеу әдісі – тіспен емдеу арқылы (мысалы, протездеу немесе окклюзияны реттеу) жақтардың арақатынасын түзету.

Тіспен байланысты стоматит

Бұл тіс протезін киетін адамдарда жиі кездесетін жағдай. Ол протездің астындағы қызарған, бірақ ауыртпайтын шырышты қабық ретінде көрінеді. Жайлардың 90% Candida түрлерімен байланысты, және бұл ауыз қуысы кандидозының ең көп таралған түрі. Емдеуге грибокқа қарсы препараттар мен тіс гигиенасын жақсарту кіреді, мысалы, ұйықтағанда протезді шешіп қою.

Аллергиялық контакттық стоматит

Аллергиялық контакттық стоматит (сонымен қатар "аллергиялық гингивостоматит" немесе "аллергиялық контакттық гингивостоматит" деп те аталады) – бұл IV типті (кешіктірілген) гиперсезімталдық реакциясы, ол сезімтал атопиялық адамдарда аллергендер теріге немесе шырышты қабыққа енген кезде пайда болады. Әртүрлі адамдарда әртүрлі болатын аллергендер эпителийден алынған ақуыздармен бірігіп, шырышты қабықтағы Лангерганс жасушаларымен байланысатын гаптендерді құрайды. Олар өз кезегінде Т-лимфоциттеріне антигенді ұсынады, оларды осы антигенге сезімтал етеді және көптеген нақты клондарды өндіреді. Белгілі бір антиген екінші рет кездескенде, әсер еткен жерде қабыну реакциясы басталады. Бұл аллергендердің көздері көптеген түрлі болуы мүмкін, соның ішінде әртүрлі тағамдар мен сусындар, шайнамалы икем, тіс пастасы, ауыз суы, тіс жіпі, тіс пломбалары, протездер, ортодонтиялық ленталар немесе сымдар және тағы да басқа көптеген көздер. Тілге ғана шектелмейтін көшіп-қоныс жасайтын стоматит географиялық тілмен толық сәйкес келеді. Географиялық тілдің тағы бір синонимі, стоматит терминін қолданатын "стоматит areata migrans" болып табылады.

Герпестік гингивостоматит

Бұл герпес симплекс вирусынан туындаған ауыздың қабынуы.

Сәулелендіру және химиотерапия

Стоматит химиотерапиядан немесе ауыз-жұтқыншақ аймағының сәулелік терапиясынан да туындауы мүмкін. Мукозит термині кейде стоматитпен мағынасы бірдей қолданылады, алайда, көбінесе ол сәулелік терапияға немесе химиотерапияға мукозалық реакцияларды білдіреді және тек ауызда ғана емес, асқазан-ішек жолының кез келген бөлігінде пайда болуы мүмкін.

Некротизациялық ойық ішек ішегі

Некротизациялық ойық жаралы гингивостоматит термині кейде некротизациялық пародонталь аурудың, көбінесе некротизациялық ойық жаралы гингивит деп аталатын, синонимі ретінде қолданылады, немесе одан да ауыр түрі (некротизациялық стоматит деп те аталады). Некротизациялық гингивостоматит термині де кейде қолданылады.

Никотинді стоматит

Бұл жағдай темекі шегушілерде, әсіресе, құрыш түтікше шегушілерде кездесуі мүмкін. Жұмсақ таңдай кератоз салдарынан құрғақ, жарықтармен және ақ түсті болып көрінеді. Кішкентай сілекей бездері кішкентай, қызыл және ісіңкірең түйінділер сияқты көрінеді. Бұл жағдай қатерліге айналмайды, және темекі шегуді тоқтатса, көрінісі кері қайтады. Биопсия жасағанда ауыз қуысының лихен планусқа ұқсас болады. Диагноз биопсиялық материалдың микроскоп астындағы зерттеуі арқылы қойылады: тікелей иммунофлуоресценция p63 белгісінің ΔNp63α түріне қарсы бағытталған антиядролық антиденелердің болуын анықтай алады, ол қалыпты жағдайда қабатты эпителийдің базалық қабатында өрнектеледі.

Плазмалық жасушалы гингивостоматит

Плазмалық жасушалық гингивостоматит, атипиялық гингивостоматит және идиопатиялық гингивостоматит сияқты терминдер кейде плазмалық жасушалық гингивиттің синонимі ретінде қолданылады, немесе плазмалық жасушалық гингивиттің аса ауыр түрін білдіру үшін пайдаланылады.